رییس احمدزی: ایا شریعت کې له وسلو سره جومات ته تګ جواز لري؟

د نورستان ولایت یو شمېر اوسېدونکي وايي، چې د نورستان د ترافیکو مدیر، داود ولد میاګل تورن دی چې د مستحقینو د پېژندنې په بهیر کې یې له خپل اداري موقف څخه ناسمه ګټه اخیستې ده.

په هغه لېست کې چې د مرستو د ترلاسه کوونکو په توګه چمتو شوی، د ترافیکو د مدیر د ورور ضیاءالحق، د زوی شاهدالله، د زوم سلیم او د دوو اوښیو احمد صابر او محمدهاشم نومونه شامل دي.

ځايي خلکو غوښتنه کړې چې دغه موضوع دې په مسلکي او بې‌پرې توګه وڅېړل شي او د دغه ډول اقداماتو له امله اصلي سیلاب ځپلې کورنۍ له خپلو حقونو بې‌برخې پاتې کېږي.

هغه د افغانستان تر سقوط وروسته وضعیت ته په اشاره زیاتوي، د طالبانو تر واک لاندې پنځو کلونو کې هغه نجونې پېغلې شوې چې هیڅکله یې ښوونځي‌ ته د تګ اجازه ترلاسه نه‌کړه، مېندې په انتظار پاتې شوې، خبریالان خاموشه شول او حقیقت درنه بیه پرې کړه.

دغه افغان وايي، د اګست ۱۵مه یوازې د سقوط کیسه نه‌ده؛ بلکې د هغه خلکو د مقاومت کیسه هم ده، چې د ګواښونو، ځپنې او سختیو سره، سره لاهم د ازادۍ، عدالت او انساني کرامت لپاره ولاړ دي.

د نوموړي له نظره: «موږ د اګست ۱۵مه نه هېروو، ځکه هېرول د ظلم لپاره تر ټولو ستره بریا ده». دغه افغان همدارنګه د خپلو څرګندونو پر دوام زیاتوي: «موږ چوپ نه پاتې کېږو، د عدالت غوښتنې له لارې نه اوړو او باور لرو، چې حقیقت د تل لپاره نه‌شي خاموشېدای».

هغه وايي، هر سهار چې تر مولوي ټانک سيمې ځي د ځوانانو پنځه یا لس کسیزه ډله ويني چې د قاچاق کوونکو په مرسته د اسلام‌کلا پولې ته روان وي. د هغه په خبره؛ دغه لړۍ له څو مياشتو راهيسې هره ورځ دوام لري او په دغه کسانو کې يوازې ځوانان نه، بلکې د لسو او ۱۲کلونو ماشومان هم شامل وي.

د هغه په وينا؛ د دغه ځوانانو په څېرو کې ستړيا له ورایه ښکاري او په اوږو يې يوازې کوچنۍ ګنډه لیدل کېږي، چې په‌کې يو جوړه بوټان او نیمه پارچه وچه ډوډۍ پرته وي؛ خو دوی له همدې لږ سامان سره خپلې هيلې او راتلونکې هم له ځان سره وړي.

هغه زياتوي، کله چې له دوی پوښتي چې دا څووم ځل دی د پولې د اوښتو هڅه کوي؛ ځينې ځواب ورکوي چې اووم يا اتم ځل دی. د دغه موټر چلونکي په خبره؛ دغه ځوانانو ان د ټکسي د ۲۰۰ افغانيو کرايه يې هم پور کړې وې، ځکه بله لاره نه‌لري او هيله لري چې ښايي دا ځل بريالي شي.

نوموړی وايي، هر ماښام بيا په پوله ګوري چې له سلو کسانو ښايي يوازې يو کس واوړي او نور ټول بېرته راستانه شي. د هغه په وينا؛ د بېرته راګرځېدونکو کسانو مخونه له خاورو ډک وي، ستړي او ځپل شوي وي او ورته وايي، چې دوه شپې يې خوب نه‌دی کړی او د لارې په اوږدو کې له زور زياتي او شکنجې سره هم مخ شوي وي.

هغه وايي: «کله چې ترې پوښتم څنګه به بېرته هرات ته ستنېږئ ډېری وايي، چې هېڅ پيسې نه‌لري. ځينې د بار وړونکو موټرو پرمټ ښار ته ځان رسوي او ځينې خپلو خپلوانو ته زنګ وهي؛ څو د لارې کرايه ورته راوړي».

د دغه موټرچلوونکي په خبره؛ همدا پرون يې يوه ښځه او يو نارینه له دوو ماشومانو سره ليدلي چې تږي، وږي او بې‌وسه وو او ان يوه افغانۍ هم ورسره نه وه. د هغه په وينا؛ دوی تېره شپه د پولې د اوښتو هڅه کړې وه، خو نن يو ځل بيا بېرته راګرځول شوي وو.

هغه وايي، د افغانستان د ځوان او نوي نسل دغه حالت د هر انسان زړه دردوي؛ خو څوک يې پوښتنه نه‌کوي. د ده په خبره؛ خلک د يوې مړۍ ډوډۍ پيدا کولو لپاره په وار، وار د ايران پر لور د تګ هڅه کوي، سره له دې چې ډېر ځله له ناکامۍ او کړاو سره مخ کېږي.

