سګریټ څکول؛ هغه خاموش قاتل چې د انسان روغتیا، اقتصاد او ژوند ګواښي

دغه سازمان له روغتیايي بنسټونو او نړۍوالو همکارانو غوښتي، چې د هیپټایټ د مخنیوي، وختي تشخیص او اغېزمنې درملنې ته د خلکو د لاسرسي پراختیا لپاره خپلې هڅې زیاتې کړي. د یاد سازمان په وینا؛ د ګډو هڅو له لارې له هیپټایټ څخه پاک افغانستان رامنځته کېدای شي.

د هیپټایټ نړۍواله ورځ هرکال (د جولای ۲۸مه) د عامه پوهاوي د لوړولو، د معایناتو، واکسین او درملنې ته د خلکو د لاسرسي پراختیا په موخه نمانځل کېږي. هیپټایټ «بي» او «سي» د یادې ناروغۍ تر ټولو خطرناک ډولونه ګڼل کېږي، که پر وخت تشخیص او درملنه یې ونه شي؛ نو د ځیګر سیروز او سرطان لامل کېدای شي.

د روغتیا نړۍوال سازمان تېر کال هم خبرداری ورکړی و، چې په افغانستان کې ډېری کسان د زیړي د ناوخته تشخیص له امله خپل ژوند له لاسه ورکوي. دغه سازمان د معایناتو، واکسین او درملنې د پراخېدو غوښتنه کړې وه او ټینګار یې کړی و، چې هېڅوک باید د داسې ناروغۍ له امله ژوند له لاسه ورنه کړي چې د مخنیوي او درملنې وړ وي.

د هیپټایټ پرضد د مبارزې ملي پروګرام د راپور له مخې؛ د ۲۰۲۵کال په لومړیو درېیو میاشتو کې په ټول افغانستان کې تر ۹۳۶زره ډېر کسان د هیپټایټ «بي» او «سي» لپاره معاینه شوي دي.

راپور ښيي، چې د ۲۰۲۳کال له پیله د ۲۰۲۵کال د لومړۍ ربعې تر پایه تر ۶۷زره ډېر د هیپټایټ «بي» او نږدې ۲۸زره د هیپټایټ «سي» ناروغان ثبت شوي دي.

خو روغتیاپالان باور لري، چې دغه شمېرې د ناروغۍ رېښتینی وضعیت نه منعکسوي. د انتاني ناروغیو متخصص ډاکټر یما شهاب افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، هیپټایټ یوه ویروسي ناروغي ده چې د A، B، C، D او E ډولونه لري؛ خو «بي» او «سي» یې تر ټولو خطرناک ډولونه دي.

د نوموړي په وینا؛ هیپټایټ د ککړې وینې، جنسي اړیکو، له مور څخه ماشوم ته د لېږد او د هغو روغتیایي وسایلو له لارې انتقالېږي چې په سمه توګه تعقیم شوي نه‌وي.

ډاکټر شهاب چې د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې یې کار کړی وایي، د خلکو د عامه پوهاوي ټیټه کچه، اقتصادي ستونزې او د روغتیايي خدمتونو محدود لاسرسی د دغه ناروغۍ د پراختیا مهم لاملونه دي.

هغه زیاتوي، چې په افغانستان کې د روغتیايي معلوماتو منظم سیستم (HMIS) له ستونزو سره مخ دی؛ نو له همدې امله د ناروغانو رسمي شمېرې بشپړې نه‌دي. د هغه په وینا؛ د نړۍوالو ادارو اټکلونه هم ښيي، چې ډېری کسان لاهم نه‌دي تشخیص شوي.

د نوموړي په خبره؛ په افغانستان کې د غاښونو په ځینو کلینیکونو، سینګارتونونو او نورو ځایونو کې د روغتیایي وسایلو ناسم تعقیم د ناروغۍ د لېږد ګواښ زیاتوي. هغه وایي، ډېری افغانان یوازې د «زیړي» نوم پېژني؛ خو د هیپټایټ د بېلابېلو ډولونو او د لېږد د لارو په اړه کافي معلومات نه‌لري.

هغه سپارښتنه کوي، چې د هیپټایټ واکسین په ځانګړي ډول د نویو زېږېدلو ماشومانو او د لوړ ګواښ لرونکو کسانو لپاره په معیاري ډول پراخ شي. همدارنګه باید یو ځل کارېدونکي روغتیایي وسایل وکارول شي، د وینې له انتقال مخکې کره معاینې ترسره شي او د جراحي عملیاتو پرمهال د هیپټایټ ناروغانو لپاره ځانګړي وسایل وکارول شي.

