د افغانانو د انتقال او ملاتړ بنسټ «افغان ایواک» د امریکا په سنا کې د افغانستان د لنډمهالي خوندیتوب وضعیت (ټيپيایس) د قانون د معرفي کېدو هرکلی کړی او له کانګرس یې غوښتي چې دا طرحه ژر تصویب کړي.
دغه قانون به په امریکا کې مېشتو زرګونو افغانانو ته د ۲۰۲۹ کال د جولای تر لومړۍ نېټې پورې د قانوني پاتې کېدو لنډمهاله خوندیتوب برابر کړي.
افغان ایواکویلي، د امریکا په کانګرس کې د دواړو ګوندونو له ملاتړ سره د «افغانستان TPS قانون ۲۰۲۶» د معرفي کېدو هرکلی کوي او د هغو سناتورانو مننه یې کړې چې د افغان متحدینو ملاتړ کوي.
دغه بنسټ په خپل راپور کې لیکلي: «د سناتورانو کریس کونز، لیزا مرکوسکي، بیل کاسیدي او امي کلوبوچار څخه ډېره مننه چې تل زموږ د متحدینو ترڅنګ ولاړ دي.»
افغان ایواک له امریکایي وګړو هم غوښتي چې پر کانګرس فشار راوړي څو د افغانستان د موقتي خوندي وضعیت قانون تصویب کړي.
د دغه بنسټ د معلوماتو له مخې، د امریکا د کورني امنیت وزارت په ۲۰۲۵ کال کې د افغان اتباعو لپاره د موقتي خوندي وضعیت (ټيپيایس) پروګرام پای ته رسولی و، چې له امله یې په امریکا کې مېشت زرګونه افغانان له قانوني خوندیتوب څخه بېبرخې کېدل.
افغان ایواک ویلي، په دغو کسانو کې ډېری هغه افغانان شامل دي چې د افغانستان د جګړې پر مهال یې د امریکایي ځواکونو، ډیپلوماټانو او خبریالانو ملاتړ کړی و.
د لنډمهالي خوندیتوب قانون څه وړاندیز کوي؟
د راپور له مخې، د افغانستان د TPS قانون ۲۰۲۶ طرحه د امریکا د استازو جرګې غړو جېسن کرو، ډان بیکن، سام لیکاردو او ماریا سالزار وړاندې کړې ده.
که دا طرحه تصویب شي، افغانستان به د ۲۰۲۹ کال د جولای تر لومړۍ نېټې پورې د موقتي خوندي وضعیت په نوملړ کې شامل شي. همداراز، د امریکا د تابعیت او کډوالۍ خدمتونو اداره (USCIS) به اړ شي چې د غوښتنلیکونو په اړه تر ۹۰ ورځو دننه پرېکړه وکړي او هغو کسانو ته به د غوښتنلیک فیس معاف شي چې یوازې د همدې قانون له مخې د ټيپيایس شرایط ترلاسه کوي.
افغان ایواک ویلي، دا طرحه د امریکا د دواړو سیاسي ګوندونو د غړو ملاتړ هم لري.
افغان ایواک زیاتوي، د افغانستان د ټيپيایس د ختمېدو پرېکړه لا هم په حقوقي بهیر کې ده او قضیه یې د ۲۰۲۶ کال په اپرېل کې د امریکا سترې محکمې ته هم رسېدلې ده.
دغه بنسټ له کانګرس غوښتي چې د قانون د تصویب لپاره اقدام وکړي او د استازو جرګې غړي وهڅوي چې د دې طرحې ملاتړ وکړي.
افغان ایواک یو له هغو بنسټونو څخه دی چې د افغانستان له سقوط وروسته د افغانانو د انتقال، ویزو او د امریکا له متحدینو سره د ژمنو د پوره کېدو لپاره فعالیت کوي.
د افغانستان د هزاره او شیعه ټولنې یو شمېر مخورو د یوې اعلامیې په خپرولو سره د طالبانو عدلیې وزیر عبدالحکیم شرعي د هزارهګانو او شیعهوو پر وړاندې پر «سیستماتیک تبعیض» او د هغوی د «جبري بېځایه کولو» پر هڅو تورن کړی او خبرداری یې ورکړی چې د دغه وضعیت دوام «د زغم وړ نه دی».
