هغه افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وايي، «که ماشومانو ته قانوني پېژندپاڼې او د زېږون اسناد برابر نه شي، هغوی د زدهکړو، روغتیا او نورو اساسي خدمتونو له ترلاسه کولو سره هم له ستونزو سره مخ کېدای شي.»
میا ذاکر حسین ټینګار کوي چې د هرې کورنۍ اړ کول چې د خپلو حقونو لپاره محکمې ته مراجعه وکړي، د ستونزې دایمي حل نه دی او حکومت باید د افغان ـ پاکستاني ګډو کورنیو لپاره یوه روښانه او واحده قانوني تګلاره جوړه کړي.
په همدې حال کې، د پېښور محکمې له یوې پاکستانۍ ښځې سره د واده کړي افغان وګړي ذاکر خان له پاکستانه د ایستلو مخه نیولې او اړوندو ادارو ته یې سپارښتنه کړې چې د هغه د پاکستان د اصليت کارت غوښتنلیک د قانون له مخې وڅېړي او په شپږو میاشتو کې پرېکړه پرې وکړي.
د داوړ په وینا، یو شمېر داسې ملتپال سیاستوال شته چې اوس له طالبانو سره نږدې شوي او حتی د دوی د سیاسي دریځونو برخه ګرځېدلي دي.
هغه وايي، د دغو کسانو د فکر بدلون تر ډېره د افغانستان د طالبانو له واکمنېدو وروسته رامنځته شوی او د سیمې د ځواک د توازن له بدلون سره یې سیاسي لیدلوری هم بدل شوی دی.
داوړ ټینګار کوي چې د ده د ګوند دریځ له لومړۍ ورځې روښانه و او د دوحې له تړون سره یې مخالفت کړی و.
نوموړی وايي، دوی هغه مهال هم ویلي وو چې د دوحې تړون د افغانستان د جمهوري نظام د کمزوري کولو او له منځه وړلو لپاره زمینه برابروي.
د هغه په وینا، طالبانو چې واک ترلاسه کړ، د دوی ګوند لا هم دغه واکمني د ولسواکې نظام په توګه نه مني او دا یې «زورواکي» او په زور پر افغانانو تپل شوې ډله بولي.
داوړ وايي، طالبان د افغانستان د خلکو استازي نه دي او نه شي کولای چې د دغه هېواد د ولس استازیتوب وکړي.
هغه زیاتوي چې طالبان د یوې ځانګړې او زور له لارې واک ته رسېدلي او د افغانستان د خلکو د سیاسي ارادې استازیتوب نه کوي.
د نوموړي په باور، د طالبانو د واک ته رسولو له موخو څخه یوه دا هم ده چې د افغانانو پر هویت او سیاسي پېژندنې فشار وارد شي.
داوړ وايي، د افغانستان د راتلونکي په اړه باید د افغان ولس سیاسي ارادې ته درناوی وشي او د داسې نظام لپاره زمینه برابره شي چې د هېواد د خلکو د ارادې استازیتوب وکړي.
د افغان کډوالو د پراخې ستنېدو له امله د پېښور بورډ بازار د افغان دودیزو جامو کاروبار له سخت کمښت سره مخ شوی؛ سوداګر وايي، د دوی د اصلي پېرېدونکو له کمېدو سره نه یوازې خرڅلاو او تولید راټیټ شوي، بلکې د ګلدوزۍ، ګنډل، ټوکر او نور کارونه هم اغېزمن شوي دي.
بورډ بازار له اوږدې مودې راهیسې د افغان دودیزو جامو او لاسي ګلدوزۍ له مهمو مرکزونو څخه دی. دلته ګګړې، ګلدوزي لرونکې جامې، پرتوګ کمېس، واسکټونه او نور دودیز کالي جوړېږي او د پاکستان بېلابېلو ښارونو او له هېواده بهر مېشتو پښتنو کورنیو ته هم رسېږي.
د افغان پېرېدونکو کمښت؛ تولید له ۳۰ جامو تر پنځو کم شوی
په بورډ بازار کې د دودیزو جامو سوداګر امان الله وايي، د ده د کاروبار له ۸۵ تر ۹۰ سلنه پېرېدونکي افغانان وو، خو د کډوالو له ستنېدو وروسته یې کاروبار له سخت کمښت سره مخ شوی دی.
هغه وايي: «مخکې به هره ورځ شاوخوا ۳۰ جامې جوړېدې، خو اوس مو ورځنی تولید له پنځو جامو هم کم شوی دی.»
امان الله زیاتوي چې افغانستان ته ستانه شوي افغانان نور بازار ته نه راځي او په پاکستان کې پاتې یو شمېر افغانان هم د وېرې له امله بازارونو ته له تګ ډډه کوي.
