د ایرلنډ د بهرنیو چارو وزیرې هلن مکانټي د طالبانو د واکمنۍ د پنځمې کلیزې په مناسبت ویلي، چې په تېرو پنځو کلونو کې په افغانستان کې ښځې او نجونې د تبعیضي تاوتریخوالي، ناوړه چلند او له ټولنیز ژوند څخه د ایستلو له یوې «وحشتناکې لړۍ» سره مخ شوې دي.
مکانټي ویلي، د ښځو پر زدهکړو، کار، تګ راتګ او په عامه ژوند کې د ګډون محدودیتونه پر انساني کرامت برید دی.
نوموړې ټینګار کړی چې ایرلنډ د افغانانو او د هغوی د بنسټیزو بشري حقونو د بېرته ترلاسه کولو «ټینګ ملاتړ» کوي.
هغې د افغانستان د بشري حقونو د عمومي وضعیت په اړه هم ژوره اندېښنه څرګنده کړې او ویلي یې دي چې پر زیانمنو ډلو او قومي او مذهبي لږکیو د طالبانو د «وحشیانه» سیاستونو اغېز ډېر پراخ دی.
په ورته وخت کې، د طالبانو د واکمنۍ د پنځمې کلیزې په مناسبت په کابل کې پراخ مراسم ترسره شول.
سلګونه کسان د امریکا د پخواني سفارت څنګ ته راټول شوي وو، د طالبانو سپین بیرغونه یې رپول او په لسګونو موټر او موټرسایکلونه له سپینو بیرغونو سره په ښار کې ګرځېدل. پوځي چورلکو هم د کابل پر فضا الوتنې وکړې.
طالبانو د کلیزې په مناسبت د کرکټ او نورو ورزشي سیالیو د ترسره کولو اعلان کړی، خو ښځې او نجونې دغو سیالیو ته له تګ څخه منع دي.
طالبانو د ۲۰۲۱کال د اګست په ۱۵مه کابل ونیو. له هغه راهیسې د ښځو او نجونو پر زدهکړو، کار او عامه ژوند پراخ محدودیتونه لګېدلي دي.
که څه هم طالبانو له یو شمېر هېوادونو سره اړیکې پراخې کړې، خو تر اوسه یوازې روسیې د طالبانو حکومت په په رسمیت پېژندلی دی.
د ملګرو ملتونو د افغانستان د مرستندویه ماموریت د بشري حقونو مشره فیونا فریزر وايي، افغانان د داسې محدودیتونو له پراخېدو سره مخ دي چې د دوی د ورځني ژوند نږدې هر اړخ او بشري حقونه اغېزمنوي.
د خبریالانو د خوندیتوب کمېټې هم په افغانستان کې د رسنیو په تړاو د طالبانو د «سخت ځپونکي چلند» په اړه اندېښنه څرګنده کړې او ویلي یې دي چې خبریالان تر څارنې، نیونې، وهلو، سانسور او تبعید لاندې دي.
د جمهوري نظام د سقوط او واک ته د طالبانو د بېرته ګرځېدو له پنځمې کلیزې سره هممهاله، ازادۍ جبهې، جمعیت اسلامي او د ملي مقاومت جبهې چارواکو د جلا جلا اعلامیو په خپرولو سره، د طالبانو حکومت «نامشروع» بللی او پر ضد یې پر مبارزې ټینګار کړی دی.
ازادۍ جبهې د اګسټ د ۱۵مې په مناسبت په یوه اعلامیه کې وویل، سره له دې چې طالبان پر افغانستان واکمن دي او ټول حکومتي وسایل په واک کې لري، خو نه دي توانېدلي چې «د زور له لارې رامنځته شوی حاکمیت» په یوه مشروع، ټولګډونه او تلپاتې سیاسي نظم بدل کړي.
دغې جبهې ټینګار کړی، چې افغانستان لا هم د اساسي قانون، ټاکنو او د واک د لېږد له مشروع میکانیزم څخه بې برخې دی او سیاسي پرېکړې د یوې محدودې او غیر ځواب ویونکې کړۍ په انحصار کې دي.