دغه غونډه د پنجشنبې په ورځ، د زمري په ۱۵مه، په کابل کې جوړه شوې وه. ګډونوالو ویلي، هزاره او شیعه وګړو د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، سره له دې چې د خپلو بنسټیزو حقونو له یوې برخې محروم شوي، د هېواد د ثبات او د کړکېچ د لا پراخېدو د مخنیوي لپاره یې د طالبانو ملاتړ کړی او هڅه یې کړې چې خپلې ستونزې د خبرو له لارې حل کړي.
په اعلامیه کې راغلي چې د طالبانو د عدلیې وزیر چلند په وروستیو کلونو، په ځانګړې توګه په تېرو میاشتو کې، سخت شوی او د هزارهګانو او شیعهوو پر وړاندې له سپکاوي او تبعیضي اقداماتو سره مل دی.
د اعلامیې لاسلیکوونکو عبدالحکیم شرعي تورن کړی چې د محکمې له پرېکړې او د جرم له ثبوت پرته یې یو شمېر شیعه عالمان، مخور او عام وګړي نیولي او زنداني کړي دي.
د دوی په وینا، د طالبانو عدلیې وزارت په وروستیو میاشتو کې د شیعهوو پر ضد ګڼ اقدامات کړي دي. د دوی په خبره، د افشار دارالامان هدیره تړل شوې، د دارالامان د سناتوریم سیمې یو شمېر اوسېدونکي نیول شوي او جبري بېځایه کولو ته اړ ایستل شوي او د سیمې جومات هم نړول شوی دی.
اعلامیه همدارنګه د امید سبز ښارګوټي د زرګونو کورنیو د ایستلو د حکم، د تمدن ټلوېزیون د تړل کېدو، د خاتمالنبیین جومات او مدرسې د مهر او لاک کولو، د یو شمېر شیعه جوماتونو او فرهنګي مرکزونو د تړل کېدو او د محرم د بیرغونو د ښکته کولو یادونه هم کوي.
دوی ویلي، د طالبانو د عدلیې وزیر وروستی اقدام د امید سبز ښارګوټي د «امارتي ملکیت» په توګه اعلانول او د هغه د تخلیې حکم صادرول دي، حال دا چې د دوی په وینا، د طالبانو د تصفیې کمېسیون تر اسنادو له ارزولو وروسته د دغه ښارګوټي شخصي مالکیت تایید کړی و.
په اعلامیه کې راغلي: «د عدلیې وزیر دا ټول چلندونه او اقدامات د هزاره او شیعه خلکو پر وړاندې د سیستماتیک تبعیض او د جبري بېځایه کولو هڅه بلل کېږي او دوام یې د زغم وړ نه دی.»
لاسلیکوونکو ویلي، په تېرو کلونو کې یې څو ځله د طالبانو له لوړپوړو چارواکو او د دې ډلې له مشر هبتالله اخندزاده سره د لیدنو او لیکونو له لارې خپلې اندېښنې شریکې کړې، خو د دوی په وینا، د عدلیې وزیر په چلند کې هېڅ بدلون نه دی راغلی.
دوی د طالبانو له مشرتابه غوښتي چې د عدلیې وزیر تبعیضي چلند پای ته ورسوي، د امید سبز ښارګوټي د تخلیې حکم لغوه او د مالکیت اسناد یې بیا وڅېړي، تمدن ټلوېزیون، د خاتمالنبیین جومات او مدرسه او نور مذهبي او فرهنګي مرکزونه بېرته پرانیزي او د شیعهوو پر وړاندې له «دوهګوني چلند» څخه لاس واخلي.
د اعلامیې په پای کې هزاره او شیعه مشرانو، د ملي یووالي، سولهییز ګډ ژوند او د افغانستان د ثبات پر ملاتړ ټینګار کړی او هیله یې څرګنده کړې چې د طالبانو مشرتابه به د دوی د غوښتنو د عملي کولو لپاره ګامونه پورته کړي.
د لانګ وار ژورنال د راپور له مخې، د «افغان متحدې جبهې» په نوم وسلهواله ډله د اګست له لومړۍ نېټې راهیسې د طالبانو پر ضد د یو شمېر بریدونو ادعا کوي. د دې ډلې مشر سميع سادات وایي، د خبرو او سیاسي جوړجاړي ټولې هڅې ناکامې شوې او اوس د طالبانو پر ضد وسلهوال مقاومت پیل شوی دی.
