د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي د دوشنبې په ورځ (د زمري ۱۲مه) په یوې خبري غونډه کې ویلي، چې له امریکا سره هیڅ ډول خبرې نهلري؛ بلکې له عمان سره «د هرمز تنګي له لارې د خوندي تګراتګ» په اړه خبرې اترې روانې دي.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند ویلي: «له عمان سره خبرې اترې د یوې داسې لارې په اړه د تفاهم په ترلاسه کولو متمرکزې دي، چې د هرمز تنګي له لارې به د بار وړلو کښتیو خوندي تګراتګ ډاډمن کړي».
هغه زیاته کړه، دغه دوه اړخیزې خبرې «د دوو دولتونو ترمنځ» دي او د ایران هڅه دا ده چې له عمان سره په مشوره او همکارۍ ژر تر ژره یوه لاره وټاکي او د هغې پر بنسټ په هرمز تنګي کې «د خوندي تګراتګ» ته زمینه برابره کړي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ایران پر وړاندې د پلان شوي برید د ځنډېدو په اړه ویلي، چې خبرې اترې به د دوشنبې له ماسپښین وروسته پیل شي. هغه ویلي، داسې یو برید یې تر غور لاندې و چې له دویمې نړۍوالې جګړې راهیسې تر ټولو لوی پوځي برید و.
ډونالډ ټرمپ ویلي، داسې برید یې په پلان کې و که ترسره شوی وای؛ نو له دویمې نړۍوالې جګړې راهیسې به تر ټولو لوی پوځي عملیات وو او خونړۍ پایلې به یې لرلې. د هغه په خبره؛ د سیمې هېوادونو په غوښتنه یې دغه برید ترسره نهکړ.
ټرمپ وویل، د سعودي عربستان پاچا او په حقیقت کې ولیعهد ترې غوښتي چې د پوځي اقدام پر ځای د یوې هوکړې ترلاسه کولو لپاره د خبرو اترو لاره غوره کړي؛ ځکه هغوی اندېښمن وو چې جګړه به پراخه شي، بشري ناورین به رامنځته کړي او د کډوالو یوه لویه څپه به د سیمې هېوادونو ته ور واوړي.
هغه زیاته کړه، چې د منځني ختیځ څو نورو هېوادونو هم ورته غوښتنه کړې ده. د امریکا ولسمشر وویل، اوس باید روښانه شي چې ایا د اټومي وسلو د بېوسلې کولو په اړه د یوې هوکړې ترلاسه کولو امکان شته که نه.
نوموړي ټینګار وکړ، غوره ګڼي چې د خبرو اترو له لارې ناورین حل کړي؛ ځکه چې جګړه به د ګڼو خلکو د مرګ لامل شي. ټرمپ زیاته کړه، د سیمې هېوادونه باوري دي چې د یوې هوکړې ترلاسه کولو ته نږدې شوي او له همدې امله یې د برید د ځنډېدو غوښتنه کړې ده.
د امریکا او ایران ترمنځ د وروستیو اوونیو تاوتریخوالي د تېلو نړۍوال بازار اغېزمن کړی و؛ خو د دوشنبې ورځې په پیل کې معاملاتو او خبرو اترو ته د هیلو له امله د تېلو نړۍوالې بیې په څرګند ډول راټیټې شوې.
د برنېټ تېلو بیه نږدې ۴.۸ سلنه کمه شوې او په هر بېرل کې ۸۳.۷۳ ډالرو ته رسېدلې. همدارنګه د لوېدیځ ټېکساس انټرمېډیټ (WTI) خامو تېلو بیه هم له ۵ سلنې زیاته کمه شوې او په هر بېرل کې ۸۰.۳۴ ډالرو ۲ته رسېدلې ده.
دا په داسې حال کې ده، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ اعلان ویلي پر ایران پلان شوی برید یې ځنډولی او د نویو خبرو اترو لړۍ به پیل شي. د تېلو نړۍوال بازار چې په وروستیو اوونیو کې د پوځي او سیاسي خبرو تر سخت اغېز لاندې و، د تاوتریخوالي د کمښت نښو ته په چټکۍ سره غبرګون وښود.
هغه سوداګر چې مخکې یې د هرمز تنګي له لارې د تېلو د لېږد لړۍ ګډوډېدو او د جګړې د پراخېدو اندېښنه لرله، د پوځي عملیاتو د ځنډ او د خبرو اترو د پیل له اعلان وروسته د لوړو شویو بیو یوه برخه بېرته راکمه کړه.
