په کراچۍ کې د طالبانو د پخواني مشر ملا اختر محمد منصور پټې شتمنۍ

له پنځو کلونو راهیسې د شل کلنې افغانې نجلۍ «اسمان» سهار نور د ښوونځي د زنګ په غږ نه پیلېږي. هغه د ښوونځي د یونیفورم پر ځای هر سهار خپل لپټاپ چالانوي او ساعتونه د کمپیوټر د پردې مخې ته تېروي. همدې پردې اوس د هغې لپاره د ښوونځي، ښوونکي او ټولګیوالو ځای نیولی دی.

په افغانستان کې زده کړه اوس د برېښنا له پرله پسې پرې کېدو او د انټرنېټ له کمزوري کیفیت سره تړلې ده. سره له دې، اسمان هر سهار د خپل مېز تر شا کښېني. هغه وايي، لا هم زده کړې ته دوام ورکوي، ځکه باور لري چې پوهه هغه وروستی شی دی چې تر اوسه ترې نه دی اخیستل شوی.

د ۱۴۰۰ کال د اسد میاشتې له سیاسي بدلون وروسته، میلیونونه نجونې له ښوونځیو پاتې شوې. د اسمان کیسه یوازې د یوې نجلۍ کیسه نه ده؛ دا د هغو زرګونو نجونو کیسه ده چې په دې موده کې یې یا د انلاین زده کړو او یا هم د پټو کورنیو ښوونځیو له لارې خپل تعلیم ته دوام ورکړی دی.

100%

په همدې کلونو کې لسګونه انلاین ښوونځي او پټې تعلیمي شبکې جوړې شوې، خو دغه لاره هم له ستونزو خالي نه وه. د برېښنا او انټرنېټ کمښت، د ټکنالوژۍ لوړ لګښت، د ځینو پروګرامونو د اعتبار په اړه اندېښنې او د نجونو د زده کړو له بحرانه ناوړه ګټه اخیستنه هغه ننګونې دي چې دغه بهیر ورسره مخ کړی دی.

د دې پوښتنې د ځواب موندلو لپاره چې ایا انلاین ښوونځیو د افغان نجونو د زده کړو تشه ډکه کړې که نه، افغانستان انټرنشنل د «دریچه» ښوونځي، «الکین» بنسټ او «انار» اکاډمۍ له مسوولینو، د زده کړو له فعالانو او له ۱۷ تر ۲۰ کلونو پورې له پنځو نجونو سره خبرې کړې دي.

د دغو درېیو تعلیمي بنسټونو د ورکړل شویو معلوماتو له مخې، د فعالیت له پیل راهیسې تر اوسه له ۲۶۰۰ څخه ډېرو نجونو د دوی په پروګرامونو کې برخه اخیستې ده. په همدې موده کې لږ تر لږه ۱۳۶۰ نجونې له دغو مرکزونو فارغې شوې دي.

«دریچه» ښوونځي خپل فعالیت د ۲۰۲۱ کال په اکتوبر میاشت کې، د طالبانو له بیا واکمنېدو شاوخوا ۴۵ ورځې وروسته، یوازې له ۷۵ زدهکوونکو سره پیل کړ. وروسته یې فعالیت ۲۰ ولایتونو ته وغځېد. د دې ښوونځي مسوولین وایي، تر اوسه له ۱۳۰۰ څخه ډېرې نجونې د حضوري او انلاین پروګرامونو له لارې فارغې شوې دي او ۴۹ تنو یې د همدې ښوونځي د اسنادو پر بنسټ د امریکا، سویلي کوریا، بنګله دېش، اندونیزیا او اذربایجان پوهنتونونو ته لار موندلې ده.

100%

د «دریچه» ښوونځي بنسټ ايښودونکی حضرت وهریز خبرداری ورکوي چې له زده کړو د نجونو اوږدمهاله بې برخې کېدل داسې زیان دی چې د ده په وینا، هېڅکله نه شي جبرانېدای.

«انار» اکاډمۍ خپل فعالیت په ۲۰۲۴ کال کې پیل کړ. د دې اکاډمۍ مسوولین وایي، یوازې په دوو دورو کې له اووه زرو ډېرو نجونو د نوملیکنې غوښتنه کړې وه، خو د محدود ظرفیت له امله تر ۱۱۰۰ ډېرې زده کوونکې د افغانستان له بېلابېلو ولایتونو ومنل شوې. تر اوسه د دې اکاډمۍ ۵۱ زده کوونکې د دولسم ټولګي څخه فارغې شوې دي.

د اکاډمۍ مشرې بېنظیر پویا وایي، د نوملیکنې لپاره د غوښتونکو ډېر شمېر ښيي چې افغانې نجونې لا هم د زده کړو فرصتونو ته سخته اړتیا لري.

«الکین» بنسټ هم په ۲۰۲۴ کال کې خپل فعالیت پیل کړ. دغه بنسټ لومړۍ دوره له ۲۹ زده کوونکو سره پیل کړه، خو اوس د نهم څخه تر دولسم ټولګي پورې ۸۱ نجونو ته زده کړې ورکوي.

تر اوسه د دې بنسټ نهه زده کوونکې فارغې شوې دي، چې اووه یې د اندونیزیا، مالیزیا، قطر او هنګري په پوهنتونونو کې منل شوې دي.

د «الکین» بنسټ مشر نصیر کیهان وایي، د انلاین زده کړو د ستونزو د کمولو لپاره یې زده کوونکو ته لپټاپونه، د انټرنېټ لګښت او بشپړ بورسونه برابر کړي دي. د هغه په وینا، د دې بنسټ فارغانې د نړیوال اعتبار لرونکي اسناد ترلاسه کوي.

د دغو درېیو بنسټونو شمېرې ښيي چې انلاین زده کړو سلګونو افغان نجونو ته د خپلو زده کړو د دوام فرصت برابر کړی، خو د هغو میلیونونو نجونو په پرتله چې لا هم له رسمي زده کړو بې برخې دي، د دغو پروګرامونو ظرفیت محدود دی.

سره له دې چې په تېرو پنځو کلونو کې ګڼ انلاین ښوونځي جوړ شوي، د دغو ښوونځیو مسوولین، د زده کړو فعالان او زده کوونکې وایي، انلاین زده کړې د حضوري ښوونځیو بدیل نه شي کېدای. د انټرنېټ لوړ لګښت، د برېښنا پرله پسې پرې کېدل، وسایلو ته نابرابر لاسرسی او امنیتي محدودیتونه لا هم د نجونو پر وړاندې سترې ننګونې دي.

د زده کړو فعاله پرستو حکیم، چې د نجونو لپاره د لسګونو پټو کورنیو ښوونځیو چارې سمبالوي، وایي د همدې ستونزو له امله د دوی اداره د انلاین زده کړو پر ځای پر حضوري کورنیو ښوونځیو تمرکز کوي.

د هغې په وینا، ډېری افغانې کورنۍ د ورځني ژوند د لومړنیو اړتیاوو په برابرولو کې ستونزې لري، نو ځکه د لپټاپ، ځیرک ټیلیفون او انټرنېټ برابرول د ډېرو لپاره ممکن نه دي.

۱۷ کلنه زده کوونکې سوسن وایي، کله ناکله په یوه شپه او ورځ کې تر ۱۸ ساعتونو پورې برېښنا نه لري او د انټرنېټ د ټیټ سرعت له امله دوه اوونۍ ونه توانېده چې خپل درسي وېبپاڼې ته ننوځي.

100%

۲۰ کلنه صاحبه هم وایي، د لګښتونو د کمولو لپاره اړ شوې چې تر ټولو ارزانه انټرنېټي کڅوړه واخلي. د هغې په وینا، یو ځل د برېښنا د پرې کېدو له امله د ژبې ازموینه نیمګړې پاتې شوه.

۱۹ کلنه سحر وایي، د یوې ازموینې پر مهال د برېښنا د پرې کېدو له امله څو ځله اړه شوه خپل سیمکارت بدل کړي او په پای کې یې د ازموینې د دوام لپاره د وایفای انټرنېټ وکاراوه.

