د طالبانو د واکمنۍ له بیا پیلېدو پنځه کاله وروسته، هغه ژمنې چې دغې ډلې کابل ته له ننوتلو مخکې د ښځو د کار او زدهکړو، عمومي عفوې، د رسنیو د ازادۍ او ټولشموله حکومت په اړه کړې وې، لا هم تر ډېره عملي شوې نهدي.
العربیه فارسي په یوه راپور کې لیکلي، چې طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې له بیا واکمنېدو مخکې د راتلونکي حکومت په اړه ګڼې ژمنې کړې وې، خو پنځه کاله وروسته د ښځو د زدهکړو او کار محدودیتونه، د پخوانیو حکومتونو د چارواکو او امنیتي ځواکونو پر وړاندې د سرغړونو راپورونه، د رسنیو محدودول او په واک کې د طالبانو انحصار لا هم دوام لري.
د طالبانو د کورنیو چارو اوسني وزیر سراجالدین حقاني د ۲۰۲۰ کال په فبرورۍ کې، هغه مهال چې د طالبانو د مشر مرستیال وو ویلي وو، چې د ښځو هغه حقونه چې اسلام تضمین کړي، «له زدهکړې تر کار پورې» به خوندي وي.
له حاکمیت مخکې د طالبانو د سیاسي دفتر ویاند سهیل شاهین هم د ۲۰۲۱ کال په جولای کې ویلي وو، چې ښځو ته به د کار، زدهکړې او سیاسي فعالیتونو اجازه ورکړل شي. د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد هم کابل ته د دغې ډلې له ننوتلو دوه ورځې وروسته په خپله لومړۍ خبري ناسته کې وویل، چې ښځې به د «اسلامي شریعت» په چوکاټ کې کار او زدهکړه کوي.
خو د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې نجونې له منځنیو او ثانوي ښوونځیو څخه منع شوې او طالبانو د ۲۰۲۲ کال په مارچ کې د دغو ښوونځیو د بیا پرانیستلو له خپلې اعلان شوې پرېکړې شاتګ وکړ. د همدې کال په ډسمبر کې پر ښځو د پوهنتونونو دروازې هم وتړل شوې او وروسته د ښځو پر کار هم بندیزونه پراخ شول.
د یونېسکو د وروستیو معلوماتو له مخې، طالبانو له ۲۰۲۱ کال راهیسې شاوخوا ۲،۴ میلیونه نجونې له زدهکړو محرومې کړې دي.
د عمومي عفوې په اړه هم مجاهد د ۲۰۲۱ کال په اګست کې ویلي وو، چې طالبان «ټول بښلي» او د پخواني حکومت له کارکوونکو، امنیتي ځواکونو او له نورو ورته کسانو څخه د غچ اخیستلو اراده نهلري.
خو د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) د راپور له مخې، د ۲۰۲۱ کال له اګست څخه د ۲۰۲۳ کال تر جون پورې د پخوانیو چارواکو او امنیتي ځواکونو د غړو پر وړاندې لږ تر لږه ۸۰۰ د بشري حقونو د سرغړونې پېښې ثبت شوې دي. په دې مواردو کې له قضايي بهیر پرته وژنې، خپلسري نیونې، شکنجه، ناوړه چلند او جبري ورکېدنې شاملې دي.
د راپور له مخې، یوناما د روان کال د اپرېل او جون ترمنځ هم د طالبانو له لوري د پخوانیو امنیتي کسانو د وژنې اته، د خپلسرو نیونو ۲۹ او د شکنجې یا ناوړه چلند پنځه موارد ثبت کړي دي.
د رسنیو د ازادۍ په اړه مجاهد ویلي وو، چې خصوصي رسنۍ به «ازادې او خپلواکې» وي او د اسلامي او ملي اصولو په چوکاټ کې د چارواکو پر کړنو نیوکې کولای شي. خو د رسنیو د ملاتړ بنسټونو په وینا، طالبانو له ۲۰ څخه زیات فرمانونه او پرېکړې صادرې کړې چې د خبریالانو او رسنیو فعالیت یې محدود کړی دی.
د العربیه فارسي د راپور له مخې، لسګونه خبریالان د طالبانو له لوري نیول شوي او یو شمېر نور اړ شوي چې افغانستان پرېږدي. افغانستان د ۲۰۲۶ کال د مطبوعاتو د ازادۍ په شاخص کې د ۱۸۰ هېوادونو له ډلې ۱۷۵م ځای ته رالوېدلی دی.
طالبانو واک ته له رسېدو مخکې د ټولشموله حکومت د جوړولو ژمنه کړې وه. ملا عبدالغني برادر په ۲۰۲۰ کال کې ویلي وو، چې طالبان داسې افغانستان غواړي چې «ټول خلک پهکې له تبعیض پرته ژوند وکړای شي». سهیل شاهین هم د کابل له سقوط څو اونۍ مخکې ویلي وو، چې طالبان «د واک انحصار» نه غواړي.
خو د طالبانو حکومت چې د ۲۰۲۱ کال د سپټمبر په ۷مه اعلان شو، ۳۳ غړي یې لرل چې ټول د طالبانو غړي او پښتانه وو. له پنځو کلونو وروسته هم د هېواد مهم سیاسي او حکومتي پوستونه د طالبانو د غړو په لاس کې دي او له دې ډلې بهر سیاسي جریانونه په واک کې اغېزناکه ونډه نهلري.
د طالبانو د نړیوال مشروعیت په برخه کې هم د دغې ډلې د واکمنۍ له بیا پیل پنځه کاله وروسته بدلون محدود پاتې دی. که څه هم طالبانو له یو شمېر هېوادونو سره خپلې ډیپلوماټیکې اړیکې پراخې کړي او د افغانستان د ځینو سفارتونو کنټرول یې ترلاسه کړی، خو لا هم د ملګرو ملتونو څوکۍ یې نه ده ترلاسه کړې او د طالبانو د یو شمېر مشرانو پر وړاندې نړیوال بندیزونه پر ځای دي.
روسیه تر اوسه یوازینی هېواد بلل کېږي، چې طالبان یې په رسمي توګه په رسمیت پېژندلي، خو د سیمې او نړۍ نورو هېوادونو لا هم دغه ډله په رسمیت نهده پېژندلې.
د طالبانو پلویان د دغې ډلې له سیاستونو دفاع کوي، خو منتقدان وايي چې د ښځو او نجونو پر وړاندې د محدودیتونو، د سیاسي مشارکت د نشتوالي او د بشري حقونو د وضعیت دوام کولای شي د طالبانو د حکومت پر ثبات هم اغېز وکړي.