دغه کمښت په داسې حال کې راغلی، چې په تېرو میاشتو کې د تېلو بیې څو ځله په چټکۍ لوړې شوې وې او ان د هر بېرل بیه تر ۸۹ او ۹۰ ډالرو هم رسېدلې وه. د انرژۍ شنونکي وایي، د بیو اوسنی کمښت ښيي چې بازار د تاوتریخوالي د زیاتېدو او یا هم د کمېدو دواړو احتمالونو ته په احتیاط ګوري. له یوې خوا د خبرو اترو لپاره د چمتووالي اعلان دغه هیله پیاوړې کړې، چې سمندري لارې به تر یوه حده عادي شي او د تېلو رسولو پر وړاندې ګواښ به کم شي.
سره له دې کارپوهان خبرداری ورکوي، که په خبرو اترو کې د پام وړ پرمختګ وشي، یا برعکس، د ډیپلوماسۍ د ناکامېدو نښې څرګندې شي؛ نو د تېلو نړۍوالې بیې به په چټکۍ سره بدلون ومومي.
هرمز تنګی لاهم د نړۍ د انرژۍ له مهمو لارو ګڼل کېږي او هر ډول بدلون په دغه سیمه کې کولی شي د تېلو پر نړۍوالو بیو سملاسي اغېز وکړي.
رویټرز خبري اژانس راپور ورکړی، اتن ته څېرمه د پراخې اورلګېدنې د مهارولو پرمهال د اور وژنې دوه چورلکې له یو بل سره ټکر شوې چې له امله یې یو یونانی او یو د ډنمارکی وګړی مړه شوي دي. دوه نور کسان چې یو یې یونانی او بل برتانوی وګړی دی؛ له پېښې روغ وتلي دي.
د یونان ځایي چارواکو د یادې پېښې د لامل روښانه کولو لپاره څېړنې پیل کړې دي. د تودوخې بېسارې څپې له امله رامنځته شویو اورلګېدنو تراوسه تر ۱۰۰ ډېر کورونه ویجاړ کړي او سلګونه کسان یې اړ اېستي چې خپلې سیمې پرېږدي.
چارواکي وایي، چې اور د برېښنا له مزو څخه د چنګکونو له امله پیل شوی او په دې تړاو یې دوه کسان د بېغورۍ په تور نیولي دي. ورته مهال د اتن په لوېدیځ کې د ځینو سیمو د تخلیې خبرداری ورکړل شوی او د ژغورنې ځواکونه هڅه کوي اور مهار کړي.
رویټرز همداراز راپور ورکړی، چې په فرانسه او هسپانیا کې هم اورلګېدنه تر ډېره مهار شوې؛ خو وچکالي او سخته ګرمي لاهم د اروپا پر بېلابېلو سیمو اغېز کوي. په هنګري کې هم د ډانیوب سیند د اوبو کچه په بېساري ډول ټیټه شوې، چې له څلورو لسیزو ډېرې مودې وروسته یې د لومړي ځل لپاره د دغه هېواد یوازینی اټومي برېښناکوټ فعالیت درولی او په سربیا کې یې له اوبو څخه د برېښنا د تولید کچه هم د پام وړ کمه کړې ده.
د غزې د روغتیا وزارت چارواکو ویلي، چې د یکشنبې په ورځ د اسراییل په هوايي بریدونو کې لږترلږه ۱۵ کسان وژل شوي دي. دغه بریدونه داسې مهال شوي، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي وو د تېر کال د اوربند تړون د عملي کېدو لپاره هڅې ګړندۍ شوې دي.
د فلسطیني چارواکو په وینا؛ د یکشنبې په بریدونو کې څلور کسان په دېرالبلاح کې وژل شوي دي. خانیونس ته نږدې د یوې ښځې او ماشوم په ګډون درې کسان وژل شوي. په غزې ښار کې هم یوه کورنۍ (مېړه، ښځه او ماشوم) وژل شوي دي او پنځه نور د غزې ښار او جبالیا په بېلابېلو بریدونو کې وژل شوي.
د اسراییل پوځ ویلي، په دېرالبلاح کې یې پر هغه اپارتمان برید کړی چې د حماس د ځانګړو ځواکونو دوه قوماندانان پهکې مېشت وو. دغه بریدونه داسې مهال ترسره کېږي، چې ډونالډ ټرمپ د پنجشنبې په ورځ ویلي و، حماس او نورو فلسطیني وسلهوالو ډلو پر بېوسلې کېدو هوکړه کړې ده. د هغه دغه څرګندونې د جګړې پای ته رسېدو لپاره هیلې زیاتې کړې وې.