د «لانګ وار ژورنال» د راپور له مخې، د «افغان متحدې جبهې» په نوم نوې وسلهواله ډله د اګست په لومړۍ نېټه راڅرګنده شوه او د خپل لومړي برید ادعا یې د کندهار په ولایت کې وکړه. دغې ډلې ویلي، په دغه برید کې یې دوه طالب جنګیالي وژلي او وروسته یې د هلمند ولایت په مرکز لښکرګاه کې د دویم عملیاتو ادعا هم کړې او نن یې په اندراب کې د طالبانو د یوې پوستې د نیولو خبر هم ورکړی.
د دغې جبهې مشر او د پخواني جمهوري نظام د ملي اردو متقاعد ډګر جنرال سميع سادات، له «لونګ وار ژورنال» سره په مرکه کې ویلي، د طالبانو پر ضد د عملیاتو د پیل پرېکړه د کلونو ارزونې او چمتووالي وروسته شوې ده.
هغه وویل: «په تاریخي ډول افغانان لومړی جګړه کوي او وروسته سیاست ته مخه کوي، چې همدې چارې د یوه باوري سیاسي نظام د جوړېدو مخه نیولې ده. موږ له تېرو تېروتنو زدهکړه کړې، لومړی مو د ناکامیو او بریاوو ارزونه وکړه، عملي ستراتیژي مو جوړه کړه، د افغان جنرالانو یو ژمن ټیم مو راټول کړ، نړیوالې اړیکې مو جوړې کړې او وروسته مو عملیات پیل کړل.»
سميع سادات، چې پښتون دی، د جمهوري نظام پر مهال د هلمند د ۲۱۵ مېوند قول اردو قوماندان و او تر دې وړاندې یې د ملي امنیت په ریاست کې هم دنده ترسره کړې ده. نوموړی د بریتانیا، پولنډ او ناټو په پوځي اکاډمیو کې هم لوړې زدهکړې کړي او د طالبانو له واکمنېدو وروسته یې په امریکایي رسنیو کې پرلهپسې څرګندونې کړې دي.
سادات د لومړنیو بریدونو له اعلان وروسته په اېکس کې په خپره کړې ویډیويي وینا کې، چې د پخواني افغان پوځ یونیفورم یې اغوستی و، وویل له طالبانو سره د سیاسي جوړجاړي ټولې هڅې ناکامې شوې دي.
هغه وویل: «د خبرو اترو هڅې ناکامې شوې او افغانان د نه بیانېدونکو بشري حقونو سرغړونو او افغانستان ته د نړیوال تروریزم د بېرته ستنېدو له واقعیت سره مخامخ شوي دي.»
سادات د افغان کډوالو په ملاتړ د نړیوالې ټولنې مننه وکړه او د افغانستان ګاونډیو هېوادونو ته یې ډاډ ورکړ چې د دوی مقاومت د هغوی پر ضد نه دی.
هغه وویل: «موږ غواړو له تاسو سره یوځای وده وکړو.»
نوموړي همدارنګه له ناټو وغوښتل چې د خپلو سرتېرو د لېږلو پر ځای د تجهیزاتو او امکاناتو مرسته ورسره وکړي.
هغه وویل: «موږ ستاسو سرتېري نه غواړو، خو د طالبانو، القاعدې، داعش او تحریک طالبان پاکستان پر ضد جګړه کې مرستې ته اړتیا لرو.»
سادات وایي، د دوی وروستی هدف د طالبانو له واکمنۍ پرته یو ازاد افغانستان او د اساسي قانون پر بنسټ د داسې نظام بیا رامنځته کول دي چې د خلکو اساسي حقونه او مدني ازادۍ خوندي کړي.
هغه زیاته کړه: «بریا زموږ لپاره دا ده چې افغانستان له طالبانو ازاد شي او داسې اساسي قانون بېرته نافذ شي چې د خلکو حقونه د قانون له لارې خوندي کړي.»