هغه وايي: «د کاروبار کمېدل یوازې د خرڅلاو د شمېرو کمېدل نه دي، هغه بازار هم کم شوی چې له کلونو راهیسې د افغان پېرېدونکو او د ډيورنډ کرښې دواړو غاړو ترمنځ د کلتوري اړیکو پر بنسټ ولاړ و.»
د نوموړي په وینا، د افغان پېرېدونکو له کمېدو سره د ده انلاین فرمایشونه هم په پام وړ کچه کم شوي دي.
د کاروبار اغېز؛ له دوکاندارانو تر کاریګرانو
په بازار کې د افغان دودیزو جامو (افغاني ګنډ) بل سوداګر سمیع الله، چې له نهو کلونو راهیسې په دې کاروبار بوخت دی، وايي د پېرېدونکو کمښت یوازې د دوکاندارانو ستونزه نه ده.
هغه وايي: «یوه دودیزه جامه تر دې مخکې چې دوکان ته ورسېږي، د څو کسانو له لاسونو تېرېږي، ټوکر او تار برابرېږي، ګلدوزي پرې کېږي، هندارې لګېږي، ګنډل کېږي او د اندازې مطابق برابریږي.»
سمیع الله زیاتوي: «کله چې د تیارې جامې غوښتنه کمه شي، زیان یوازې دوکاندار ته نه رسېږي، ګنډونکي، ګلدوزان، د ټوکر پلورونکي او نور کاریګر هم اغېزمن کېږي.»
امان الله وايي، د ځینو دوکاندارانو سره د میلیونونو پاکستانۍ کلدارو په ارزښت تیارې جامې پاتې دي او ځینو سوداګرو په دودیزو جامو، ګلدوزۍ او کالیو کې تر کروړونو کلدارو پورې پانګونه کړې ده.
هغه وايي: «په داسې شرایطو کې د کاروبار بندول یا ټول موجود سامان په بیړه پلورل اسانه نه دي، ځکه افغان دودیزې جامې د یوې ځانګړې اخستونکي ډلې لپاره جوړېږي.»
ځايي غوښتنه لا هم شته
سره له دې چې د افغان پېرېدونکو شمېر کم شوی، سوداګر وايي د افغان سبک دودیزو جامو لپاره په پاکستان کې لا هم غوښتنه شته.
امان الله وايي: «پاکستاني ځوانان د ودونو، کلتوري مراسمو او پوهنتوني پروګرامونو لپاره افغاني دود جامې اخلي.»
د سوداګرو په وینا، د بورډ بازار پېرېدونکي یوازې له پېښور نه راتلل، له اسلاماباد، راولپنډۍ، لاهور، فیصلاباد او کراچۍ څخه هم خلک د دغو جامو لپاره بازار ته راتلل او په خلیجي هېوادونو کې مېشتې پښتنې کورنۍ هم د دې بازار له پخوانیو پېرېدونکو څخه وې.
د بورډ بازار دوکاندار نقیب وايي، د افغان دودیزو جامو بیې د ټوکر، ډیزاین، ګلدوزۍ او لاسي کار له اندازې سره تړاو لري.
هغه وايي: «په لاس جوړه شوې افغان ښځینه ګګړه شاوخوا له ۳۰ زرو تر ۷۰ زرو کلدارو پورې پلورل کېږي.»
د نقیب په وینا، د نارینهوو نسبتا ساده دودیزې جامې له درې زرو تر ۱۵ زرو کلدارو پورې بیه لري، خو د واده لپاره ځانګړي او په ډېر لاسي کار جوړ شوي ملبوسات تر پنځو لکو پاکستانۍ کلدارو پورې پلورل کېږي.
د پېښور د پولیسو د عملیاتو مشر فرحان خان وايي، هغه بهرني وګړي چې د ویزې موده یې پای ته رسېدلې وي یا په پاکستان کې د اوسېدو قانوني اسناد ونه لري، د حکومت د تګلارې له مخې خپلو هېوادونو ته ستنېږي.
هغه وايي: «هغه بهرني وګړي چې له پاکستاني وګړو سره قانوني کورنۍ اړیکې لري، لکه هغه کسان چې مېرمن یا مېړه یې پاکستانی وي، اوس مهال نه ډیپورټ کېږي.»
د بورډ بازار سوداګر وايي، که د افغان پېرېدونکو د کمېدو بهیر همداسې دوام وکړي، د افغان دودیزو جامو له صنعت سره تړلو ګڼو کوچنیو کاروبارونو او کورنیو ته به د عاید پیدا کولو لارې نورې هم محدودې شي.