خو د اسراییل د انرژۍ وزیر او د امنیتي کابینې غړي اېلي کوهن د یکشنبې په ورځ وویل، د اسراییل حکومت به حماس ته د بېوسلې کېدو فرصت ورکړي؛ خو دوی باور نهلري چې دا کار به وشي.
کوهن د اسراییل د پوځ راډیو ته ویلي، چې تراوسه د غزې پر ضد د بریدونو بندېدو هېڅ تړون نهدی شوی. هغه وویل، که حماس بېوسلې نهشي نو اسراییل باید د غزې بشپړ کنټرول په لاس کې واخلي. د هغه په وینا؛ اسراییل اوسمهال د غزې شاوخوا ۷۰ سلنه سیمه تر خپل واک لاندې لري.
هغه زیاته کړه: «په هغه تړون کې چې موږ له امریکا سره کړی، زموږ دریځ دا دی چې حماس باید ختم شي. دا لومړنی کار دی چې باید وشي». د غزې د روغتیا وزارت د شمېرو له مخې؛ تر اوربند وروسته لږترلږه ۱,۲۳۰ فلسطینیان د اسراییل په بریدونو کې وژل شوي دي.
بل لور ته د اسراییل د شمېرو له مخې؛ په همدې موده کې څلور اسراییلي پوځیان هم وژل شوي دي.
هغه ډله چې د «ټرمپ د سولې پلاوی» بلل کېږي او امریکا یې مشري کوي، د جمعې په ورځ د اوربند تړون د وروستیو پړاوونو بشپړولو لپاره ۱۵ مادهییزه نقشه خپره کړه. حماس ویلي، مخکې له دې چې خپلې وسلې د فلسطین یوې نوې ادارې ته وسپاري؛ اسراییل باید خپل بریدونه ودروي او د اوربند د تړون له مخې خپل پوځ له غزې وباسي.
د حماس یو لوړپوړي چارواکي باسم نعیم د یکشنبې په ورځ وویل، حماس «ډېر انعطاف» ښودلی؛ خو اسراییل یې تورن کړ چې د بریدونو په زیاتولو سره غواړي په جګړه کې نوي شرایط په زور رامنځته کړي.
هغه وویل: «په داسې حال کې چې سیاسي خبرې مخ په وړاندې روانې دي، د بریدونو زیاتېدل ښيي چې اشغالګر حکومت غواړي د جګړې د پای ته رسېدو بهیر کمزوری کړي او په زور نوي حقیقتونه پر خلکو وتپي».
فایننشل ټایمز د ایراني ډیپلوماټانو له قوله راپور ورکړی چې تهران او عمان په هُرمز تنګي کې د کښتۍ چلونې د مدیریت په اړه یوې نوې هوکړې ته د رسېدو وروستیو پړاوونو ته نږدې شوي دي. د ورځپاڼې په وینا، منځګړي دا هوکړه د امریکا او ایران ترمنځ د جګړې د لا پراخېدو د مخنیوي لپاره مهمه بولي.
د راپور له مخې، د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي ویلي چې له عمان سره روانې خبرې، چې د هرمز تنګي د اوبو یوه برخه یې د عمان تر حاکمیت لاندې ده، وروستي پړاو ته رسېدلې دي.
فایننشل ټایمز لیکلي چې د ۱۴۰۵ کال د غبرګولي د ۱۷مې د تفاهملیک د بیا فعالېدو او د تهران او واشنګټن ترمنځ د هوکړې د عملي کېدو لپاره، د هرمز تنګي له لارې د کښتیو د تګ راتګ د بیا پیل په اړه هوکړه مهم شرط ګڼل کېږي.
راپور زیاتوي چې عمان په وروستیو اوونیو کې د یوې لنډمهالې هوکړې د رامنځته کولو هڅې کړې دي، خو د ایران حکومت غوښتنه کړې چې پر هرمز تنګي خپل کنټرول وساتي.
د فایننشل ټایمز په وینا، عمان بیا د خپلو سیمهییزو اوبو اړوند د واکونو له سپارلو سره مخالفت کړی او ټینګار یې کړی چې د خپلې خاورې او سمندري قلمرو واک به نه پرېږدي.
هرمز تنګی د نړۍ له مهمو سمندري لارو څخه شمېرل کېږي او د نړیوالې انرژۍ د لېږد یوه ستراتیژیکه لار بلل کېږي، چې هر ډول کړکېچ یا محدودیت پکې پر نړیوالو بازارونو مستقیم اغېز لرلی شي.