حتا په هغو پروګرامونو کې چې د انټرنېټ او وسایلو د لګښت یوه برخه ورکول کېږي، ستونزې لا هم دوام لري. د الکین بنسټ یوه زده کوونکې راضیه وایي، که څه هم هغې ته لپټاپ او د انټرنېټ مرسته ورکړل شوې، خو د برېښنا پرله پسې پرې کېدو یې ازموینې نیمګړې کړې او کله ناکله به د لمریزې برېښنا د کارولو لپاره د خپلې خور کور ته تلله.

د انلاین زده کړو له پراخېدو سره، د دغو پروګرامونو د اعتبار، کیفیت او څارنې په اړه اندېښنې هم زیاتې شوې دي. د زده کړو فعالان وایي، د روښانه څارنې نشتوالی د دې لامل شوی چې ځینې کسان او بنسټونه د نجونو د زدهکړو له بحرانه ناوړه ګټه پورته کړي.

پرستو حکیم ټینګار کوي چې انلاین زده کړې هیڅکله د حضوري زده کړو ځای نه شي نیولای. د هغې په وینا، د افغان نجونو له وضعیت څخه د شخصي ګټو لپاره استفاده نه یوازې د بښنې وړ نه ده، بلکې یو غیرانساني عمل هم دی.

په مقابل کې، د «دریچه»، «الکین» او «انار» د تعلیمي بنسټونو مسولین وایي، دوی هڅه کړې چې د زده کوونکو د منلو بهیر، د اسنادو اعتبار او له بهرنیو تعلیمي ادارو سره د همکاریو په برخه کې بشپړ شفافیت وساتي. هغوی ټینګار کوي چې انلاین زده کړې د حضوري ښوونځیو بدیل نه، بلکې د افغانستان د اوسنیو شرایطو لپاره د نجونو د زده کړو یوازینۍ عملي لاره ده.

«موږ زده کړې کوو»

هغه پنځه نجونې چې افغانستان انټرنشنل ورسره خبرې کړې، وایي د پنځو کلونو له محرومیت سره سره لا هم زده کړې د خپل راتلونکي د جوړولو یوازینۍ لار ګڼي.

۱۷ کلنه سوسن وایي، تر ټولو لویه اندېښنه یې دا ده چې ښايي د لوړو زده کړو لپاره بورس ترلاسه نه کړي. د هغې په وینا، که زده کړو ته دوام ور نه کړي، راتلونکی به ونه لري.

۲۰ کلنه صاحبه وایي، تر ټولو ډېر وېره لري چې هغه کلونه او هڅې یې بې پایلې نه شي او یا هم د انلاین زده کړو همدا محدود فرصت له نجونو وانخیستل شي.

۱۹ کلنه سحر وایي، د هغې تر ټولو لویه اندېښنه دا ده چې زرګونه نورې افغانې نجونې هم د زده کړو له فرصته بې برخې پاتې شي. د هغې په باور، انلاین زده کړې د ژغورنې یوه لار ده، خو هېڅکله د حضوري زده کړو ځای نه شي نیولای.

راضیه، چې شپږ میاشتې وړاندې د دولسم ټولګي څخه فارغه شوې، وایي تر ټولو لوی ارمان یې دا دی چې یوه ورځ پوهنتون په حضوري ډول پای ته ورسوي. هغه غواړي په راتلونکي کې نورو نجونو ته هم د زده کړو فرصتونه برابر کړي.

۲۰ کلنه اسمان هم وایي، د ښوونځي له پنځه کلن بندیز وروسته یې د زده کړو په اړه لید بدل شوی دی. هغې وویل: «زه ځکه زده کړې کوم چې باور لرم پوهه هغه وروستی شی دی چې تر اوسه یې له موږ نه دی اخیستی.»

هغې هیله څرګنده کړه چې یوه ورځ به له همدې پوهې څخه د داسې راتلونکي د جوړولو لپاره ګټه واخلي چې هېڅ افغانه نجلۍ پکې د ښوونځي د تګ لپاره مبارزې ته اړ نه وي.

د افغانستان انټرنشنل موندنې ښيي، انلاین ښوونځي په تېرو پنځو کلونو کې د سلګونو افغان نجونو لپاره د زده کړو یوازینۍ لار وه. یو شمېر زده کوونکو معتبر اسناد ترلاسه کړي، د بهرنیو هېوادونو پوهنتونونو ته بریالۍ شوې او خپلې راتلونکې ته یې هیله ژوندۍ ساتلې ده.

خو دغه موندنې دا هم څرګندوي چې انلاین زده کړو د حضوري زده کړو ځای نه دی نیولی. د انټرنېټ لوړ لګښت، د برېښنا پرله پسې پرې کېدل، په لرې پرتو سیمو کې وسایلو ته محدود لاسرسی، د ځینو پروګرامونو د اعتبار په اړه اندېښنې، د نجونو د زده کړو له نوم څخه د ناوړه استفادې خطر او د معتبرو ښوونځیو محدود ظرفیت هغه ستونزې دي چې یوازې د نجونو یوې کوچنۍ برخې ته یې د زدهکړو زمینه برابره کړې ده.

له همدې امله، انلاین زده کړو د افغان نجونو د زده کړو تشه نه ده ډکه کړې، بلکې یوازې یې د دې تشې د لا پراخېدو مخه نیولې ده. دې پروګرامونو سلګونو نجونو ته هیله ورکړې، خو لا هم نه دي توانېدلي د هغو میلیونونو نجونو د زده کړو حق تامین کړي چې له رسمي ښوونځیو محرومې دي.

په همدې ورځ طالبان بلخ، فاریاب، پکتیا، پکتیکا، کونړ، لغمان او دایکنډي ولایتونو ته ننوتل او ډېرې سیمې له جګړې پرته دغه ډلې ته وسپارل شوې.

100%

بلخ د طالبانو په لاس کې

د افغانستان په شمال کې د مزارشریف ښار سقوط د طالبانو لپاره تر ټولو ستره پوځي او سیاسي لاسته راوړنه وه. مزارشریف د افغانستان له مهمو ښارونو او د شمال د سیاسي، اقتصادي او پوځي فعالیتونو له مهمو مرکزونو څخه و.
د بلخ مرکز د پخواني حکومت د ځواکونو، سیمه‌ییزو پاڅون کوونکو او د شمال د مطرح سیاسي څېرو له لوري د طالبانو پر وړاندې د مقاومت له مهمو مرکزونو ګڼل کېده. د همدې ورځې په لړ کې مزارشریف د طالبانو لاس ته ولوېد.
د راپورونو له مخې، د افغان ملي اردو اړوند ځواکونه لومړی له سیمې ووتل او وروسته سیمه‌ییزو ځواکونو او پاڅون کوونکو هم مقاومت پرېښود. د راپورونو له مخې، د ولایت د والي دفتر په ګډون ټول مهم حکومتي تاسیسات د طالبانو تر کنټرول لاندې راغلل.

د شمال د پخوانیو مطرح قوماندانانو او سیاسي څېرو په ځانګړې توګه عطامحمد نور او د عبدالرشید دوستم د ځواکونو کمزوري کېدو او له سیمې د وتلو راپورونه هم خپاره شول. د افغانستان د بیارغونې څار لپاره د امریکا د ځانګړي سرمفتش ادارې سیګار په خپل راپور کې ویلي، چې طالبانو مزارشریف له جګړې پرته ونیوه او د شمال د نیولو بهیر یې په دې توګه بشپړ کړ.

100%

فاریاب او کونړ هم له جګړې پرته طالبانو ونیول

په شمال کې له بلخ سره هم‌مهاله د فاریاب مرکز هم د طالبانو لاس ته ولوېده. فاریاب له هغه ولایتونو څخه و، چې طالبانو یې له مرکز سره یوشمېر ولسوالۍ تر خپل کنټرول لاندې راوستې وې. د میمنې له سقوط سره د افغانستان په شمال لوېدیځ کې د جمهوري حکومت پوځي حضور نور هم محدود شو.

100%

د زمري په ۲۳مه په ختیځ کې د کونړ مرکز اسعداباد هم د طالبانو تر کنټرول لاندې راغی. د اسعداباد سقوط د هېواد په ختیځ کې د حکومت د دفاعي کرښې د لا کمزورې کېدو نښه وه.

