د پاکستان له پنجاب ایالت څخه تر اوسه ۱۳۹ زره افغان کډوال اېستل شوي دي

اصف دراني په خپله اېکس پاڼه لیکلي چې افغانستان د طالبانو له خوا د کابل له نیولو وروسته په جنت بدل نه شو او نه هم له ۲۰۲۱ کال مخکې کوم بریالی هېواد و. د هغه په وینا، د دغه هېواد میلیونونه وګړي لا هم له بېوزلۍ، محدودو ازادیو او له یوه ناڅرګند برخلیک سره لاس او ګرېوان دي.

د پاکستان دغه پخواني ډیپلومات د افغانستان پر سیاسي مشرانو، جنګسالارانو او د هغوی پر بهرنیو ملاتړو سختې نیوکې کړې دي. هغه ټینګار کړی چې دغو ډلو د افغانستان په وضعیت کې لویه برخه مسوولیت درلود او باید خپل رول ومني.

دراني همداراز زیاته کړې چې په تېرو دوو لسیزو کې د بې‌ساري نړیوال ملاتړ سربېره، په افغانستان کې د پیاوړو بنسټونو او د یو باثباته سیاسي نظام په رامنځته کولو کې پاتې راغلي دي. هغه وویل چې د افغانستان غمیزه یوازې پر یوه لوري یا قرباني کولو باندې نشي خلاصه کېدای او د هرې ناکامۍ پړه پر پاکستان اچول ناسم دي.
خو برعکس د تاریخ لیکوالان او مستند راپورونه څرګندوي چې پاکستان په تېرو پنځو لسیزو کې د افغانستان دننه د نارامۍ لپاره کار کړی او د بېلابېلو حکومتونو پر ضد یې نیابتي افغان جنګي ډلې روزلي دي. څرګندې بېلګې یې افغانستان د خلق ډیموکراټیک ګونډ د حکومت پر وړاندې د مجاهدینو ملاتړ او هغوی ته وسلې ورکول، بیا د مجاهدینو پر وړاندې د طالبانو رامنځته کول او بیا د افغانستان په مخکني جمهوري نظام په خلاف هم د طالبانو روزل او ساتل د پاکستان د پالیسو څرګندې بېلګې دي.
تاریخ پوهان باور لري چې پاکستان په تېرو پنځو لسیزو کې د ټولو حکومتونو پر ضد یاغي ډلې جوړې کړي‌ او په بېلابېلو بڼو یې په پلازمېنه کابل کې د حکومتونو په نسکورولو کې رول لوبولی دی.

یاد ګوند نن د شنیې په ورځ په یوه اعلامیه کې ویلي، چې طالبانو د بدخشان په یفتل پایین ولسوالۍ کې د خلکو د عادلانه غوښتنو او غبرګونونو په ځواب کې یو ځل بیا له تاوتریخوالي کار اخیستی او یو شمېر لاریونوال یې مړه او ژوبل کړي دي.

د صلاح الدین رباني په مشرۍ جمعیت اسلامي زیاته کړې چې طالبان د خلکو اساسي حقونو، کلتوري تنوع او منل شویو دودونو ته هېڅ درناوی نه کوي او دا چلند دوی له ټولنې نور هم پردي کوي.

دغه ګوند د طالبانو د چلند پر وړاندې د بدخشان د اوسېدونکو او د هېواد د نورو وګړو پر یووالي او پیوستون ټینګار کړی دی.

جمعیت اسلامي ویلي چې د بدخشان خلک د حق غوښتنې او له ظلم سره د مبارزې په برخه کې تاریخي مخینه لري او هېڅکله به په زور سر ټیټ نه کړي.

دغه ګوند ډاډ څرګند کړی چې «د طالبانو ډله به د خلکو د ګډې ارادې او غوښتنو پر وړاندې له یوې عبرت ناکې ماتې سره مخ شي».

بل خوا ځايي سرچینو راپور ورکړی چې په کوز یفتل ولسوالۍ کې پر لاریونوالو د طالبانو په ډزو کې یو شمېر کسانو ته مرګ ژوبله اوښتې ده.

د سیمې له خلکو څخه په ترلاسه شویو ویډیوګانو کې د ډزو غږونه اورېدل کېږي او د ټپیانو د لېږدولو صحنې لیدل کېږي.

بېنټ د شنبې په ورځ په اېکس ټولنیزه شبکه کې د قربانیانو له کورنیو سره خواخوږي ښودلې او لیکلي یې دي، چې باید هغه عوامل په جدي ډول وڅېړل شي چې افغانان داسې له ناچارۍ ډک او خطرناک سفر ته اړباسي.

افغانستان انټرنشنل د جمعې په ورځ راپور ورکړی و، چې ایران ته د تلونکو ۱۴ هغو افغانانو جسدونه موندل شوي چې د نیمروز په دښتو کې ورک شوي وو. د دغو کسانو جسدونه د نیمروز ولایت د چهاربرجک ولسوالۍ په «ګرد لالوي» سیمه کې موندل شوي دي.