د ازادۍ جبهې زیاته کړې، چې د خاورې کنټرول له سیاسي مشروعیت سره مساوي نه دی او د ځپنې له امله رامنځته شوې چوپتیا د خلکو د رضایت نښه نه شي ګڼل کېدای.
دغې جبهې همدارنګه له زده کړو، کار او ټولنیز مشارکت څخه د ښځو بې برخې کول «د طالبانو رسمي او جوړښتي تګلاره» وبلله او ټینګار یې کړی چې د ښځو او نجونو حقوق باید د سیاسي معاملې موضوع ونه ګرځي.
په ورته وخت کې، د صلاح الدین رباني په مشرۍ جمعیت اسلامي هم په یوه اعلامیه کې واک ته د طالبانو بېرته ګرځېدل د تېر حکومت د «بې کفایتۍ، بې مسوولیتۍ او انحصارګرۍ» او د هغه څه پایله وبلله چې دوی یې «مبهمه سیمه ییزه او نړیواله توطیه» ګڼي.
دغه ګوند ادعا کړې، چې افغانستان په تېرو پنځو کلونو کې له «خطرناک انحطاط» سره مخ شوی، ښځې له ټولنیز ژوند څخه حذف شوې دي، د قانون حاکمیت له منځه تللی او دولتي او اقتصادي جوړښتونه د پاشل کېدو په حال کې دي.
جمعیت اسلامي همدارنګه طالبان په نړیوالو مرستو کې په فساد، د طبیعي سرچینو په چور او د استبداد په پراخولو تورن کړي او وايي، په تېرو پنځو کلونو کې د دې ډلې کړنې د «ظلم او ستم» د کچې له مخې «د افغانستان په معاصر تاریخ کې بې ساري دي».
هممهاله، د ملي مقاومت جبهې د سیاسي دفتر رییس عبدالله خنجاني، په یوه تازه مرکه کې وویل چې دغې جبهې د پام وړ نړیوال ملاتړ د نشتوالي له امله «درنه بیه» پرې کړې ده.
هغه زیاته کړه چې په تېرو پنځو کلونو کې د ملي مقاومت جبهې تر یو زر ډېر جنګیالي له طالبانو سره په جګړه کې وژل شوي او د دې جبهې پلویان هم له ګواښونو، نیول کېدو او زنداني کېدو سره مخ شوي دي.
طالبانو تر اوسه د دغو څرګندونو او اعلامیو په اړه رسمي غبرګون نه دی ښودلی.
د دغې ډلې چارواکو واک ته د بېرته ګرځېدو د پنځمې کلیزې په مراسمو کې د امنیت ټینګښت، د پرمختیایي پروژو پلي کول او د افغانستان د «خپلواکۍ» ساتل په تېرو پنځو کلونو کې د خپلو تر ټولو مهمو لاسته راوړنو په توګه یاد کړي دي.
د کاناډا دولت وايي، پر افغانستان د طالبانو د بیا واکمنېدو پنځه کاله پوره شول، خو کابل لا هم له بد بشري او سیاسي بحران سره مخ دی. کاناډا په یوه اعلامیه کې ویلي، چې طالبانو د ټولشموله حکومت لپاره عملي ګام نه دی اخیستی او ترهګرې ډلې لا هم په افغانستان کې فعالیت کوي.
کاناډا وايي، پر افغانستان د طالبانو د بیا واکمنېدو پنځه کاله پوره شول، خو کابل لا هم له بد بشري او سیاسي بحران سره مخ دی.
د کاناډا د بهرنیو چارو وزیرې انیتا انند او د نړیوالې پراختیا لپاره د دولت وزیر رنډیپ سرای د طالبانو د واکمنۍ د پنځمې کلیزې په مناسبت په ګډه اعلامیه کې ویلي، « کاناډا د طالبانو هغه سیاستونه په کلکه غندي چې د افغانانو پر وړاندې د سختې ځپنې، پراخو بشري حقونو د سرغړونو او د اساسي ازادیو د کمزوري کېدو لامل شوي دي».
دوی ویلي، افغانستان له مخ پر خرابېدو بشري، سیاسي او د بشري حقونو له بحران سره مخ دی او طالبانو له واک ته رسېدو وروسته داسې ایډیالوژیک نظام بنسټیز کړی چې ښځې او نجونې پکې په ځانګړي ډول هدف ګرځول شوې دي.