د نورو بریدونو ادعاوې
افغان متحدې جبهې د اګست له لومړۍ نېټې وروسته د اووه نورو بریدونو ادعا هم کړې ده. د ډلې په وینا، د اګست په دویمه په بادغیس کې یې دوه طالبان وژلي، په همدې ورځ یې په غور کې یو برید کړی، د اګست په درېیمه یې په کندهار کې د طالبانو پر یوه امنیتي مرکز برید کړی، د اګست په څلورمه یې په فاریاب کې د طالبانو د استخباراتو یو غړی وژلی او د اګست په شپږمه یې د کندهار ښار او سپین بولدک کې د طالبانو د استخباراتو پر دوو چارواکو جلا بریدونه کړي او نن یې په اندراب کې د طالبانو د یوې پوستې د نیولو ادعا کړې ده.
دا ادعاوې تر اوسه د طالبانو له خوا نه دي تایید شوې او نه هم خپلواکو سرچینو په خپلواکه توګه ارزولې دي.
سادات ویلي، د عملیاتو د پیل لپاره د کندهار ټاکل قصدي اقدام و.
هغه وویل: «موږ غوښتل وښیو چې طالبان هېڅ خوندي ځای نه لري، ان د دوی د مشر تر کور پورې زموږ بریدونه رسېدای شي.»
د لانګ وار ژورنال د راپور له مخې، د «افغان متحدې جبهې» رامنځته کېدل ښايي د طالبانو واکمنۍ ته سمدستي وجودي ګواښ رامنځته نه کړي، خو د طالبانو امنیتي وضعیت لا پېچلی کوي. د راپور لیکوال باور لري چې طالبان اوس د داعش د دوامدارو بریدونو، له پاکستان سره د امنیتي کړکېچونو او د بېلابېلو قومونو د وسلهوالو مخالفو ډلو له هممهاله فشار سره مخ دي. د کابل د سقوط د پنځمې کلیزې په رانږدې کېدو سره اټکل کېږي چې د طالبانو مخالفې ډلې به خپل پوځي فعالیتونه نور هم زیات کړي، څو د طالبانو د ثبات او بشپړې واکمنۍ ادعاوې وننګوي.
د طالبانو له بیا واکمنېدو ۵کاله وروسته، چین لا هم د طالبانو اداره په رسمیت نه ده پېژندلې. د چین د سوهو رسنۍ په وینا، د ترهګرۍ ګواښونه، د حکومت د جوړښت په اړه اندېښنې، د ښځو د حقونو او زدهکړو محدودیتونه او د سیمهییز ثبات خطرونه هغه عوامل دي چې د بېجینګ دریځ اغېزمنوي.
طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې په کابل کې بیا واک ترلاسه کړ او د افغانستان اسلامي امارت یې اعلان کړ. له هغه وروسته، د نړۍ ډېرو هېوادونو لا هم د دې ادارې د رسمیت پېژندلو په اړه محتاط دریځ خپل کړی دی.
د چینایۍ رسنۍ سوهو د تحلیل له مخې، طالبانو د واک له ترلاسه کولو وروسته چین ته ډاډ ورکړی و چې د افغانستان خاوره به د چین پر ضد ترهګر ونه کاروي، خو چین لا هم د دې موضوع په اړه اندېښنې لري. په ځانګړې توګه د اسلامي دولت- خراسان څانګې او نورو وسلهوالو ډلو فعالیتونه د سیمې د امنیت لپاره خطر بلل شوي دي.
چین اندېښنه لري چې د افغانستان خاوره د هغو ډلو لپاره خوندي ځای نه شي چې د چین لوېدیزو سیمو ته ګواښ پېښولی شي.
د مقالې له مخې، چین ټینګار کوي چې د ترهګرۍ پر ضد مبارزه له نړیوالې ټولنې سره د طالبانو د اړیکو او د افغانستان د ادغام لپاره بنسټیز شرط دی.
سوهو وايي، چې په سیاسي برخه کې هم د طالبانو د ادارې جوړښت د نړیوالو اندېښنو سبب شوی ځکه منتقدان وايي چې د افغانستان د نورو قومونو او سیاسي ډلو د ګډون کچه پکې کمه ده.
د ښځو د حقونو او زدهکړو په اړه د طالبانو تګلارې هم د نړیوالې ټولنې له سختو نیوکو سره مخ دي. د نجونو پر ثانوي زدهکړو محدودیتونه او د ښځو پر فعالیتونو بندیزونه هغه موضوعات دي چې د طالبانو د رسمیت پېژندنې پر وړاندې خنډ بلل کېږي.