د هغه په وينا؛ د هرات او اسلام‌کلا پر دغه لاره ډېری کسان د دهنه ذوالفقار، چارېګ او کلاته نظر له سيمو څخه د ايران پر لور د تګ هڅه کوي. نوموړی وايي، که څه هم د نيمروز لاره له پخوا د دغه ډول تګ‌راتګ شاهده وه؛ خو په وروستيو دوو کلونو کې د اسلام‌کلا له لارې هم د ناقانونه تګ کچه په څرګند ډول لوړه شوې ده.

صابر خان، چې له ۲۰۲۱ کال وروسته د طالبانو له بیا واکمنېدو سره د امنیتي اندېښنو له امله پاکستان ته تللی، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته په یوه استولي پیغام کې په اسلام‌اباد کې د خپل اوسني ژوند له سخت وضعیت شکایت کړی دی.

خان وايي، له شاوخوا یو نیم کال راهیسې یې د پاکستان ویزه پای ته رسېدلې او د قانوني اسنادو له نشتوالي سره له دوامدارې وېرې سره ژوند کوي.

هغه وايي: «هره شېبه دا امکان شته چې پولیس مو ونیسي او ډیپورټ شو.»

د صابر خان په وینا، د اسنادو د ستونزې او د نیول کېدو د وېرې له امله یې ورځنی ژوند تر دې کچې سخت شوی چې ان روغتیايي خدمتونو ته هم په اسانۍ لاسرسی نه لري.

نوموړی وایي: «ژوند دومره سخت شوی چې ډاکتر ته هم نشو تللی.»

هغه وايي: «د خوراکي توکو او نورو ضروري شیانو لپاره له ځینو باوري دوستانو او پېژندګلو استفاده کوو.»

صابر خان ټینګار کوي چې د ده او ورته نورو افغانانو لپاره د ژوند وضعیت هغه مهال لا ستونزمن شوی چې د ویزو د تمدید بهیر نه عملي کېږي او د هغو افغانانو لپاره چې له افغانستانه بهر د انتقال یا پناه غوښتنې دوسیې لري، د قضیو د تعقیب او پروسس بهیر هم روښانه نه دی.

نوموړ وایي: «که د ویزو تمدید بېرته پیل نه شي، یا بهرني کیسونه شروع نه شي، نو ژوند بیخي ناممکن شوی دی.»

خان وايي، له ۲۰۲۱ کال وروسته هغه مهال چې طالبانو د افغانستان جمهوري نظام نسکور او واک یې ترلاسه کړ، د خپلې امنیتي اندېښنې له امله اړ شو پاکستان ته ولاړ شي.

د نوموړي په وینا، پاکستان ته تګ یې د انتخاب پر ځای د امنیتي وضعیت له امله یوه اړتیا وه، خو اوس په دغه هېواد کې د قانوني اسنادو د ستونزې، د نیول کېدو او د بېرته ستنولو د وېرې له امله له بل ډول سخت وضعیت سره مخ دی.

د صابر خان تجربه د هغو افغانانو د پراخې ستونزې یوه بېلګه ده چې په پاکستان کې د قانوني استوګنې د اسنادو له پای ته رسېدو، د ویزو د تمدید له ستونزو او د نیول کېدو او افغانستان ته د ستنولو له اندېښنو سره مخ دي.

افغان کډوال او د بشري حقونو مدافع بنسټونه له پاکستانه په وار وار غواړي چې له افغانانو سره د قانوني اسنادو په برخه کې روښانه او دوامدار میکانیزم رامنځته کړي او د هغو کسانو وضعیت ته ځانګړې پاملرنه وکړي چې د امنیتي اندېښنو له امله افغانستان ته د بېرته ستنېدو توان یا شرایط نه لري.

دغه کس چې نه یو غوښتل هویت یې په ډاګه شي، له خپلې کورنۍ سره تورخم ته روان شوی او له هغې ځایه به بیا کابل کې یوه کرایه کور ته ځي. لور یې ډیوه په پاکستان کې زېږېدلې او هلته یې ښوونځی لوست، خو د پاکستان پولیسو نوره اجازه نه ورکوله چې دغه هېواد کې پاتې شي.

د ډیوې پلار افغانستان انټرنشنل – پښتو ته‌ په راستولي پېغام کې زیاتوي: «زه هم ټېنشن کې یم چې زما د لور به څه کېږي، سکول یې په ډېر په شوق ویلو او ما به ورته چې غټه ډاکټره به درنه جوړه شي». په تېر څه باندې یو کال کې نږدې ۲میلیونه افغان کډوال افغانستان ته ستانه شوي چې د ډیوې په څېر ډېرې نجونې د طالبانو د بندیزونو له کبله په خپل هېواد کې د ښوونځیو او پوهنتونونو له زده کړو بې برخې شوې دي.

د دغو بېرته ستنېدونکو کورنیو نجونې او ښځې په افغانستان کې د طالبانو د سختو بندیزونو او محدودیتونو برخه ګرځېدلي دي. د ملګرو ملتونو سازمان هم اندېښنه ښوولې چې د بېرته ستنېدونکو کورنیو ښځینه او نجونې له کار، زده کړو او د ژوند له امکاناتو څخه محرومې شوې دي.