شفیع جان: د عمران خان د خلاصون لپاره مو ټولې قانوني لارې وکارولې خو اوس به پرېکړه ولس کوي

د برنېټ تېلو بیه نږدې ۴.۸ سلنه کمه شوې او په هر بېرل کې ۸۳.۷۳ ډالرو ته رسېدلې. همدارنګه د لوېدیځ ټېکساس انټرمېډیټ (WTI) خامو تېلو بیه هم له ۵ سلنې زیاته کمه شوې او په هر بېرل کې ۸۰.۳۴ ډالرو ۲ته رسېدلې ده.

دا په داسې حال کې ده، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ اعلان ویلي پر ایران پلان شوی برید یې ځنډولی او د نویو خبرو اترو لړۍ به پیل شي. د تېلو نړۍوال بازار چې په وروستیو اوونیو کې د پوځي او سیاسي خبرو تر سخت اغېز لاندې و، د تاوتریخوالي د کمښت نښو ته په چټکۍ سره غبرګون وښود.

هغه سوداګر چې مخکې یې د هرمز تنګي له لارې د تېلو د لېږد لړۍ ګډوډېدو او د جګړې د پراخېدو اندېښنه لرله، د پوځي عملیاتو د ځنډ او د خبرو اترو د پیل له اعلان وروسته د لوړو شویو بیو یوه برخه بېرته راکمه کړه.

دغه کمښت په داسې حال کې راغلی، چې په تېرو میاشتو کې د تېلو بیې څو ځله په چټکۍ لوړې شوې وې او ان د هر بېرل بیه تر ۸۹ او ۹۰ ډالرو هم رسېدلې وه. د انرژۍ شنونکي وایي، د بیو اوسنی کمښت ښيي چې بازار د تاوتریخوالي د زیاتېدو او یا هم د کمېدو دواړو احتمالونو ته په احتیاط ګوري. له یوې خوا د خبرو اترو لپاره د چمتووالي اعلان دغه هیله پیاوړې کړې، چې سمندري لارې به تر یوه حده عادي شي او د تېلو رسولو پر وړاندې ګواښ به کم شي.

سره له دې کارپوهان خبرداری ورکوي، که په خبرو اترو کې د پام وړ پرمختګ وشي، یا برعکس، د ډیپلوماسۍ د ناکامېدو نښې څرګندې شي؛ نو د تېلو نړۍوالې بیې به په چټکۍ سره بدلون ومومي.

هرمز تنګی لاهم د نړۍ د انرژۍ له مهمو لارو ګڼل کېږي او هر ډول بدلون په دغه سیمه کې کولی شي د تېلو پر نړۍوالو بیو سملاسي اغېز وکړي.

د یونان ځایي چارواکو د یادې پېښې د لامل روښانه کولو لپاره څېړنې پیل کړې دي. د تودوخې بې‌سارې څپې له امله رامنځته شویو اورلګېدنو تراوسه تر ۱۰۰ ډېر کورونه ویجاړ کړي او سلګونه کسان یې اړ اېستي چې خپلې سیمې پرېږدي.

چارواکي وایي، چې اور د برېښنا له مزو څخه د چنګکونو له امله پیل شوی او په دې تړاو یې دوه کسان د بې‌غورۍ په تور نیولي دي. ورته مهال د اتن په لوېدیځ کې د ځینو سیمو د تخلیې خبرداری ورکړل شوی او د ژغورنې ځواکونه هڅه کوي اور مهار کړي.

رویټرز همداراز راپور ورکړی، چې په فرانسه او هسپانیا کې هم اورلګېدنه تر ډېره مهار شوې؛ خو وچکالي او سخته ګرمي لاهم د اروپا پر بېلابېلو سیمو اغېز کوي. په هنګري کې هم د ډانیوب سیند د اوبو کچه په بې‌ساري ډول ټیټه شوې، چې له څلورو لسیزو ډېرې مودې وروسته یې د لومړي ځل لپاره د دغه هېواد یوازینی اټومي برېښناکوټ فعالیت درولی او په سربیا کې یې له اوبو څخه د برېښنا د تولید کچه هم د پام وړ کمه کړې ده.