د کاناډا په اعلامیه کې راغلي چې د طالبانو فرمانونه د ښځو او نجونو د ژوند نږدې هر اړخ اغېزمنوي او میلیونونه افغانې نجونې لا هم له زدهکړو محرومې دي. د اعلامیې له مخې، ښځې د کار، ازاد تګراتګ او بیان ازادۍ له فرصتونو محرومې دي او نه شي کولای له وېرې او تاوتریخوالي پرته باعزته ژوند وکړي.
کاناډا وايي، د طالبانو ځپونکو سیاستونو د خبریالانو د کار بهیر له ستونزو سره مخ کړی، د بشري حقونو مدافعان او مدني ټولنه یې چوپ کړې او قومي او مذهبي لږکي یې هم له ځورونې سره مخ کړي دي.
د کاناډا د حکومت په وینا، طالبانو تر اوسه د یوه ټولشموله او استازي حکومت د جوړولو لپاره عملي ګامونه نه دي اخیستي. په اعلامیه کې همداراز ویل شوي چې ترهګرې ډلې لا هم په افغانستان کې په داسې چاپېریال کې فعالیت کوي چې د سیمې او نړۍ امنیت ته جدي ګواښ پېښوي.
طالبان باید حساب ورکړي
د کاناډا د بهرنیو چارو وزیرې او د نړیوالې پراختیا لپاره د دولت وزیر ټینګار کړی چې طالبان باید د خپلو کړنو په اړه حساب ورکړي.
دوی ویلي، چې کاناډا به تر هغه له طالبانو سره د اړیکو د عادي کېدو ملاتړ ونه کړي، چې د بشري حقونو، ټولشموله حکومتولۍ او د اساسي ازادیو د خوندیتوب په برخه کې څرګند پرمختګ نه وي شوی.
کاناډا وايي، سره له دې چې د طالبانو د حکومت په اړه یې خپل سیاسي دریځ روښانه ساتلی، خو د افغانستان له خلکو سره یې بشري مرستو ته دوام ورکړی دی.
د کاناډا د حکومت په وینا، له ۲۰۲۱ کال راهیسې دغه هېواد افغانستان ته د لومړنیو اړتیاوو، روغتیايي خدمتونو او زدهکړو لپاره له ۱۴۳میلیونه ډالرو ډېر مالي ملاتړ برابر کړی دی.
همداراز کاناډا وايي چې د خوړو او تغذیې، بېړنیو روغتیايي خدمتونو، پاکو اوبو او حفظالصحې او د خوندیتوب د خدمتونو په ګډون یې د ژوند ژغورونکو بشري مرستو لپاره له ۳۱۵میلیونه ډالرو ډېر مالي ملاتړ کړی دی.
کاناډا په خپله اعلامیه کې ویلي چې د افغانانو او د یوه باثباته، سولهییز او خوندي افغانستان لپاره د هغوی د هیلو ملاتړ جاري ساتي.
د کاناډا د حکومت دغه څرګندونې د طالبانو د واکمنۍ د پنځمې کلیزې په مناسبت شوې دي.
طالبان د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه، د جمهوري حکومت له سقوط وروسته، کابل ته ننوتل او پر افغانستان یې بیا واک ټینګ کړ.
د جمهوریت له سقوط څخه شاوخوا یوه نیمه میاشت تېره وه، چې د ارګ څو همکارانو په ویډیویي اړیکه کې زما احوال واخیست. هغوی له ډاډ راکولو وروسته راته وویل: «اوس خو طالبانو ټول هېواد نیولی او چېرته ترې تللی نه شو، ښه به وي کار ته راشې، بیا به ګورو چې څه کېږي».