د نوموړي په وینا؛ اوس هم د افغانستان په ډېرو ولایتونو کې د هپاتیت د تشخیص امکانات نه‌شته. دامهال د دغه ناروغۍ د تشخیص او درملنې خدمتونه تر ډېره په کابل کې د انتاني ناروغیو روغتون، د فرانسویانو روغتون او «کیور» روغتون او په ځینو ولایتونو کې د انتاني ناروغیو په محدودو مرکزونو کې وړاندې کېږي؛ خو د دغه مرکزونو امکانات کافي نه‌دي.

ډاکټر شهاب ټینګار کوي، چې د هیپټایټ د مخنیوي لپاره باید په ټول هېواد کې د تشخیص او درملنې ځانګړي مرکزونه زیات شي او د عامه پوهاوي پروګرامونه پراخ شي. هیپټایټ یا د ځیګر التهاب یوه خطرناکه ناروغي ده، چې هرکال په نړۍ کې د سلګونه زره کسانو د مړینې لامل کېږي.

د روغتیا نړۍوال سازمان د ۲۰۲۶کال د هیپټایټ نړۍوال راپور له مخې؛ ویروسي هیپټایټ «بي» او «سي» په ۲۰۲۴کال کې په ټوله نړۍ کې د شاوخوا ۱.۳ مېلیونه کسانو د مړینې لامل شوي دي.

د طالبانو د عامې روغتيا وزارت وياند شرافت زمان امرخېل د طالبانو تر کنټرول لاندې له ملي ټلويزیون سره په خبرو کې وويل: «نسبت وړاندې ته پر وقایوي تابیاوو زیات کار شوی دی. په تېر کال کې هم موږ په ختیځ زون کې په زیاته اندازه پشه‌خانې ووېشلې او موخه مو دا وه، چې د ملاریا له واقعاتو څخه مخنیوی وکړو».

هغه زياته کړه: «د دوا پاشۍ مراحل ترسره کړل شوي او د عامه پوهاوي کچه مو هم لوړه کړې ده».

هغه وويل، د روان ۲۰۲۶م کال له پيل راهيسې په ټول هيواد کې له پنځو کلو څخه کم عمره ۶۴۴ زره ماشومان پر موسمي ناروغيو اخته شوي دي.

په کابل کې د اندراګاندي روغتون ډاکټران وايي، د هوا له ګرمېدو سره سم هره ورځ د موسمي ناروغیو له امله شاوخوا ۲۰۰ ماشومان روغتيايي مرکزونو ته ور وړل کيږي.

د دغه روغتون یوه ډاکټر محمد عارف حسنزي د طالبانو تر کنټرول لاندې له ملي ټلويزیون سره مرکه کې وويل: «یو شمېر موسمي ناروغانو ته چې خفیف واقعات دي نسخې ورکول کېږي. د ځينو نورو د معایناتو له بشپړېدو وروسته پرېکړه کوو او یو شمېر موسمي ناروغان چې شدت یې ډېر وي، هغوی بیا عاجلې څانګې ته معرفي کوو».

خو د کابل په يوه شخصي روغتون کې د ماشومانو ډاکټر سعيدالله افغانستان انټرنشنل ته وويل، «دولتي روغتونونه له سخت بحران سره مخامخ دي، هېڅ ډول اسانتياوې نه‌لري څوک له ويرې څه ويلی نه‌شي».

هغه زیاته کړه، د هوا له ګرمېدو سره عام ولس ته د څکلو پاکې اوبه نه برابرېږي، برېښنا نه‌وي او په وینا یې، په ماشومانو کې د اسهالاتو یا نس ناستې ناروغۍ زياتې شوې دي.

هغه همداراز څرګنده کړه: «په دولتي روغتونونو کې د درملنې لپاره د لازمو تدابیرو د نشتوالي له امله خلک د سختو اقتصادي ستونزو باوجود شخصي شفاخانو ته زیاته مراجعه کوي».

په افغانستان کې د هوا له ګرمېدو سره سم د روغتيا نړيوال سازمان، د طالبانو له پېښو سره د مبارزې او چمتو والي ادارې او ډاکټرانو پر کورنيو غږ کړی، چې وقايوي تدابير په پام کې ونيسي او ماشومانو ته ډېره پاملرنه وکړي.