د شنبې په ورځ (د زمري ۲۳مه) طالبانو اعلان وکړ، چې د کونړ مرکز اسعداباد او شاوخوا ولسوالۍ د افغان ځواکونو له ولکې وتلې دي او د دوی جنګیالي پر ښار مسلط دي. له اسعداباد نه ټول امنیتي چارواکي او مسوولان وتلي او ښار طالبانو ته سپارل شوی دی.

د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو د ځانګړي راپور له مخي؛ د کونړ په اسمار او شیګل ولسوالیو کې د وړو نښتو راپورونه ورکول کېده، خو مرکز په بشپړه توګه د طالبانو په کنټرول کې نه‌و. د دغه ولایت څخه په ترلاسه شویو ویډیوګانو کې لیدل کېږي، یوشمېر خلک د ملي اردو پر موټرو کاڼي واروي چې په خواله رسنیو کې یې د ګڼو خلکو غبرګونونه پارولي وو.

په همدې ورځ د طالبانو ویاند پر اېکس پاڼه ولیکل، چې د لغمان مرکز مهترلام یې په بشپړ ډول نیولی دی. د مهترلام سقوط داسې مهال وشو، چې طالبان لا د کابل پر لور د پرمختګ په حال کې وو.

100%

پکتیکا، پکتیا او دایکنډي هم سقوط شول

په سوېل ختیځ کې د پکتیکا مرکز ښرنه او د پکتیا مرکز ګردېز هم د همدې ورځې په اوږدو کې سقوط شول. په پکتیا کې تر دې وړاندې ګڼې ولسوالۍ د طالبانو لاس ته لوېدلې وې او د ولایت مرکز ګردېز له څو اوونیو څخه تر فشار لاندې و. د افغانستان د شنونکو شبکې په هغه وخت کې راپور ورکړی و، چې د پکتیا ګڼې ولسوالۍ د طالبانو لاس ته لوېدلې وې او جګړه د ګردېز تر شاوخوا سیمو پورې رسېدلې وه.

100%

د زمري د ۲۳مې پر سهار د پکتیکا په مرکز ښرنه کې هم د ښار بازار د طالبانو له لوري د نیول کېدو او د سیمه‌ییزو چارواکو د وتلو راپورونه خپاره شول. په دې توګه د افغانستان په سوېل ختیځ کې هم د جمهوري حکومت دفاعي جوړښت په چټکۍ سره مات شو.

په مرکزي افغانستان کې د دایکنډي مرکز نیلي هم د طالبانو تر کنټرول لاندې راغله. د دایکندي سقوط د طالبانو د چټک پرمختګ جغرافیه نوره هم پراخه کړه.

د زمري په ۲۳مه د دغه اوو مرکزونو حکومتي سقوط داسې مهال شوی، چې یوازې یوه ورځ وړاندې (د اګست په ۱۳مه) طالبانو د کندهار، هلمند، غور، بادغیس، لوګر او زابل په ګډون د څو نورو ولایتونو مرکزونه هم نیولي وو.

د رویټرز د هغه وخت د معلوماتو له مخې، د اګست په ۱۴مه د لوګر مرکز پل‌علم هم د طالبانو لاس ته لوېدلی و. د اګست تر ۱۴مې طالبانو د افغانستان د ډېرو ولایتونو او مهمو ښارونو کنټرول اخیستی و او کابل عملا د حکومت تر کنټرول لاندې تر ټولو مهم لوی ښار پاتې شوی و.

په همدې ورځ د امریکا ولسمشر جو بایډن کابل ته د امریکايي وګړو او خپلو افغان همکارانو د وتلو عملیاتو د خوندي کولو لپاره د نورو سرتېرو استولو اجازه هم ورکړه. د افغانستان امنیتي وضعیت چټک خرابېدو امریکا او نور لوېدیځ هېوادونه اړ اېستل، چې د خپلو سفارتونو د کارکوونکو او افغان همکارانو د اېستلو لپاره بېړني پلانونه عملي کړي.

د سیګار د راپور له مخې، د اګست په ۱۴مه د امریکا حکومت کابل ته د تخلیې عملیاتو د تنظیم لپاره د نورو ځواکونو د استولو پرېکړه وکړه. د دغه ورځې په پای کې د طالبانو تر کنټرول لاندې ساحه دومره پراخه شوې وه چې د کابل سقوط د وخت پوښتنه ګرځېدلې وه.

100%

راتلونکې ورځ د زمري ۲۴مه جلال‌اباد، خوست، میدان وردګ، بامیان، پروان، کاپیسا او نور مرکزونه هم د طالبانو لاس ته ولوېدل او طالبان کابل ته داخل شول. د افغانستان جمهوریت په همدې ورځ پای ته ورسېد.

د مزارشریف په څېر د ستراتیژیک ښار له لاسه ورکول، د پکتیا او پکتیکا په څېر د سوېل ختیځو ولایتونو سقوط او په ختیځ او مرکزي افغانستان کې د حکومت د مرکزونو له لاسه ورکول هغه مهمې نښې وې، چې د جمهوریت د پای ته رسېدو بهیر یې چټک کړ.

100%

د کچلاغ قومي او سیاسي مشر مجید کاکړ، چې ۱۳ کاله یې ملا هبت‌الله له نږدې پېژانده، وايي، د هغه غږ یې دومره اورېدلی چې له حافظې یې نه وځي. له همدې امله د طالبانو له لوري خپرېدونکو ثبت شويو پیغامونو هغه دې پایلې ته رسولی چې «دا د ملا هبت‌الله اصلي غږ نه‌دی».

کاکړ افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د هبت الله د اوسنیو ثبت شویو غږونو او هغه غږ ترمنځ ډېر توپیر شته چې ده له نږدې اورېدلی و.

د طالبانو اوسنی مشر ملا هبت‌الله اخوندزاده شاوخوا ۱۵ کاله د بلوچستان ایالت د کوټې ښار د کچلاغ سیمې په قاسم خان کلي کې اوسېدلی و. نوموړی د مدرسې عربیه اسلامیه خیرالمدارس ترڅنګ په الحاج جومات کې مېشت و، چې د «بلوڅانو جومات» په نوم هم پېژندل کېږي.

100%

دغه جومات د کوټې د یوه ځایي سوداګر په نوم نومول شوی دی. د سیمې خلک وایي، دغه سوداګر له ملا هبت‌الله اخوندزاده سره نږدې اړیکې لرلې. خو د ۲۰۱۹کال د اګست په ۱۴مه چې د پاکستان د جوړېدو ورځ نمانځل کېده، د جمعې تر لمانځه وروسته یاد جومات یوې زورورې چاودنې ولړزاوه او د چت ځینې برخې یې را وغورځېدې.

په دې چاودنه کې څلور کسان ووژل شول او ۱۱ نور ټپیان شول. تر چاودنې وروسته ملا هبت‌الله اخوندزاده له عامه انظارو ورک شو او ورسره دوه بېلابېل روایتونه رامنځته شول.

100%

د کچلاغ په خلکو کې یو روایت دا دی، چې ملا هبت‌الله په همدې چاودنه کې وژل شوی، خو دویم روایت هغه ژوندی ګڼي او وايي، چې له چاودنې وروسته بل خوندي ځای ته لېږدول شوی و.

د دواړو روایتونو پلویان د خپلو ادعاوو لپاره بېلابېل دلایل وړاندې کوي. د همدې موضوع د سپیناوي لپاره افغانستان انټرنشنل پښتو له ځینو هغو کسانو سره خبرې کړې دي، چې ملاهبت‌الله یې له نږدې پېژانده. ګڼو نورو کسانو د امنیتي اندېښنو له امله د نوم نه ښودلو په شرط خبرې کړې دي. 

د کچلاغ قومي مشر ملک مجید کاکړ افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې ملا هبت‌الله په الحاج جومات کې امام و، خو ډېری وخت به یې ورور احمدالله امامت کاوه. هغه په دې باور دی، چې د ۲۰۱۹کال د اګست د ۱۴مې د چاودنې پر ورځ ملا هبت‌الله په کچلاغ کې نه و او په چاودنه کې یې ورور وژل شوی و.