د پښتونخوا نشنل عوامي ګوند مشر خوشحال خان کاکړ له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په ځانګړې مرکه کې ویلي، چې د افغانستان او پاکستان اړیکې باید د لاسوهنو پر ځای د متقابل درناوي او ورورولۍ پر بنسټ ولاړې وي او «دواړه هېوادونه باید د یو بل په چارو کې له مداخلې ډډه وکړي».
خوشحال خان کاکړ له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په ځانګړې مرکه کې وویل، دوی له اوږدې مودې راهیسې د پاکستان دولت ته ويلي، چې په افغانستان کې لاسوهنې نه پاکستان ته ګټه رسولې او نه هم افغانستان ته.
هغه ادعا وکړه، پاکستان د افغانستان په چارو کې د مداخلې له لارې طالبان واک ته ورسول او اوس خپله د همدې پالیسۍ له پایلو سره مخ دی او زیاته یې کړه: «پاکستان په افغانستان کې طالبان مسلط کړي دي دغه خلک د دوی (پاکستان) اتلان، اثاثې او بچيان وو».
د هغه په خبره: «پاکستان باید په هره بڼه په افغانستان کې له لاسوهنو او مستقیمو بریدونو ډډه وکړي، ځکه دا یوازې د طالبانو پر حکومت نه، بلکې د افغانستان پر دولت او ولس برید بلل کېږي او د دواړو هېوادونو ترمنځ کرکه او بېباوري زیاتوي».
خوشحال خان کاکړ د طالبانو د واکمنۍ په اړه وویل: «د طالبانو د واکمنۍ په تېرو پنځو کلونو کې افغانستان د پرمختګ پر ځای شاته تللی» او د ده په وینا: «د طالبانو حکومت داسې کوم اقدام نهدی کړی، چې د افغانستان او افغانانو په ګټه تمامه شوې وي».
هغه څرګنده کړه، د دوی دریځ دا دی چې د افغانستان ټولې ستونزې باید د خبرو، سیاست او د خلکو د رایو له لارې حل شي نه د زور او جګړې له لارې.
کاکړ د طالبانو پر ضد د وسلهوالو جبهو په اړه وویل: «موږ د وسلهوالې مبارزې ملاتړ نهکوو او باور لرو چې هر ډول بدلون باید د سیاسي بهیر له لارې رامنځته شي».
خو هغه خبرداری ورکړ، «موږ طالب ته هم دا وایو که ته سر نه خلاصوې او ستا وحشي چلند وي نو خامخا به ستا خلاف څوک راپورته کېږي که جبهې نهوي سبا ستا پر ضد عام ولسونه راپورته کېږي که یې ټوپک په لاس کې نهوي هم، نو ډبرې به یې په لاس کې وي او بيا به ته او ستا دا رژيم پاتې نهشي، پکار ده چې سياست ته لاره ورکړئ او د ولس په خوښه باندې هر کار وشي که د افغانستان خلکو غوښتل چې طالب دې د افغانستان واکمن شي زموږ به هم بيا خوښ وي».
د هغه په وینا، که طالبان د خلکو ارادې، اړتیاوو او رایو ته درناوی ونهکړي، افغانستان یو ځل بیا د جګړو پر لور تللی شي او د سیمهییزو او نړیوالو قدرتونو د سیالیو پر ډګر بدلېدای شي.
خوشحال خان کاکړ زیاته کړه: «که طالبان سیاست او ولس ته ځای ورنهکړي، د خلکو نارضایتي به پراخه شي، ځکه خلک د لوږې، بېعدالتۍ او تاوتریخوالي په شرایطو کې د اوږدې مودې لپاره ژوند نهشي کولای».
نوموړي د افغانستان او پاکستان د اړیکو په اړه وویل، د دواړو لورو اوسنیو دریځونو ته په کتو، اړیکې د لا خرابېدو پر لور روانې دي او د خیبر پښتونخوا وضعیت به نور هم کړکېچن شي.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ پر ډیورند کرښه تر نښتو وروسته د تورخم او چمن په ګډون د دواړو هېوادونو ترمنځ ټولې لارې د ۱۴۰۴ کال د تلې له ۲۱مې راهیسې تړل شوي او د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګري هم په ټپه درېدلې ده. اوسمهال یوازې افغان کډوال له پاکستان څخه افغانستان ته د ستنېدو اجازه لري او له هغې پرته پر یادو لارو هر ډول تګراتګ درېدلی دی.
د پاکستان- افغانستان د سوداګرۍ ګډې خونې د مسوولینو په وینا، د افغانستان او پاکستان تر منځ د لارو تړل پاتې کېدو له امله پاکستان ته نږدې ۹۸۰ میلیونه او افغانستان ته نږدې ۴۹۵ مېلیونه امریکایي ډالر زیان رسېدلی دی.