ډاکټران وايي، چې ماشومانو ته باید پاکې اوبه او مناسب خواړه ورکړل شي او له غرمو څخه په ډډه وساتل شي.

پوهانو پر خلکو غږ کړی، چې د غرمې پر وخت په لمر کې له ګرځېدو څخه ډډه وکړي، ډېرې اوبه وڅښي او ارتې جامې واغوندي.

د طالبانو له پېښو سره د مبارزې د چمتووالي ادارې، د نړیوالو بنسټونو د معلوماتو پر بنسټ ویلي، چې د هېواد په شمالي برخو کې به د اعظمي تودوخې درجه له ۴۵ درجې سانتي‌ګراډ څخه لوړه شي.

د پېښو پر وړاندې د مبارزې ادارې د ورښتونو او سېلابونو په اړه ویلي، چې د وړاندوینې په موده کې به په سوېل‌ختیځو، ختیځو او شمال‌ختیځو سیمو کې له ۵ تر ۵۰ ملي‌مترو پورې سپک او منځنی ورښت وشي، چې له امله یې په ځینو محدودو سیمو کې د سېلابونو د راوتلو احتمال شته.

د دغه سازمان د معلوماتو له مخې؛ د ۲۰۲۶کال د جنورۍ او اپرېل ترمنځ د افغانستان سویل کې د تغذیې ځانګړو مرکزونو کې پر سختې خوارځواکۍ د اخته ماشومانو د بسترېدو شمېر د تېرو درېیو کلونو د ورته مودې پرتله تر ۳۰ سلنه ډېر لوړ شوی دی.
ډېری دغه ماشومان له یو کال څخه کم عمر لري. د افغانستان سویل لپاره د بې‌پولې ډاکټرانو سازمان د روغتیایي چارو همغږې کوونکې انا لیلیا باندا وایي، ماشومان ډېر ناوخته روغتونونو ته رسول کېږي او ډېری یې د داسې روغتیایي عوارضو سره مخ وي چې پر وخت درملنې سره د مخنیوي وړ وي.
نوموړې وویل، دغه وضعیت نه یوازې د خوړو د ناامنۍ زیاتېدو؛ بلکې د هغه روغتیايي خدمتونو د کمزوري کېدو پایله ده، چې د خوارځواکۍ د ژر تشخیص او درملنې لپاره جوړ شوي وو.
د راپور له مخې؛ د ۲۰۲۵کال له پیل راهیسې د نړۍوالو مرستو د کمښت له امله د افغانستان ۴۴۵ روغتیايي مرکزونه چې ۲۰۳ ګرځنده روغتیايي او تغذیوي ډلې هم په‌کې شاملې دي، تړل شوي یا یې فعالیتونه درېدلي دي.
دغه سازمان زیاتوي، چې پرله‌پسې وچکالۍ، د کرنیزو حاصلاتو کمښت، د خوراکي توکو بیو لوړېدل او د لارو تړل کېدل هم د خوارځواکۍ د پراخېدو مهم لاملونه دي. د راپور له مخې؛ د تغذیوي خوړو واردات هم اغېزمن شوي او د اړتیا وړ تغذیوي توکو ته د خلکو لاسرسی محدود شوی دی.
د بې‌پولې ډاکټرانو سازمان وایي، یوازې د ۲۰۲۶کال د جنورۍ او اپرېل ترمنځ د هلمند د بست ولایتي روغتون د تغذیې مرکز کې تر ۱۵۰۰ ډېر ماشومان د سختې خوارځواکۍ له امله بستر شوي چې دا د ۲۰۲۲کال د ورته مودې پرتله دوه برابره زیاتوالی ښیي.
په کندهار کې هم د همدې مودې په ترڅ کې تر ۵۷۰ ډېر ماشومان د خوارځواکۍ له امله بستر شوي او تر ۳۰۰ زیات نور ناروغان د ځای د کمښت له امله نورو روغتیايي مرکزونو ته لېږل شوي دي.
د بې‌پولې ډاکټرانو سازمان خبرداری ورکړی، چې د خوارځواکۍ موسمي زیاتوالی پیل شوی او که د تغذیې پروګرامونو ته بېړنۍ بودجه، تغذیوي خواړه او روغتیايي اسانتیاوې برابرې نه‌شي؛ نو لا ډېر ماشومان به د ژغورونکو خدمتونو له لاسرسي بې‌برخې شي.
دغه سازمان له مرستندویانو، روغتیايي چارواکو او نړۍوالو ادارو غوښتي، چې د افغانستان د تغذیې پروګرامونو لپاره مالي ملاتړ او د تغذیوي خوړو دوامداره رسونه ژر تر ژره بېرته فعاله کړي؛ څو د ماشومانو د مړینې مخه ونیول شي.