100%

« غږ یې بدل شوی ښکاري»

کاکړ  په رسنیو کې د ملا هبت‌الله په نوم خپرېدونکی انځور د هغه اصلي انځور ګڼي، خو په پیغامونو کې پر خپرېدونکي غږ یې شک ښيي. هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د ده په باور، «دا د ملا هبت‌الله اصلي غږ نه دی. ډېر بدل شوی ښکاري. ما د ملا هبت‌الله غږ له نږدې اورېدلی و، د هغه د غږ او اوسنیو ثبت شویو غږونو ترمنځ څرګند توپیر شته».

د کاکړ په وینا، د کچلاغ تر چاودنې مخکې هم پر ملا هبت‌الله دوه ځله د برید هڅې شوې وې او له همدې امله نوموړي له خلکو سره ډېر کم لیدل او د خپل امنیت لپاره یې په تګ راتګ کې احتیاط کاوه.

نوموړی وايي، یوه ورځ یې ملا هبت‌الله ته ویلي و چې «په افغانستان کې ښوونځي، روغتونونه او سړکونه په چاودنو الوځول کېږي، ایا دا د افغانستان په ګټه دي؟». او ملا هبت‌الله د ده په وینا، په ځواب کې منلې وه، چې دا کار د افغانستان په زیان دی او ناسم عمل دی.

په کچلاغ کې یوه ځایي اوسېدونکي چې نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، تر چاودنې وروسته امنیتي ځواکونو سیمه کلابنده کړه او هیچا ته یې جومات ته د نږدې کېدو اجازه نه ورکوله.

د هغه په وینا، خبریالانو ته هم د وژل شویو کسانو د انځور اخېستلو اجازه نه وه ورکړل شوې.

په کوټه کې د طالبانو د فعالیتونو په اړه راپور ورکول د ځایي خبریالانو لپاره اسان کار نه و او بهرنیو خبریالانو هم کوټې ته د سفر لپاره د پاکستان له امنیتي ادارو څخه د نه اعتراض سند (NOC) ته اړتیا درلوده.

نوموړي، چې هبت الله اخوندزاده یې له نږدې پېژانده، ادعا وکړه، چې « ملا هبت‌الله اخوندزاده د چاودنې پرمهال په جومات کې و، وژل شوی او همغه شپه ۱۲ کسانو د کچلاغ د شهیدانو په هدیره کې خاورو ته سپارلی و».

100%

خو افغانستان انټرنشنل پښتو ونه توانېده، چې دغه ادعا د نورو خپلواکو سرچینو له لارې تایید کړي. د همدې ادعا د ارزونې لپاره افغانستان انټرنشنل پښتو د طالبانو له یوه ځایي مشر سره هم خبرې کړې دي.

هغه وویل، د چاودنې پر ورځ ملا هبت‌الله اخوندزاده د کوټې شورا په یوه غونډه کې د ګډون لپاره تللی و او په کچلاغ کې نه و.

د طالبانو تر واکمنېدو مخکې د «کوټې شورا» په نوم د طالبانو یوه مهمه مشرتابه شورا په بلوچستان کې فعاله وه. د یادې شورا غړي د کوټې په بېلابېلو سیمو لکه میټا چوک، پښتون‌اباد، اسحاق‌اباد، ختیځ بای‌پاس او کچلاغ کې اوسېدل.

د طالبانو یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې ملا هبت‌الله اخوندزاده په پاکستان کې دوه دارالافتاوې هم جوړې کړې وې. یوه دارالافتا د کوټې د ختیځ بای‌پاس د بوسه‌منډيي په سیمه کې وه، چې ملا هبت‌الله به کله ناکله هلته د درس ورکولو لپاره ورتله. دویمه دارالافتا یې په پېښور کې فعاله وه. د سرچینې په وینا، کله چې طالبانو پر افغانستان واک ترلاسه کړ، دواړې دارالافتاوې افغانستان ته ولېږدول شوې او اوس یې پنځه څانګې په بېلابېلو ولایتونو کې فعالیت کوي.

د کچلاغ له چاودنې مختلفو روایتونو او د خلکو په منځ کې د هبت الله نه راڅرګندېدو د نوموړي د ژوند په تړاو له خلکو سره پوښتنې پیدا کړې دي.

افغانستان انټرنشنل پښتو د همدې پوښتنو د ځواب لپاره د طالبانو له یوه باخبره غړي سره خبرې کړې دي. نوموړي وویل، چې ملا هبت‌الله د امنیتي اندېښنو له امله د خلکو مخې ته نه راځي او سلاکاران یې هم په عامو غونډو کې د حضور اجازه نه ورکوي.

هغه زیاته کړه، « د امنیت ترڅنګ دا د طالبانو ستراتیژي هم ده. طالبان د خپل پخواني مشر ملا محمد عمر تجربه تکراروي».

هغه وویل: «ملا عمر څو کاله ژوندی نه و، خو طالبانو د هغه نوم د خپل تحریک د یووالي لپاره کاراوه». سرچینې وویل، چې اوس هم د ملا هبت‌الله نه راڅرګندېدل د طالبانو د مشرۍ د یووالي د ساتلو لپاره مهم ګڼل کېږي.

د طالبانو تمځای او دمه ځای

کچلاغ د بلوچستان د مرکز کوټې ښار شاوخوا ۲۴ کیلومتره شمال پلو ته پروت ښارګوټی دی. دغه سیمه د دوو غرونو ترمنځ په یوه هواره دښته کې پرته ده او ډېری اوسېدونکي یې پښتانه دي.

په کچلاغ کې ډېری کاکړ، کاسي او خلجي قبیلې مېشتې دي خو د ښار په ځینو سیمو کې بلوڅان او د نورو قومونو خلک هم ژوند کوي. د دغه ښارګوټي ډېره برخه د ښار په شاوخوا کې اباده ده. له کوټې نه کچلاغ ته د ننوتلو پرمهال لومړی د بلیلي په سیمه کې د ګمرک او سرحدي ځواکونو امنیتي پوستې راځي او له هغو وروسته د پاکستان د سرحدي ځواکونو «غزه بند» کمپ پروت دی. له همدې ځایه د کچلاغ پخوانۍ ابادي پیلېږي.

ملازی کلی، مریاني‌اباد، سملي، وزیراباد او قاسم خان کلی د کچلاغ پخوانۍ سیمې دي.

د کچلاغ په سملي سیمه کې پخوا د افغانستان د ازبکانو یوه مشهوره مېنه او بازار و، خو اوس نږدې ټول اوسېدونکي یې افغانستان ته ستانه شوي دي.

په همدې سیمه کې د «شاه صاحب مدرسه» هم ده، چې د جګړې پرمهال د طالبانو له مهمو مرکزونو شمېرل کېده.

د سیمې د خلکو په وینا، طالب مشران به ډېر ځله دې مدرسې ته راتلل او خپلې ناستې او سلامشورې به یې همدلته کولې.

له سملي وروسته د هندو چینې سیمه او ورپسې د کتر کلي سیمه پیلېږي. په دې سیمه کې د کاسي، کاکړ، سلیمان‌خېل، ملاخېل او ساګزي قبیلو کورنۍ مېشتې دي. د هندو چینې په شمال کې د پاکستان د سرحدي ځواکونو یوه بله امنیتي پوسته پرته ده، چې له هغې وروسته د کچلاغ ښار اصلي برخه پیلېږي. له کچلاغ نه یوه لار د چمن ښار او د افغانستان پر لور وتلې ده.

چمن له کچلاغ نه شاوخوا ۹۰ کیلومتره واټن لري او د پښین ولسوالۍ پر لور لاره هم له همدې مسیر ه تېرېږي. د افغان کډوالو د سرانان او سرخاب مشهور پنډغالي هم د کچلاغ په شاوخوا سیمه کې پراته دي.

کچلاغ له کلونو راهیسې د افغان طالبانو د پخوانۍ «کوټې شورا» او د هبت الله له استوګنځي سره تړلې سیمه بلل شوې ده. له ۲۰۰۱ کال وروسته، چې طالبان مات شول، ځینو افغان او لوېدیزو چارواکو او شنونکو باور درلود، چې د طالبانو مشرتابه د بلوچستان کوټې ښار ته تللې ده.