چین افغانستان د سیمهییزو همکاریو لپاره مهم هېواد ګڼي، ځکه افغانستان د منځنۍ، سویلي او لوېدیزې اسیا ترمنځ ستراتیژیک موقعیت لري او د «کمربند او لارې» نوښت لپاره هم اهمیت لري.
سره له دې، د مقالې له مخې، چین اندېښنه لري چې طالبان له لویو قدرتونو سره اړیکې د سیاسي امتیازونو د ترلاسه کولو لپاره کاروي. بېجینګ غواړي افغانستان د سیالیو پرځای د سیمهییزې همکارۍ مرکز وي.
سوهو زیاتوي، چې اقتصادي ستونزې هم د افغانستان د راتلونکې لپاره جدي ننګونه بلل شوې دي. د بهرنیو شتمنیو کنګل کېدل، د اقتصاد کمزوري کېدل، د بېکارۍ زیاتوالی او بشري ستونزې پر طالبانو فشارونه زیاتوي.
د مقالې په پای کې ویل شوي چې د چین اوسنی دریځ د طالبانو پر وړاندې دښمني نه، بلکې د امنیتي او سیاسي خطرونو پر بنسټ محتاط سیاست دی. سوهو وايي، چین له طالبانو سره اړیکې ساتي، خو د رسميت پېژندنې لپاره یې د ځینو شرایطو پوره کېدل مهم بللي دي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې طالبانو د هلمند، کندهار، ارزګان او زابل ولایتونو په ولسوالیو کې تر ځانګړو شرایطو لاندې د کوکنارو د کښت «غلې اجازه» ورکړې ده. سرچینې وايي، د کوکنارو د کښت اجازه د علماوو شورا په مرسته ورکول شوې ده.
دوو سرچینو او د سویلي ولایتونو یو شمېر کروندګرو له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې ویلي چې طالبانو له تېرو څو میاشتو راهیسې د کوکنارو د کښت په اړه خپل چلند نرم کړی دی.
سرچینې، چې د طالبانو په ناستو کې یې ګډون کړی، وايي، طالبانو د کندهار، هلمند، زابل او ارزګان ولایتونو په لرې پرتو ولسوالیو کې خلکو ته د کوکنارو د کرلو پټه اجازه ورکړې ده، خو د کښت لپاره یې ځانګړي شرایط ټاکلي دي.
د هلمند د موسی کلا ولسوالۍ د لنډۍ ناوې یو اوسیدونکي، چې د تاریاکو له کاروبار سره تړلی، د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل ته وویل:«طالبان څو ځله دلته راغلل او د ټولو کوکنار یې مات کړل، بیا هم ټولو کوکنار کرل خو په کورونو کې داخل. طالبان بیا کورونو ته هم ننوتل، خلکو ورسره جنجال کاوه او وروسته موږ ولایت او د علماو شورا ته شکایت وکړ».
د هلمند، کندهار، ارزګان او زابل د کوکنارو څلورو کروندګرو وویل، چې د خلکو له پراخو شکایتونو وروسته اوس طالبانو د کوکنارو د ماتولو کمپاینونه درولي دي.
دوی وايي، چې د کندهار د علماو شورا په څلورو شرطونو د کوکنارو د کرلو نا اعلان شوې اجازه ورکړې ده. په دغو شرطونو کې راغلي، چې « کوکنار باید په ګڼ مېشته سیمه کې ونه کرل شي، بزګر باید بېوزله وي، د کوکنارو د کښت ځمکه باید محدوده وي او تر حاصل ټولولو وروسته باید عشر هم طالبانو ته ورکړي».
کروندګر وايي، د کندهار د علماوو شورا سره یې ناستې کړې دي او هغوی یې په دې قانع کړي دي چې دوی باید کوکنار ورکري.
د هغو قومي مشرانو او کروندګرو له ډلې چې د کندهار د علماوو شورا سره یې کتلي، یو تن افغانستان انټرنشنل ته وویل:«موږ هغوی ته وویل چې خلک وږي دي، د ماښام پر ډوډۍ قدرت نه لري. دلته بل کاروبار نشته. په شمالي ولایتونو کې خلک په کانونو کې کار کوي، نو زموږ د ولایتونو لپاره خو همدا تریاک کانونه دي».