دې بدلون د رواني روغتیا، د دې اختلال د تشخیص بهیر او د بریتانیا د ټولنیز هوساینې د نظام د راتلونکي په اړه سیاسي بحثونه هم تاوده کړي دي.

د رسمي معلوماتو له مخې، د روان ۲۰۲۶ کال په اپرېل کې نږدې ۱۰۰ زره کسانو د پاملرنې د کموالي او زیات خوځښت اختلال یا (attention deficit hyperactivity disorder) له امله د ناتوانۍ مالي مرسته ترلاسه کړې، په داسې حال کې چې دا شمېر د ۲۰۲۴ کال په اوړي کې شاوخوا ۷۱ زره و. له دغو کسانو څخه تر نیمايي ډېر یې د ۱۶ او ۲۴ کلونو ترمنځ ځوانان دي.

کارپوهان وایي، د دې شمېرې لوړوالی حتمن د ناروغۍ د ډېرېدو معنا نه لري، بلکې د دې ناروغۍ په اړه د عامه پوهاوي زیاتوالی، د تشخیص لپاره د خلکو ډېره مراجعه او دا چې ډېری ملاتړي خدمتونه له رسمي تشخیص سره تړلي دي، د دې زیاتوالي مهم عوامل ګڼل کېږي.

د کارپوهانو په وینا، د پاملرنې د کموالي او زیات خوځښت اختلال یوازې د چلند ستونزه نه ده، بلکې د دماغ د اجرایي دندو اختلال دی. دا اجرایي دندې د تمرکز، پلان جوړونې، د وخت مدیریت، پرېکړه کولو او د ورځنیو چارو د تنظیم مسوولیت لري. دا اختلال له هوښیارۍ سره تړاو نه لري او نه هم د کمزورې ارادې یا تنبلۍ نښه ګڼل کېږي.

په دې ناروغۍ اخته کسان معمولاً د تمرکز په ساتلو، د حواس‌ په کنټرول، د وخت او دندو په تنظیم، د خوب او احساساتو په کنټرول، کاري حافظې او د خپلو کړنو په مدیریت کې ستونزې لري. خو د متخصصانو په وینا، ډېری ناروغان هغه مهال ښه تمرکز کولای شي چې کوم کار ورته په زړه پورې یا بېړنی وي.

څېړنې ښيي چې د پاملرنې د کموالي او زیات خوځښت اختلال تر ډېره موروثي اختلال دی او د دماغ د کیمیاوي پیغام رسوونکو موادو د فعالیت له توپیرونو سره تړاو لري. په دې حالت کې دماغ دا مواد تولیدوي، خو د هغوی په خوشې کولو او بېرته جذب کې ستونزه رامنځته کېږي، چې د عصبي پیغامونو په لېږد اغېز کوي.

متخصصان وایي، د دې اختلال بشپړه درملنه نشته، خو د روزنې، رواني او چلندیزې درملنې، د اړتیا په صورت کې د درملو، د مهارتونو د پیاوړتیا او د کورنۍ، ښوونکو او روغتیايي متخصصانو د ګډ ملاتړ له لارې یې نښې تر ډېره کنټرولېدای شي او د ناروغانو د ژوند کیفیت ښه کېدای شي.

په همدې حال کې، په بریتانیا کې د ناتوانۍ د مالي مرستو د ترلاسه کوونکو د شمېر زیاتېدو د ټولنیز هوساینې د نظام د اصلاح په اړه سیاسي بحثونه هم ګړندي کړي دي. ځینې سیاستوال د دغو مرستو د محدودولو غوښتنه کوي او حکومت د ټولنیزې هوساینې د نظام د بیاکتنې بهیر پیل کړی دی. تمه ده چې دا اصلاحات به د زرګونو کسانو، په ځانګړي ډول د د پاملرنې د کموالي او زیات خوځښت اختلال لرونکو وګړو، پر ژوند مستقیم اغېز ولري.