په ۲۰۰۵ او ۲۰۰۷ کلونو کې د طالبانو د پخواني دفاع وزیر ملا عبیدالله اخوند په ګډون د دې ډلې د ځینو مشرانو نیول کېدو دا باور پیاوړی کړی و، چې ګواکې د طالبانو یوه برخه مشري او تنظیمي شبکې په کوټه، کچلاغ او شاوخوا پښتون مېشتو سیمو کې دي.

په کچلاغ کې د هبت الله استوګنځی

د ملا هبت‌الله استوګنځی د کچلاغ ښار د منځنۍ او لوېدیځې برخې په منځ کې د وزیراباد او قاسم خان کلي د سیمې ترمنځ په یوه کوڅه کې موقعیت درلود.

د سیمې اصلي کوڅه شاوخوا پنځلس فټه پلنوالی لري، چې ډېره برخه یې لاهم خامه ده. په دې کوڅه کې دوه جوماتونه دي، چې یو د کوڅې په منځ کې دی او دویم یوڅه ستر جومات د کوڅې په پای کې دی. د دغه جومات پر دروازه د «مدرسه عربیه اسلامیه خیرالمدارس» نوم لیکل شوی او ودانۍ یې درې پوړونه، یوه شنه ګنبده او یو لوړ منار لري.

ملک مجید کاکړ افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې ملا هبت‌الله اخوندزاده په همدې مدرسه کې استوګن و او کلونه یې همدلته ژوند کړی دی.

100%

مجید کاکړ زیاته کړه، « ملا هبت‌الله به همدلته درس ورکاوه او د طالبانو د جګړې پرمهال یې له همدې ځایه له خپلو نږدې ملګرو او طالب مشرانو سره اړیکې ساتلې».

د هبت الله د پخوانیو مقتدیانو په وینا، نوموړي هره ورځ د سهار له اتو بجو نه تر غرمې پورې طالبانو ته درس ورکاوه او میاشتنی معاش یې شاوخوا لس زره پاکستانۍ کلدارې و. پر دې سربېره یې چندې، صدقې او د زکات او سرسایې پیسې هم ترلاسه کولې.

د جمهوري نظام دغه پخواني پوځي افسر، چې کلونه یې د افغانستان په ختیځ کې د طالبانو پر وړاندې جګړه کړې وه، فکر کاوه چې د طالبانو د ټولبښنې له اعلان وروسته به هېواد ته بېرته ستنېدل د ده د ژوند نوی پیل وي. خو څو اونۍ وروسته طالبانو د ده د شکنجې ویډیو په ټولنیزو رسنیو خپره کړه او هغه یې دې پایلې ته ورساوه، چې نور باید افغانستان پرېږدي.

قادري څو میاشتې وروسته د «پیسو» په بدل کې له زندان نه خوشې شو او ایران ته لاړ.

100%

ډګرمن قادري د جمهوري نظام پر مهال د سېلاب قول اردو اړوند د درېیمې پلې لېوا د دویم کنډک قوماندان و. دی د ننګرهار د دره نور ولسوالۍ اوسېدونکی دی او کورنۍ یې په خپله سیمه کې د نفوذ څښتنه ده. دوی له طالبانو سره د مخالفت اوږده مخینه لري او کورنۍ یې په ۱۹۹۰یمو کلونو کې د احمد شاه مسعود په مشرۍ د حاجي حضرت علي تر قوماندې لاندې په دره نور کې د طالبانو خلاف مقاومت کاوه. د نوموړي یو تره ډګروال حلیم شاه قادري د ۲۰۳ تندر قول اردو د څلورمې لوا د څلورم کنډک قوماندان و، چې د ۱۳۹۲ کال په زمري میاشت کې د لوګر په ازره ولسوالۍ کې ماین چاودنې وواژه.

ایران ته له تګ وروسته هغه د طالبانو خلاف فعالیتونو ته مخه کړه او خلک یې د طالبانو خلاف پاڅون ته هڅول.

سرچنیو افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي چې کابو شپږ میاشتې وړاندې په ایران کې د هغو افغان نظامیانو ژوند سخت شو چې د طالبانو خلاف یې څرګندونې یا هم فعالیتونه کول. په دې ډله کې رحمت الله قادري‌ هم و، چې وروسته پاکستان ته لاړ او د طالبانو له مخالفې ډلې ازادۍ جبهې سره یوځای شو.

100%

قادري ته نږدې یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې «هغه اوس د اسلام اباد په یوه پوځي سیمه کې اوسېږي».

د هغه نږدې ملګري وایي، چې د پخواني پوځ له دغه افسر سره د هغه لسګونه پخواني نظامي ملګري‌ هم له ایران څخه پاکستان ته تللي دي.

یو کس چې رحمت الله قادري یې څو میاشتې وړاندې په اسلام اباد کې له نږدې لیدلی، افغانستان انټرنشنل ته وویل: «له هغه سره یوه هایلکس موټر و، شپږ باډیګارډان هم ورسره وو او هر یوه ټوپک لرلو».

د ازادۍ جبهې یوه جنګیالي، چې وايي، په پاکستان کې یې وسلې او روزنه ترلاسه کړې، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل چې نوموړی او ملګري یې اوسمهال د خیبر پښتونخوا ایالت په چترال کې مېشت شوي دي.

د هغه په وینا، دوی ډیورنډ کرښې ته څېرمه پراته دي او پلان لري چې د کونړ ناړۍ او غازي اباد ولسوالیو ته نفوذ وکړي.

چترال د هندوکش له لوړو څوکو جوړ شوی او د افغانستان له نورستان، کونړ او بدخشان ولایتونو سره ګډه پوله لري. د بدخشان پامیر نرۍ څوکه دغه سیمې له چین او تاجکستان څخه بېلوي. د چترال په مدکلشت دره کې د بدخشان تاجیکان اوسیږي، چې سلګونه کاله وړاندې دې سیمې ته کوچېدلي او د بدخشي او مدکلشتي په نومونو یادیږي.

100%

چترال د پخوانیو افغان مجادینو د روزنې مرکزونو او سمڅو له امله هم مشهوردی، چې د مجاهدینو او شوروي اتحاد د جګړو په وخت کې ترې د بدخشان، کونړ او نورستان لپاره اکمالات کېدل او جنګیالي پکې روزل کېدل. په دغو مرکزونو کې په تېرو کلونو کې محلي تاجرانو د جلغوزیو حاصلات ذخیره کول، خو د محلي سرچینو په وینا، د پاکستان پوځ د ۲۰۲۳ کال په نیمايي کې دغه پخواني ټریننګ مرکزونه خالي کړل.

د ازادۍ جبهې یاد جنګیالي ادعا وکړه، چې د دوی هر جنګیالي ته د شل زره افغانیو معادل معاش ټاکل شوی او د ختیزو ولایتونو « ۴۰۰ اوسېدونکي» چې پخواني نظامیان هم پکې دي، په پاکستان کې له دوی سره یو ځای شوي دي. په دغو څلور سوو کسانو کې د ننګرهار،‌ کونړ، لغمان او نورستان اوسېدونکي شامل دي.

له دې ډلې یو هم د نورستان ولایت د واما ولسوالۍ د سیمه‌ییزو پولیسو د یو پخواني قوماندان خان محمد خان د کورنۍ غړی دی. خان محمد خان د واما بانفوذه کس قوماندان و او زوی یې سمیع خان اوس په چترال کې د ازادۍ جبهې له وسله‌والو سره یو ځای شوی دی.

د جنرال یاسین ضیاء په مشرۍ ازادۍ جبهې او د سپاهیان میهن په نامه بلې وسله والې ډلې په وروستیو اونیو کې د بدخشان په زیباک، کوز یفتل او ځینو نورو سرحدي ولسوالیو کې د طالبانو پر سرحدي ځواکونو څوځله بریدونه وکړل او د طالبانو وسله والو ته یې مرګ ژوبله هم واړوله.

د بخشان د وضعیت د کړکېچن کېدو پرمهال، د طالبانو لوی درستیز فصیح‌الدین فطرت زیباک ولسوالۍ ته د سفر پر مهال خپل وسله وال مخالفان تورن کړل، چې له پاکستان نه یې وسلې او امکانات ترلاسه کړي او له سخت ټینګاو وروسته بېرته پاکستان ته تښتېدلي دي.