د تلې (میزان) په یوه ساړه سهار، له چای څښلو وروسته د پخواني معمول خلاف، چې تل به مې منظمه درېشي اغوسته، دا ځل په دودیزو افغاني جامو کې د ښار لایني موټر ته پورته شوم او د ارګ پر لور روان شوم. په امنیتي ملحوظاتو ما او د ارګ ډېری نورو کارکوونکو د جمهوریت پر مهال هم د دفتري ټرانسپورت پرځای ښاري ټرانسپورت غوره باله. اکثره به مالیې وزارت ته نږدې له «یکپیسهګي پل» سره د ارګ د هغې دروازې مخې ته له موټرو کښته کېدو، چې په رسمي ادبیاتو کې ورته «خیبر» یا «سباوون» دروازه ویل کېده.
د طالبانو له واکمنېدو سره، موټرچلوونکو جرئت نه کاوه ما هغې نقطې ته نږدې ښکته کړي. ډرېور راته وویل: «مخکې به د پي پي اېس سرتېري غوسه کېدل یا به یې د موټر پر بانټ لغته وهله، خو اوس د طالبانو وسلهوال نېغ په نېغه ډزې کوي».
که څه هم ارګ ته څېرمه داسې کومه پېښه نه وه شوې او دلته طالب وسلهوال د خپلو مشرانو تر جدي کنټرول او سپارښتنو لاندې وو، خو له نورو سیمو د پېښو را رسېدلو خبرونو د خلکو په زړونو کې دا وېره ننه ایستلې وه.
کله دې چې قاتل ساتونکی شي!
د ارګ دروازې ته څېرمه کانکریټي موانعو ته له رسېدو سره سم، روان وضعیت د ټول هېواد د بدل شوي برخلیک کیسه کوله. د تېر مهال د درې-څلورو منظمو، اتو کړو او په درېشیو سمبالو پي پي اېسسرتېرو پر ځای، اوس شل-دېرش خوبولي، په څادرونو کې نغښتي، څپلۍ او چپلکې په پښو، کاږه واږه ولاړ وسلهوال لیدل کېدل. هغوی ټوپک په اوږه اچولي وو، ځینو د ټوپک پر ماشه ګوتې اېښې وې او له بڼو، خوارځواکۍ ځپلو وجودونو او ترهېدلو څېرو یې روښانه کېده چې له ښاري فضا څخه خورا لرې، په کلیوالي محیط کې لوی شوي او تازه دلته راغلي دي.
دوی د ننوتونکو کسانو تر تفتېش ډېر، د دې دندې لپاره ولاړ وو چې دپي پي اېس هغه پخواني ساتونکي وڅاري چې په ملکي جامو کې ورغوښتل شوي وو او د راغلو کسانو جدي تالاشي یې کوله. د ننوتونکو کسانو د دندې د کارتونو چک کول هم د همدغو طالبانو په لاس کې وو. ځینو به له چایجوشونو، وچې ډوډۍ او د چایو له ګیلاسونو سره ورمنډه کړه؛ په ناسته یا ولاړه به یې، چې د ارګ له مخې تېرېدونکو خلکو به ورته تر سترګو لاندې کتل، یا خپله د سهار چای څښه او یا به یې خپلو شاوخوا ملګرو ته د چایو ګیلاس او غوړه وچه ډوډۍ ورکوله.
دپي پي اېسپخوانیو کارکوونکو، چې له موږ سره یې پېژندګلوي درلوده، کله کله به یې سلام او درناوی کاوه. د نورو پخوانیو ارګوالو غوندې به یې د سترګو لاندې یو بل ته د رمز په ژبه کتل. ځینې د یو بل په لیدلو خوشحاله شول چې لا ژوندي دي، خو ځینو به د طالب ساتونکو له سترګو پناه کېدو سره سم د خپلو خبرو په پیل کې، له هېواده د یو بل په وتلو کې پر ناکامۍ ژوره خواشیني څرګندوله.
ځینو به په وتلیو او پخوانیو لوړپوړو چارواکو پسې بېدرېغه بد رد ویل، چې ولې خپله وتلي او له دوی سره یې اړیکې پرې دي او یا په وتلو کې مرسته نه ورسره کوي.
په دې لړ کې ما ته د یوه شوخطبیعه او سرسخت طالبضد همکار جملې خورا جالب احساس راکړ. هغه له ټولې نهیلۍ او سردرګمۍ سره- سره موږ ته د مورال راکولو په نیت، طالب ساتونکو ته په اشارې سره ورو وویل: « غم مه کوئ، هر څه به سم شي! دا سپږن پرون زموږ په وژلو پسې ګرځېدل، نن مو دروازهباني کوي؟».