یوې بلې سرچینې چې په دې بهیر کې ښکیله ده، وویل:«موږ دا هم ورته وویل چې دا دوه کاله کیږي خلک پاکستان ته ځي، هلته کوکنار کري، هغوی یا مزدوري ورکړي یا نه او هلته تګ راتګ هم ستونزمن دی».
د سرچینو په وینا، د کندهار د علماوو شورا د خپلو شرایطو په اېښودلو د محدود کښت اجازه ورکړې ده.
د ارزګان د چارچینو ولسوالۍ یو بزګر افغانستان انټرنشنل ته وویل:«د غنمو، جوارو او نورو په کرلو باندې موږ خپل مصارف نه شو پوره کولای، ځمکې مو لږ دي، موږ خپل اولادونه په بل څه نه شو ساتلی».
کروند ګر وايي، اوس تازه یې ځمکې د کوکنارو د کرلو لپاره چمتو کړې او په ځینو ځمکو کې خلکو کوکنار کرلي دي چې د مني موسم تر پایه به حاصل ترې واخلي.
وړاندې هم سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو، چې طالبانو په شفاهي ډول په کلاګانو او د خلکو له سترګو پناه د کوکنارو د کرلو اجازه ورکړې ده.
سرچینې وايي، د افغانستان په سوېلي ولایتونو کې د سپین بولدک ـ چمن او ځینو نورو سوداګریزو لارو د پرلهپسې تړل کېدو له امله د خلکو کاروبارونه او عایدات سخت اغېزمن شوي او د سوداګرۍ، کرنې او ورځني کار فرصتونه کم شوي دي.
ددوی په باور، طالبان د خلکو د پراخې نارضایتۍ او احتمالي اعتراضونو د مخنیوي لپاره اوس په ځینو برخو کې «نرمښت» ښيي.
طالبان په ۲۰۲۲ کال کې د کوکنارو پر کر د بندیز له نافذېدو وروسته د کوکنارو د کښت له منځه وړل او بندول د خپلې ادارې له مهمو لاستهراوړنو بولي او تل یې په کورنیو او نړیوالو غونډو کې د مخدره موادو پر ضد د مبارزې د بري ادعا کړې ده.
پنځه کاله وړاندې د ۱۴۰۰کال (د زمري په ۱۵مه) د افغانستان د ولایتونو د سقوط هغه چټکه لړۍ پیل شوه، چې یوازې لس ورځې وروسته یې د کابل تر سقوط او د جمهوري نظام تر پای ته رسېدو پورې دوام وکړ. پنځه کاله وړاندې په همدې ورځ د مرکزونو د نیولو لړۍ د نیمروز له مرکز زرنج ښار پیل شوه.
د طالبانو د بریدونو او د امریکايي او ناټو ځواکونو د وتلو په وروستیو اوونیو کې د هېواد په ګڼو سیمو کې د طالبانو پرمختګ چټک شوی و؛ خو د ولایتونو د مرکزونو د نیولو لړۍ د نیمروز له مرکز زرنج ښار څخه پیل شوه.
د افغانستان انټرنشنل د راپور له مخې؛ هغه مهال زرنج له څو ورځو راهیسې د بېباورۍ، وېرې او ډار تر سیورې لاندې و. طالبانو له ګڼو خواوو ښار کلابند کړی و، د کلاشنکوفونو او درنو وسلو ډزو د زرنج ارامي لهمنځه وړې وه. د افغان ځواکونو د مقاومت لیکې زر ماتې شوې او پوځیان او چارواکي د چهاربرجک ولسوالۍ پر لور پرشا وتمبول شول.
طالبانو ګام په ګام ښاري سیمې تر خپل واک لاندې راوستلې. د ولایت مقام ته ننوتل او هلته یې خپل بېرغ وځړاوه. د هوايي ډګر کنټرول یې هم په لاس کې واخېست. د زندان دروازې یې پرانېستې او بندیان یې خوشې کړل.
په ښار کې یو غلی؛ خو ژور وهم خپور و. د زرنج امنیتي چارواکو هغه مهال رسنیو ته وویل: « موږ له مرکز نه د مرستې غوښتنه کړې وه؛ خو هیڅ ځواب مو ترلاسه نهکړ».