یاسین ضیاء د افغانستان له پېژندل شویو پخوانیو امنیتي څېرو شمېرل کېږي. هغه د ۲۰۱۵ کال له اکتوبر څخه د ۲۰۱۷ کال تر مې میاشتې د تخار ولایت والي و او وروسته یې د افغانستان د لوی درستیز، د دفاع وزارت د لومړي مرستیال، د ملي امنیت شورا د مرستیال او د ملي امنیت د ترهګرۍ ضد رییس او ولایتي او اطلاعاتي مرستیال په توګه دندې ترسره کړې دي.

یاسین ضیا د خپلې جبهې د فعالیتونو هدف د افغانستان ازادي ګڼي.

د ازادۍ په جبهه کې یوه ستره برخه جنګیالي د طالبانو پخواني مخالفان او د ملي اردو پخواني سرتېري دي.

یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د پخوانۍ سېلاب قول اردو د ساحوي کشف غړی ګلزار بیک هم له دغو جنګیالیو سره یوځای شوی. هغه د لغمان ولایت د قرغیو ولسوالۍ د کشمنډ کلي اوسېدونکی او په قوم پشه‌يي دی. ګلزار بیک د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال هم د ددې ډلې خلاف په جګړه کې ونډه لرله او په دره نور ولسوالۍ کې د طالبانو پر ضد جنګېده.

«چېرته چې طالب وي، هلته غالب وي»

دا د ننګرهار د جمهوري نظام په وروستیو کلونو کې د ننګرهار په شینوارو کې یوه مشهور اصطلاح وه چې حاجي غالب مجاهد ته کارېدله.

حاجي غالب په ۲۰۰۷ کال کې له ګوانتانامو زندان نه تر خوشې کېدا وروسته د ننګرهار په غني خېلو کې خپلې سیمې ته وګرځېد. په جمهوري نظام کې د خپلې ولسوالۍ امنیه قوماندان او وروسته ولسوال و. دا هغه وخت و چې نوموړي په خپل کور کلي کې د تره له زامنو سره دښمني هم لرله.د غالب د تره زوی قاري سیف الدین ذاکر د طالبانو په لیکو کې جنګېده. هغه ته اوس طالبانو د جنرالۍ رتبه ورکړې او د دغې ډلې د ۲۰۱ خالد بن ولید قول اردو د څلورمې لېوا قوماندان دی.

غالب په اسلام اباد کې یوه افغان خبریال ته ویلي چې «طالبانو د روغې جوړې دپاسه او د کمیسیون د خط باوجود هم طالبانو ځورولم او مجبور شوم چې پاکستان ته راشم».

غالب د جمهوري نظام پرمهال د طالبانو له ډېرو بمي چاودنو، مخامخ جګړو او بریدونو سره مخ شوی دی. د ۲۰۱۳ کال په اګسټ میاشت کې د کوچني اختر په لومړۍ ورځ د هغه درې مېرمنې، نږاندې، لوڼې او لمسیان په غني خېلو ولسوالۍ کې د خپلې کورنۍ د مړو شویو غړو قبرونو ته ورغلي وو، خو کور ته بېرته ژوندي ونه‌ګرځېدل. په هدیره کې د ځای پرځای شویو بمونو د چاودېدو له امله د غالب د دریو مېرمنو په ګډون د هغه د کورنۍ ۱۸ غړي ووژل شول.

100%

غالب خبریالانو ته تر دې پېښې څه موده وروسته وویل: «زما لمسیان او د کورنۍ بدنونه ټوټې ټوټې شوي وو. یوه لمسۍ مې چې ایله د څو میاشتو وه، په درېیمه ورځ مو یې سر د هدیرې په یوه کونج کې وموند».

غالب په خپله سیمه کې نفوذ درلود او له قومي مشرانو او پخوانيو جهادیانو سره یې هم نږدې اړیکې لرلې. ده د ننګرهار په بېلابېلو ولسوالیو کې د ولسوال په توګه دندې وکړې. د جمهوري نظام تر سقوط وروسته ایران ته لاړ او له هغه ځایه د طالبانو د شخصیتونو له ستنېدو کمیسیون سره تر اړیکې او تایید وروسته د ۲۰۲۲ کال په جنورۍ میاشت کې بېرته افغانستان ته ستون شو.

د همغې جنورۍ میاشتې په لسمه نېټه د پخوانۍ ولسي جرګې د غړي فریدون خان مومند په مشرۍ یوې جرګې د قاري سیف الدین ذاکر او هغه ترمنځ روغه جوړه وکړه. د روغې جوړې په یو انځور کې ښکاري چې دواړه د تره زامن سره څنګ په څنګ ولاړ دي، خو دا روغه ونه پایېده.

100%

د غالب زامنو، چې د جمهوري نظام د پولیسو په لیکو کې یې دندې لرلې، دا جرګه زور وګاڼه او ویې ویل چې د دوی پلار په جبر روغې جوړې ته اړ شوی دی. څه وخت وروسته طالبان د کابل په شکر درې ولسوالۍ کې څو ځله په رینجر موټرو کې د غالب کور ته ورغلل او له هغه یې پوښتنې ګروېږنې وکړې.

هغه د ۲۰۲۲کال په نیمایي کې د خیبر پښتونخوا مرکز پېښور ته لاړ او هلته اوسېده. نوموړي هڅه کوله چې پخواني امریکایي همکاران یې امریکا ته ولېږدوي،‌ خو دا بهیر ټکنی شو. د هغه نږدې ملګرو افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل، چې غالب اوس د طالبانو خلاف له وسله والو فعالیتونو سره یوځای شوی دی.

یوې سرچینې وویل، « نوموړی ښايي د خپل سر خوندي کولو او په پاکستان کې د پاتې کېدو له امله مجبور شوی وي چې دغسې پرېکړه وکړي. که څه هم اوس عمر خوړلی دی‌، خو د یوې داسې کورنۍ مشري یې تر غاړې ده چې د طالبانو خلاف د جګړې او پاڅون اوږده مخینه لري».

د غالب تر څنګ د شینوارو ولسوالۍ یو شمېر نور قومي مخور او یو شمېر پخواني سیمه‌ییز پاڅون کوونکي هم د طالبانو له مخالفو ډلو سره یوځای شوي دي.

یوې امنیتي سرچینې افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل چې په دغو کسانو کې د اچین ولسوالۍ د پاڅون کوونکو پخوانی قوماندان حاجي معاون شینواری او د غني خېلو ولسوالۍ د پاڅون کوونکو قوماندان قاري سلام هم شامل دي.

پخواني دښمنان بیا سره مخامخ کیږي

ملک زرین د طالبانو په لومړۍ دوره کې په کونړ کې د امریکا د ځانګړو ځواکونو (SOF) په ملاتړ د طالبانو خلاف فعالیتونو کې ټاکونکی رول درلود. دغه رول اوس یوځل بیا د هغه زوی ملک ایوب زرین پرغاړه اخلي. په کوز دیر کې د هغه مېلمستون وخت ناوخت له وسله‌والو کسانو ډک وي.

په دغو ناستو کې د رسمي نظامي یونیفورم لرونکي کسان هم لیدل کیږي.

افغانستان انټرنشنل – پښتو داسې تصویرونه موندلي‌چې نوموړی پکې له دغسې یونیفورم لرونکو کسانو سره ناست دی.

ملک ایوب زرین مشواڼی په جمهوري نظام کې د قومونو، قبایلو او سرحدونو چارو وزارت سلاکار و. د هغه پلار ملکمحمد زرین د کونړ له مخورو شخصیتونو ګڼل کېده چې د ۲۰۱۱ کال د اپرېل په ۱۳مه د دانګام ولسوالۍ په جمجي کلي کې یو ځانمرګي بریدګر وواژه. په دغه برید کې د ملک زرین د یو زوی او لمسي په ګډون ۱۲ کسان ووژل شول.