د محصلینو او د هغوی د کورنیو په وینا، افغانستان یې ځکه د طب د زده کړو لپاره غوره کړی و، چې خېبر پښتونخوا ته نږدې دی، د تګ راتګ لګښتونه کم دي، د پوهنتونونو فیسونه د چین او نورو هېوادونو په پرتله تر نیمايي هم ارزانه دي او د ژبې او کلتور ستونزه هم پکې نه شته.
دوی وایي، افغانستان ته د سفر لګښت شاوخوا ۱۰زره پاکستانۍ کلدارې کېږي، خو چین او نورو هېوادونو ته یوازې د الوتکې ټکټونه له یو لک څخه تر یو نیم لک کلدارو پورې لګښت لري.
د زده کوونکو او کورنيو یې راتلونکی پلان او غوښتنې
محمد نعمان وویل، هغه محصلین چې تر دوی مخکې یې په افغانستان کې د طب زده کړې بشپړې کړې دي، پاکستان ته تر ستنېدو وروسته دپي ايم ډي سيپه ازموینو کې له ګډون محروم شوي او اوس یې په دې تړاو د پاکستان سترې محکمې ته عریضه کړې ده.
هغه زیاته کړه، «اوسنيو محصلینو هم پرېکړه کړې چې لومړی به خبري غونډه وکړي او وروسته به په اسلاماباد کې اعتراضي لاریون ترسره کړي».
سرتاج خان وایي: «ډېری کورنۍ دا مالي توان نه لري چې خپل ماشومان د زده کړو په منځ کې نورو هېوادونو ته ولېږي، ځکه که یې اقتصادي وس درلود، له پیل څخه به یې هغوی چین یا نورو هېوادونو ته استولي وو».
د هغه په خبره، اوس به د خپلې قضیې د حل لپاره د پاکستان محکمو ته مراجعه وکړي.
کاشف احمد بیا وویل: « د پي ايم ډي سي وروستۍ پرېکړې له سخت ناڅرګند وضعیت سره مخ کړي يُو»، ځکه نه ډېری کورنۍ د نورو هېوادونو د زده کړو توان لري او نه هم معلومه ده چې که کوم محصل بل هېواد ته ولاړ شي، خپلې زده کړې به له هماغه ځایه دوام ورکړي او که به یې له سره پیلوي.
نوموړي د پاکستان له حکومت او پي اېم ډي سيوغوښتل چې خپله پخوانۍ تګلاره بېرته عملي کړي، د افغانستان د طبي پوهنتونونو اسناد ومني او دغه پوهنتونونه یو ځل بیا د منل شویو طبي ادارو په لېست کې شامل کړي.
د پاکستان د طبي شورا پرېکړه
د پاکستان طبي شورا ( پي ایم ډي سي) په افغانستان کې په طبي زدهکړو بوختو پاکستاني محصلینو ته خبرداری ورکړی چې د افغانستان له طبي پوهنتونونو فارغېدل به دوی ته په پاکستان کې د ډاکټرۍ د مسلک د ترسره کولو حق ورنه کړي.
شورا د جولای په ۳۱مه نېټه اعلان کړی، هغه پاکستاني محصلین چې د افغانستان له طبي پوهنتونونو څخه فارغېږي، نه شي کولای د پاکستان طبي شورا رسمي ثبت یا جواز ترلاسه کړي او له همدې امله به په پاکستان کې د ډاکټر په توګه د کار کولو اجازه هم ونه لري.
د پاکستان طبي شورا د معلوماتو له مخې، د افغانستان طبي پوهنتونونه د بهرنیو طبي فارغانو نړیوال کمېسیون د ارزول شویو او منل شویو طبي پوهنتونونو په نوملړ کې شامل نه دي. له همدې امله، د دغو پوهنتونونو فارغان د پاکستان د ثبت ملي ازموینې کې د ګډون شرایط نه پوره کوي.
شورا له ټولو پاکستاني محصلینو غوښتي چې د افغانستان یا هر بل بهرني طبي پوهنتون ته له شاملېدو مخکې دې ډاډ ترلاسه کړي چې اړوند پوهنتون د بهرنیو طبي فارغانو نړیوال کمېسیون له لوري منظور شوی وي، څو په راتلونکي کې د مسلکي ثبت او کار له ستونزو سره مخ نه شي.
د پاکستان طبي شورا ټینګار کړی چې د طبي زدهکړو لپاره د پوهنتون د اعتبار ارزول د محصلینو مهم مسؤلیت دی او له دې سپارښتنې څخه سرغړونه کولای شي د دوی پر مسلکي راتلونکي جدي اغېزې ولري.