د فلسطیني چارواکو په وینا؛ د یکشنبې په بریدونو کې څلور کسان په دېرالبلاح کې وژل شوي دي. خان‌یونس ته نږدې د یوې ښځې او ماشوم په ګډون درې کسان وژل شوي. په غزې ښار کې هم یوه کورنۍ (مېړه، ښځه او ماشوم) وژل شوي دي او پنځه نور د غزې ښار او جبالیا په بېلابېلو بریدونو کې وژل شوي.

د اسراییل پوځ ویلي، په دېرالبلاح کې یې پر هغه اپارتمان برید کړی چې د حماس د ځانګړو ځواکونو دوه قوماندانان په‌کې مېشت وو. دغه بریدونه داسې مهال ترسره کېږي، چې ډونالډ ټرمپ د پنجشنبې په ورځ ویلي و، حماس او نورو فلسطیني وسله‌والو ډلو پر بې‌وسلې کېدو هوکړه کړې ده. د هغه دغه څرګندونې د جګړې پای ته رسېدو لپاره هیلې زیاتې کړې وې.

خو د اسراییل د انرژۍ وزیر او د امنیتي کابینې غړي اېلي کوهن د یکشنبې په ورځ وویل، د اسراییل حکومت به حماس ته د بې‌وسلې کېدو فرصت ورکړي؛ خو دوی باور نه‌لري چې دا کار به وشي.

کوهن د اسراییل د پوځ راډیو ته ویلي، چې تراوسه د غزې پر ضد د بریدونو بندېدو هېڅ تړون نه‌دی شوی. هغه وویل، که حماس بې‌وسلې نه‌شي نو اسراییل باید د غزې بشپړ کنټرول په لاس کې واخلي. د هغه په وینا؛ اسراییل اوس‌مهال د غزې شاوخوا ۷۰ سلنه سیمه تر خپل واک لاندې لري.

هغه زیاته کړه: «په هغه تړون کې چې موږ له امریکا سره کړی، زموږ دریځ دا دی چې حماس باید ختم شي. دا لومړنی کار دی چې باید وشي». د غزې د روغتیا وزارت د شمېرو له مخې؛ تر اوربند وروسته لږترلږه ۱,۲۳۰ فلسطینیان د اسراییل په بریدونو کې وژل شوي دي.

بل لور ته د اسراییل د شمېرو له مخې؛ په همدې موده کې څلور اسراییلي پوځیان هم وژل شوي دي.

هغه ډله چې د «ټرمپ د سولې پلاوی» بلل کېږي او امریکا یې مشري کوي، د جمعې په ورځ د اوربند تړون د وروستیو پړاوونو بشپړولو لپاره ۱۵ ماده‌ییزه نقشه خپره کړه. حماس ویلي، مخکې له دې چې خپلې وسلې د فلسطین یوې نوې ادارې ته وسپاري؛ اسراییل باید خپل بریدونه ودروي او د اوربند د تړون له مخې خپل پوځ له غزې وباسي.

د حماس یو لوړپوړي چارواکي باسم نعیم د یکشنبې په ورځ وویل، حماس «ډېر انعطاف» ښودلی؛ خو اسراییل یې تورن کړ چې د بریدونو په زیاتولو سره غواړي په جګړه کې نوي شرایط په زور رامنځته کړي.

هغه وویل: «په داسې حال کې چې سیاسي خبرې مخ په وړاندې روانې دي، د بریدونو زیاتېدل ښيي چې اشغالګر حکومت غواړي د جګړې د پای ته رسېدو بهیر کمزوری کړي او په زور نوي حقیقتونه پر خلکو وتپي».

د راپور له مخې، د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي ویلي چې له عمان سره روانې خبرې، چې د هرمز تنګي د اوبو یوه برخه یې د عمان تر حاکمیت لاندې ده، وروستي پړاو ته رسېدلې دي.