100%

دوی پر کونړ سربېره د ډیورنډ کرښې پورې غاړې ته په باجوړ کې هم کورونه او ځمکې لري. د جمهوري نظام پر مهال د کونړ د ملي‌ امنیت یو پخواني استخیاراتي چارواکي افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي چې «ملک ایوب زرین اوس د طالبانو خلاف خلک منسجم کوي».

د یاد چارواکي په وینا، هغه یو شمېر پخواني افغان نظامیان، په کونړ کې یو شمېر د طالبانو ضد شخصیتونه او د خپل کور کلي خلک په وسلو سمبال کړي دي.

100%

دغه چارواکي د نه نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل، « په ایران کې یو شمېر پخوانیو نظامیانو ته ملک زرین احوال لېږلی چې پاکستان ته ورشي‌ او د طالبانو او د ده په مشرۍ د طالبانو خلاف جګړو ته چمتو شي».

افغانستان انټرنشنل – پښتو په دې تړاو د ایوب زرین نظر غوښتی، خو تر دې دمه یې ځواب نه دی ترلاسه کړی.

د مخالفانو دغه فعالیتونه د طالبانو له څاره هم بهر نه دي.

د روان کال د جون پر ۳۰مه د طالبانو دفاع وزارت اعلان وکړ، چې هوايي ځواکونو یې د بلوچستان په سرانانو او د خیبر پښتونخوا په قمبرخېلو او د چترال د شاه سلیم په«ګرم چشمو» سیمو کې د داعش او د «شر او فساد» پر ګډو مرکزونو هوايي بریدونه کړي دي. وزارت زیاته کړه، چې د پشین په سرانانو سیمه کې د داعش او د «شر او فساد» مرکز څخه په افغانستان کې د تخریبي کړنو او بریدونو لپاره کار اخېستل کېده.

طالبان له ۱۹۹۵ کلونو راهیسې خپلو وسله والو مخالفانو ته «د شر او فساد» اصطلاح کاروي.

یو شمېر قومي مخور چې د طالبانو له مخالفو جبهو سره یې نږدې اړیکې لرلې او تر سقوط وروسته په اسلام اباد او پېښور کې اوسېدل، اوس بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي. په ننګرهار کې طالبانو ته نږدې دوو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې دغو کسانو ته خبر ورکړل شوی و، چې ژر تر ژره له پاکستان څخه افغانستان ته ستانه شي او که داسې ونه‌کړي، په افغانستان کې به یې شتمنۍ او جایدادونه ضبط شي.

د طالبانود مخالفو جبهو ډېری تمرکز د بدخشان، کونړ، نورستان، ننګرهار، کونړ او کندهار پر پخوانیو سرتېرو، مخالفو قومي مشرانو او پخوانیو پاڅون کوونکو، یا سیمه ییزو پولیسو دی.

جنرال ګل کریم، چې د جمهوري نظام په لومړیو کلونو کې د لغمان امنیه قوماندان و، د حاجي حضرت علي تر مشرۍ لاندې په ختیځو ولایتونو کې د طالبانو خلاف د لومړي مقاومت مهم کس و. هغه د ننګرهار په دره نور ولسوالۍ کې د طالبانو د لومړۍ دورې حکومت پر مهال د دغې ډلې خلاف جنګېده.

100%

د هغه یو زوی عبدالکریم کریمي د پخوانۍ ولسي جرګې د شپاړسمې یا وروستۍ دورې غړی و.

سرچینې وایي چې هغه په پېښور کې ګران بیه موټر او ځمکې اخیستې‌ او وسله‌وال ساتونکي هم لري.

پاکستان طالبان تر فشار لاندې راولي

په کابل کې د طالبانو چارواکي په دې باور دي، چې د وسله والو مخالفانو فعالیتونه له چترال، کویټې او خیبر ولسوالۍ څخه تنظیمیږي. طالبانو له دې وړاندې څو ځله د پاکستان پوځ تورن کړی، چې داعش او نورو مخالفو وسله والو ته په افغانستان کې د بریدونو لپاره روزنه ور کوي.

خو په دې منځ کې چترال له بدخشان سره د لارو درلودو له امله ډېر پاموړ دی. د سیمې مختلط نفوس او له بدخشان، نورستان او کونړ سره لارې جنګیالیو ته دا امکانات ور کوي، چې له غرنۍ جغرافیا په استفادې هم پوځي عملیات وکړي او هم د خپلې مرګ ژوبلې کچه تیټه وساتي.

د نورستان او کونړ په اوږدو کې پر ډیورنډ کرښه د پاکستان او طالبانو ترمنځ نښتوددې ډلې د کمزورۍ ګڼ ټکي ډاګیز کړل. داسې ښکاري، چې د طالبانو وسله وال مخالفان په خپله جګړه ییزه ستراتیژي او عملیاتو کې دغو ټکو ته ځیر دي.

د شنونکو له نظره، د ټي ټي پي پر سر د طالبانو او پاکستان اختلاف، ظاهرا اسلام اباد دې ته اړ اېستی چې د طالبانو د وسل والو مخالفانو ملاتړ وکړي. اسلام اباد له دې وړاندې د جمهوري حکومت خلاف د طالبانو د ملاتړ کافي تجربې لري.

طالبانو د جمهوري حکومت پر وړاندې خپل فعالیتونه د میرانشاه او کوټې په مرکزیت کول، خو د شخړو د مبدا په توګه د بدخشان انتخاب ښيي، چې چترال ښايي د طالبانو د مخالفانو په مهم مرکز بدل شي.

هغې لاهم د خپل کور دروازه هېره نه ده، چې ګاونډیانو ورته ویل «طالبانو له بهره قلف کړې ده».

بي بي ناز له خپلو ګاونډیانو مرسته وغوښته، خو هیچا یې مرستې ته زړه ښه نه کړ، ځکه کور د امارت په نښان مهر او لاک شوی و.

هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل: «زما یوه لور واده شوې وه، خو د کورني تاوتریخوالي له امله مې بېرته خپل کور ته راوسته. پخوانی زوم مې د طالبانو جنګیالی و، هڅه یې کوله چې لور مې له ځان سره بوځي».

ګواښونه هغه وخت زیات شول چې زوم یې خپل طالب ملګري ته د پیغلې خښینې د نکاح کولو خبرداري ورکړل.

هغه اوس په اسلام اباد کې په یوه دوه کوټه يي کور کې د جامو ګنډلو له لارې د خپلو ماشومانو کفالت کوي، خو د کډوالو د نیولو، د کار د کمېدو او د بېوزلۍ له امله له نویو ستونزو سره لاس او خپړې ده.

نوموړې، چې هره شیبه د پولیسو د راتګ له ویرې له کړکۍنه لاندې کوڅې ته ګوري، وویل، « لوڼې مې ښوونځي ته نه شي تللی. زوی مې اووه کلن دی، کله کله په ۲۴ ساعتونو کې یوازې یو ځل ډوډۍ خورو، هغه هم چې پولیس له سیمې پناه شي».

هغې د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې ته خپله دوسیه وړاندې کړې، خو تر اوسه پرمختګ پکې نه دی شوی.

تړلې قضیې او د انتظار اوږدې شیبې

د بي‌بي ناز کیسه د هغو زرګونو افغان ښځو د ژوند تریخ انځور دی چې له افغانستان نه د سیاسي بدلونونو، ګواښونو او ناامنۍ له امله وتلي، خو په پاکستان د قانوني اسنادو، کار، زده‌کړې، اقتصادي ستونزو او د ایستلو د وېرې تر سیوري لاندې له نویو ستونزو سره مخ دي.

د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، زرګونه افغانان د امنیتي اندېښنو، د پخوانیو دندو او اړیکو له وېرې او ځینې د خپلو لوڼو د زده کړو او راتلونکي لپاره د خوندي ځای په لټه کې پاکستان ته واوښتل.

د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې د معلوماتو له مخې، پاکستان لا هم د میلیونونو افغانانو کوربه دی چې ثبت شوي کډوال، د افغان تابعیت کارت لرونکي او هغه کسان پکې شامل دي چې د قانوني وضعیت له روښانتیا پرته هلته ژوند کوي.