د راپورونو له مخې، د ۱۹ افغانانو یوه ډله چې غوښتل یې له غیر قانوني لارې ایران ته واوړي، د نیمروز په دښتو کې ورکه شوې وه.

د کډوالۍ نړیوال سازمان هم د شنبې په ورځ د نیمروز په دښتو کې د لږ تر لږه ۱۹ افغانانو د مړینې له امله خواشیني ښودلې او دا پېښه یې «لویه غمیزه» بللې ده.

په افغانستان کې د اقتصادي ستونزو زیاتوالی، پراخ فقر، بې‌کاري، محدودیتونه او د کاري فرصتونو کمښت د کډوالۍ لړۍ زیاته کړې ده.

ایران او ترکیې پر خپلو پولو کنټرول او د کډوالو او پناه غوښتونکو د اوښتلو د مخنیوي هڅې ډېرې کړې او اروپايي ټولنې هم په دې وروستیو کې د کډوالۍ په برخه کې خپل قوانین سخت کړي دي.

شریف چې د سومالیا راتلونکې شورا مشر دی، ویلي چې د افریقايي اتحادیې د سوله ساتو ځواکونو له وتلو وروسته د سومالیا د بشپړ امنیتي مسوولیت اخیستو وړتیا باید په جدي توګه وارزول شي.

هغه ویلي: «افغانستان د سیاسي توافق د نشتوالي او فساد له امله سقوط وکړ او له بده مرغه سومالیا هم له ورته خطرونو سره مخ ده، ان په ځینو برخو کې د فساد ستونزه لا زیاته ده».

د سومالیا پخواني ولسمشر خبرداری ورکړی، چې سیاسي بې‌اتفاقي او فساد د هېواد د ادارو او پوځ د کمزوري کېدو لامل کېدای شي او که دا ستونزې حل نه شي، الشباب ډله کولای شي د هېواد کنټرول ترلاسه کړي.

شریف همداراز پر حکومت نیوکه کړې چې امنیتي ځواکونه د الشباب پر وړاندې د مبارزې پر ځای د کورنیو سیاسي شخړو د حل لپاره کاروي، چې د پوځ وړتیا کمزورې کوي.

په ورته وخت کې د سومالیا د پارلمان غړي او د مخالفینو مشر عبدالرحمن عبدالشکور هم خبرداری ورکړی، چې که بهرني ځواکونه د سومالیا د امنیتي ادارو له بشپړ چمتووالي وړاندې ووځي، الشباب ډله ښايي د هېواد واک تر لاسه کړي.

عبدالشکور ویلي، د الشباب د بیا پیاوړتیا لامل د حکومت ناسم مدیریت، ناسم لومړیتوبونه او د حکومت او خلکو ترمنځ د باور کمېدل دي.

دا اندېښنې په داسې مهال مطرح کېږي چې په سومالیا کې د افریقايي اتحادیې د ملاتړ او ثبات ماموریت (AUSSOM) له مالي ستونزو سره مخ دی. د جولای په ۳۱مه د اوګانډا په پلازمېنه کې د مشرانو په غونډه کې پرېکړه شوې چې دغه ماموریت به له ۱۸ تر ۲۴ میاشتو پورې نور هم دوام وکړي او بیا به د ځواکونو د وتلو بهیر په تدریجي ډول ترسره کېږي.

راپورونه وايي، الشباب لا هم د سومالیا شاوخوا ۳۰ سلنه خاوره تر خپل کنټرول لاندې لري.

که څه هم د سومالیا حکومت دغه خبرداری د مخالفینو سیاسي څرګندونې بللې، خو شنونکي وايي اصلي خطر دا نه دی چې هېواد به ناڅاپه سقوط وکړي، بلکې دا دی چې کمزورې ادارې، کمېدونکی باور او سیاسي اختلافات په تدریجي ډول د دولت بنسټونه کمزوري کوي.

په دې مرسته کې د بستري ناروغانو بېډونه، ویلچرونه، د هوا سړولو (اې سي) دستګاوې، یخچالونه او یو شمېر نور اړین طبي او غیرطبي وسایل شامل دي.

دغه وسایل د روغتون بېلابېلو څانګو ته سپارل شوي چې د ناروغانو د درملنې په بهیر کې ترې ګټه واخیستل شي.

د طالبانو د بلخ ولایت د عامې روغتیا ریاست مسوولانو د دغې مرستې د ترلاسه کولو پر مهال وویل، چې له یادو تجهیزاتو څخه به د روغتیايي خدمتونو د ښه والي او ناروغانو ته د لا غوره اسانتیاوو د برابرولو په موخه کار واخیستل شي.

هغوی زیاته کړې چې دغه وسایل د روغتون د اړتیاوو په پوره کولو کې مرسته کوي.

یاد تجهیزات د بلخ ولایت د ابوعلي سینا بلخي سیمه ییز روغتون ته داسې مهال سپارل کېږي چې د هېواد په ډېری روغتونونو کې د طبي وسایلو او امکاناتو د کمښت له امله ناروغان له ګڼو ستونزو سره مخ دي.