فایننشل ټایمز لیکلي چې د ۱۴۰۵ کال د غبرګولي د ۱۷مې د تفاهم‌لیک د بیا فعالېدو او د تهران او واشنګټن ترمنځ د هوکړې د عملي کېدو لپاره، د هرمز تنګي له لارې د کښتیو د تګ راتګ د بیا پیل په اړه هوکړه مهم شرط ګڼل کېږي.

راپور زیاتوي چې عمان په وروستیو اوونیو کې د یوې لنډمهالې هوکړې د رامنځته کولو هڅې کړې دي، خو د ایران حکومت غوښتنه کړې چې پر هرمز تنګي خپل کنټرول وساتي.

د فایننشل ټایمز په وینا، عمان بیا د خپلو سیمه‌ییزو اوبو اړوند د واکونو له سپارلو سره مخالفت کړی او ټینګار یې کړی چې د خپلې خاورې او سمندري قلمرو واک به نه پرېږدي.

هرمز تنګی د نړۍ له مهمو سمندري لارو څخه شمېرل کېږي او د نړیوالې انرژۍ د لېږد یوه ستراتیژیکه لار بلل کېږي، چې هر ډول کړکېچ یا محدودیت پکې پر نړیوالو بازارونو مستقیم اغېز لرلی شي.

دغه انسټېټیوټ په یوه خپور کړي راپور کې ویلي چې د «ترهګریزو بریدونو او د ترهګرۍ ضد عملیاتو» له امله د جولای میاشتې په اوږدو کې تاوتریخوالی په بې‌ساري ډول زیات شوی او دا میاشت یې د ۲۰۲۶ کال تر ټولو خونړۍ میاشت بللې ده.

د راپور له مخې، په دې موده کې لږ تر لږه ۶۰۶کسان وژل شوي چې په کې ۱۱۲امنیتي ځواکونه، ۴۰۱ وسله‌وال، ۷۴ ملکي وګړي او ۱۹ د سولې د کمېټو غړي شامل دي.

د انسټېټیوټ د معلوماتو له مخې، یوازې د جولای په میاشت کې د امنیتي ځواکونو د ۱۱۲غړو وژل کېدل د ۲۰۲۳ کال له جنورۍ راهیسې تر ټولو لوړ میاشتنی شمېر او په تېره یوه لسیزه کې دویمه لوړه ثبت شوې کچه ده.

راپور زیاتوي چې د جون میاشتې په پرتله د امنیتي ځواکونو مرګ‌ژوبله ۱۹۵ته لوړه شوې ده.

د راپور له مخې، په همدې میاشت کې ۴۰۱وسله‌وال هم وژل شوي چې دا په تېرو لسو کلونو کې په یوه میاشت کې د وژل شویو وسله‌والو تر ټولو لوړ شمېر بلل شوی دی.

د پاکستان د امنیت او شخړو د مطالعاتو انسټېټیوټ ویلي، د جولای په میاشت کې لږ تر لږه اته ځانمرګي بریدونه ثبت شوي چې له دې ډلې پنځه یې د موټربمونو په وسیله ترسره شوي دي. د دغه بنسټ په وینا، دا هم په تېره لسیزه کې په یوه میاشت کې د ځانمرګو بریدونو تر ټولو لوړه کچه ده.

د راپور موندنې ښيي چې د خیبر پښتونخوا او بلوچستان ایالتونو امنیتي وضعیت د هېواد د نورو سیمو په پرتله ډېر خراب شوی او د ډېری بریدونو تمرکز هم په همدې دوو ایالتونو کې و.

د راپور د عمومي ارزونې له مخې، د ۲۰۲۶ کال په لومړیو اوو میاشتو کې د ترهګریزو بریدونو او د ترهګرۍ ضد عملیاتو له امله له ۲۷۰۰څخه ډېر کسان وژل شوي چې له ډلې یې شاوخوا ۱۸۵۰تنه وسله‌وال وو.