تر همدې شېبې وروسته زرنج نور د افغانستان د جمهوري دولت تر واک لاندې نهو. د زرنج په سلګونه اوسېدونکي د ایران د پولې پر لور وتښتېدل؛ خو ایراني ځواکونو اجازه ورنه کړه، چې پر پوله واوړي.
طالبانو د زمري له ۱۵مې وروسته په لسو ورځو کې د افغانستان له ۳۴ ولایتونو څخه ۳۳ ولایتونه ونیول؛ د زمري په ۲۴مه کابل هم سقوط وکړ او له دې سره د جمهوري نظام شل کلنه دوره پای ته ورسېده.
د طالبانو تر پنځه کلنې واکمنې لاندې افغانستان
له کابل نه د جمهوري نظام د سقوط او د طالبانو د بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته طالبان پر افغانستان کنټرول لري. د ملګرو ملتونو د وروستي راپور له مخې؛ د طالبانو د واکمنۍ بنسټونه ټینګ شوي، خو د ښځو او نجونو پر حقونو محدودیتونه، د بیان او رسنیو پر ازادۍ فشارونه، خپلسرې نیونې او بدني مجازات لاهم د هېواد د بشري حقونو له مهمو اندېښنو څخه دي.
طالبانو په دې موده کې خپل سیاسي او اداري جوړښت پیاوړی کړی او هڅه یې کړې، چې له سیمهییزو او نړۍوالو هېوادونو سره اړیکې پراخې کړي؛ خو له بلې خوا افغانستان لاهم له سخت بشري او اقتصادي وضعیت سره مخ دی.
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶کال د بشري اړتیاوو د ارزونې له مخې؛ د ښځو او نجونو پر زدهکړو، کار، تګراتګ او عامه ژوند محدودیتونه لاهم پراخ دي او ناوړه اقتصادي وضعیت، وچکالۍ، د مرستو کمښت او اقلیمي ستونزو د خلکو ژوند اغېزمن کړی دی.
ملګرو ملتونو په ۲۰۲۶کال کې هم ویلي، چې د طالبانو پرلهپسې فرمانونو د ښځو او نجونو حقونه لا محدود کړي دي. د همدې کال په جون میاشت کې یوازې په هرات ښار کې شاوخوا ۳۰ ښځې د «بېحجابۍ» په تور نیول شوې وې.
په تېرو پنځو کلونو کې که څه هم طالب چارواکي د امنیت د ټینګښت، د فساد کمښت او د ځینو اقتصادي پروژو د پلي کېدو یادونه کوي؛ خو د هېواد اقتصادي او بشري وضعیت لاهم د پام وړ ننګونو سره مخ دی.
د روان کال د اګست په لومړیو کې د ملګرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام خبرداری ورکړی و، چې په افغانستان کې د ماشومانو خوارځواکي خطرناکې کچې ته رسېدلې ده. د مرستو د کمښت له امله له هرو اوو ماشومانو او مېندو څخه چې درملنې ته اړتیا لري؛ شپږ کسان له مرستو بېبرخې شوي دي. دغه اداره وايي، نږدې ۱۴ مېلیونه افغانان له سختې لوږې سره مخ دي.
طالبان د زمري ۱۵مه د خپلې بریا پیل ګڼي
طالبان دغه ورځې د خپلې بریا او پر افغانستان د بیا واکمنېدو د کلیزې په توګه نماځي. سږ کال طالبان د خپلې بریا د پنځمې کلیزې د نمانځلو لپاره لا له وړاندې په تیارو بوخت دي. دغه ډلې له رسنیو، خبریالانو او سیاسي شنونکو څخه هم په ټینګار غوښتنه کړې، چې د دوی لاسته راوڼې، د بهرنیو ځواکونو وتل او په تېرو شلو کلونو کې ترسره شوي «ظلمونو» ته انعکاس ورکړي.
ډېری خلک په ځانګړي ډول ښځې، خبریالان، مدني فعالان او د پخواني جمهوري نظام د پلویان (د زمري ۱۵مه) د هېواد د سیاسي نظام د بدلون، د خپلو حقونو د محدودېدو، کډوالۍ او له پراخو بشري او اقتصادي ستونزو سره د مخ کېدو دورې د پیل نېټه ګڼي.