اسلام‌اباد له تېرو پنځو کلونو راهیسې د زرګونو هغو کورنیو په تمځای بدل شوی، چې د درېیم هېواد د بیا مېشتېدو، ویزو او یا د خپلو دوسیو د پایلو په تمه دي. د افغان کډوالو یوه برخه د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې او د نورو هېوادونو له پروګرامونو سره ثبت شوې دوسیې لري، خو د اوږدو اداري پروسو، محدودو فرصتونو او د غوښتنلیکونو د زیاتوالي له امله ډېری قضیې لا هم له کلونو راهیسې نیمګړې پاتې دي.

ډېری افغانان د کار د محدودیتونو، د پولیسو د نیولو له وېرې او د ایستلو د احتمال له امله هڅه کوي چې په کورونو کې پاتې شي. د ډېرو کورنیو ماشومان له زده‌کړو بې برخې دي او ځوانانو د کار فرصتونه له لاسه ور کړي دي.

د دریو معلولو ماشومانو مور وړانګې، چې د جمهوریت پر مهال ښوونکې وه، افغانستان انټرنشنل ته وویل چې خاوند یې د کابل د پارلمان مخې ته په یوه ځانمرګي برید کې وژل شوی و. د خاوند له مړینې وروسته هغې په ښوونځي کې د دندې له لارې د خپلو وړو ماشومانو کفالت کولای شوای، خو د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په کور کښېناسته.

وړانګې کاناډا ته د تګ لپاره خپل اسناد اړوندو ادارو ته سپارلي، خو په پاکستان کې له ستونزو سره مخ ده.پولیسو یوځل د هغې د کرايي اپارتمان دروازه ماته کړه، ځکه د معلولو ماشومانو له امله یې د تېښتې لاره نه درلوده. وروسته یې کمپ ته یووړه او افغانستان ته یې وشړله، خو د خپل کیس د تعقیب لپاره بېرته پاکستان ته لاړه.

هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل، « پېښور ته له رسېدو سره سم پولیسو بیا ونیولم او کمپ ته یې بوتلم. په کمپ کې د ژوند هېڅ اسانتیاوې نه وې، له سخت حالت سره مخ وم».

هغه په دویم ځل بیا افغانستان ته اخراج شوه، خو د سپین بولدک له لارې بېرته پاکستان ته واوښته.

په داسې حال کې، چې د ملامتۍ ګوته یې طالبانو ته نیوله، وړانګې وویل: «د ژوند کوم درد به ووایم؟ یوه لور مې معلوله ده، د بلې زړه سوری دی او درېیمه مې په غوږونو نه اوري».

وړانګې له نړیوالې ټولنې او د ښځو له ملاتړو بنسټونو وغوښتل چې د افغان ښځو لپاره د خوندي لارو او د ویزو ترلاسه کولو زمینه برابره کړي.

۹۰ زره پروسس شوې دوسیې

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍاو د کډوالۍ نړیوال سازمانپه خپل وروستي ګډ راپور کې ویلي، چې د پاکستان د "ناقانونه بهرنیانو د بېرته ستنولو پلان" له پلي کېدو وروسته، په دغه هېواد کې د مېشتو افغانانو د نیولو، توقیف او جبري ایستلو لړۍ پراخه شوې او د هغو افغانانو په اړه یې هم اندېښنه څرګنده کړې چې په درېیمو هېوادونو کې د بیا مېشتېدو یا پناه غوښتنې دوسیې لري.

د ۲۰۲۳ کال د سپټمبر له ۱۵مې څخه د ۲۰۲۶ کال د مې تر ۱۶مې پورې ټول ۲،۳۹میلیونه افغانان له پاکستانه افغانستان ته ستانه شوي دي. له دې ډلې شاوخوا ۲۴۷زره کسان په جبري ډول ایستل شوي، ۳۱۹زره د نړیوالو سازمانونو په همکارۍ ستانه شوي او پاتې نور په خپله خوښه یا د فشارونو له امله بېرته تللي دي.

راپور ښيي چې یوازې د ۲۰۲۶ کال د مې له ۱۰مې تر ۱۶مې پورې ۴۱زره او ۶۷۲ افغانان افغانستان ته ستانه شوي، چې ۱,۲۸۳ یې جبري ایستل شوي وو.

د پاکستان حکومت په ۲۰۲۵ کال کې د افغانانو د شړلو څو پړاوونه عملي کړل. لومړی بې اسناده افغانان، وروسته داې سي سيکارت لرونکي او ورپسې د ثبت کار (پي او ار)لرونکي هم د شړلو له خطر سره مخ شول. ډېری ستنو شویو افغانانو ویلي، چې د نیولو، توقیف او شړلو له ویرې ستانه شوي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ، د کډوالۍ نړیوال سازماناو د بښنې نړیوال سازمانڅو ځله له پاکستان نه غوښتنه کړې چې نړیوال خوندیتوب ته اړ، د درېیمو هېوادونو د بیا مېشتېدو دوسیې لرونکي او نور زیانمن افغانان له جبري شړلو مستثنی کړي او نړیوالو بشري او د کډوالۍ اصولو ته درناوی وکړي.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د جولای په وروستیو کې دغو اندېښنو ته په ځواب کې وویل، چې د افغان وګړو د قانوني پاتې کېدو او درېیمو هېوادونو ته د انتقال په برخه کې همکاري کوي.

د یاد وزارت په وینا، اسلام اباد تر اوسه له ۹۰ زرو څخه د زیاتو افغانانو په انتقال کې مرسته کړې چې درېیمو هېوادونو ته ولاړ شي.

درېیم هېواد ته په تمه سلطانه، چې د څو کسانو سرپرستي ور ترغاړې ده، څو ځله پاکستاني پولیسو نیولې او هر ځل د پیسو په بدل کې خوشې شوې ده.

هغه وايي، د ملګرو ملتونو له ادارې سره یې هم دوسیه ثبت کړې او تمه لري چې کوم سفارت ورته د خوندي وتلو زمینه برابره کړي. هغه له ننګرهاره ځکه وتلې چې ددې د ادعا له مخې، د طالبانو یوه سیمه ییز قوماندان غوښتل د دې ۱۱ کلنه لور او ۱۲ کلنه خور په زور خپلو زامنو ته واده کړي.

په اسلام‌اباد او پېښور کې یو شمېر مېشت افغانان، چې د خپلو دوسیو د پروسس او درېیمو هېوادونو ته د انتقال په تمه دي، د بېلابېلو بنسټونو له ملاتړه برخمن دي. د بېلګې په توګه، د جرمني د نړیوالې همکارۍ اداره ځینو افغانانو ته، چې د انتقال لپاره یې دوسیې له اړوندو ادارو سره ثبت دي او د انتقال وړ ګڼل شوي، په هوټلونو کې د لنډمهاله استوګنې اسانتیاوې برابروي.

خو هغه افغان کډوال چې له ورته مالي او استوګنیز ملاتړه برخمن نه دي، د خپلو لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره اړ دي چې کار وکړي. دغه کډوال د پولیسو د څارنې، پلټنې او نیول کېدو له وېرې نه شي کولای ثابت او دایمي کار پیدا کړي او یا خپله لاس په کار شي.

په اسلام اباد کې میشت الله محمد حسنزي لومړی د جوارو خرڅول پیل کړل، خو موسمي کار و او بېرته بېکاره شو. وروسته یې د یوه ملګري په مرسته د غمیو کار زده کړ، خو د خلکو د مالونو د ورکېدو له امله پرې ۹۵زره روپۍ تاوان راغی او په مارکیټ کې یې هم نوم بد شو.

د کډوالو د نیولو لړۍ، د اسنادو ستونزو او د کار محدودیتونو د هغه ژوند نور هم سخت کړ.

هغه وايي، « نه پوهېږم راتلونکی به مې کوم لور ته ځي، یوازې دومره پوهېږم چې کډوالي زموږ له قسمت سره تړل شوې ده».

په پېښور او اسلام‌اباد کې د هغو افغانانو شمېر کم نه دی چې له جګړو او ناامنیو وروسته یې پاکستان ته د کډوالۍ دویم پړاو تجربه کړی او اوس، د درېیم ځل لپاره، د یوه خوندي او باثباته راتلونکي په هیله د بهرنیو هېوادونو د کډوالۍ او بیا مېشتېدو د پروګرامونو په تمه شپې او ورځې تېروي.