د موټرسایکل ځغلولو سیالي او په تشناب کې لوېدلی ملي بیرغ
د ارګ له لومړنۍ دروازې له تېرېدو وروسته د ارګ ټول چاپېریال داسې ښکارېده لکه نابلده ځوانانو ته، چې تازه موټرسایکلونه په لاس ورغلي وي او د ځغلولو سیالي پرې کوي. له بېلابېلو ولایتونو راغلو طالبانو، چې ښایي د ځینو به دا کابل ته لومړی راتګ و، هم د ارګ له شاهانه امپراتورۍ او هم پر ټول هېواد د واکمنېدو له احساس څخه په اخیستې انرژۍ له یوه لوري بل لوري ته منډې وهلې.
دا د ژوند د لوبې عجیبه قانون دی، چې په یوه شېبه او یوه ځای کې دوه ډلې کسان داسې له متضادو احساساتو ډک برخلیک ولري: یو د بریا او ګټې په خوند کې ډوب او بل د بایللو او تاوان په ویر کې لاهو! طالب جنګیالي چې موږ د ارګ پر سړکونو لیدل، زموږ او د هغوی احساسات له ځمکې تر اسمانه توپیر درلود. هغوی ته دا بدلون هغومره خوندور و، لکه موږ ته چې تریخ، له زغمه وتلی او نه هېرېدونکی و.
ارګ، چې یو وخت د ټول افغانستان د عظمت، واک او ملي ویاړ سمبول و، اوس د یوه تیاره او ویرژلي حالت په عکس بدل شوی و. ټول چاپېریال خړپړ و، د ملي بیرغ پر ځای د طالبانو سپین بیرغونه رپېدل، او سړکونه او پلې لارې د خزانوهلیو ونو له زېړو او رژېدلو پاڼو ډکې وې.
د ارګ محوطې ته له ننوتلو سره سم له بېلابېلو دفترونو څخه د خپلو لیدل شویو ملګرو پر برخلیک اندېښمن شوم. د څو همکارانو په مشوره د هغوی د دفترونو پر لور روان شوو. هلته مې ولیدل چې له پخواني نظام سره یو ځای، ټول نظم او ډسپلین هم له ارګه کډه کړې ده. د ارګ د بېلابېلو برخو هغه کارکوونکي، چې مخکې یې د دفتري کارتونو د نښو له مخې له خپلو دفترونو ورهاخوا نورو ماڼیو ته د تګ اجازه نه لرله، اوس د سیاحانو په شان بېهدف ګرځېدل او له بېلابېلو برخو یې لیدنه کوله.
طالب جنګیالیو خو له هره کونجه انځورونه اخیستل، په ویډیویي تماسونو کې یې خپلو لېرې ملګرو ته بېلابېلې برخې ښودلې او په خاصه توګه یې د پرځېدلي ولسمشر دفتر ته اشاره کوله چې: «دلته به اشرف غني ناست و، اوس پکې موږ ډاډه ګرځو».
ما ته تر ټولو دردوونکې او درنه صحنه د چارو ادارې د یوه ملګري له کیسې وروسته د ملي بیرغ د دردوونکي حالت لیدل و. دا بیرغ چې مخکې به د چارو ادارې د «ټاپي» د کنفرانسونو تالار پرې ښکلی و، ما د چارو ادارې په څلورم پوړ کې، د تشنابونو په دهلیز کې د لاسوینځلو له نلونو سره څنګ ته پروت ولید. دا زما د ژوند تر ټولو سخته او بده خاطره ده. د بیرغ په لیدلو مې له سترګو د بې وسۍ پرېمانه اوښکې تویې شوې.
پیسې او د عیاشۍ عکسونه چېرې دي؟
د ارګ د بېلابېلو ادارو کارکوونکي، په ځانګړې توګه د مالي او اداري، اقتصادي پالېسۍ جوړونې او مطبوعاتو برخې، د طالبانو بېلابېلو مسوولینو ورغوښتي وو او تر فشار لاندې یې راوستل، چې د پیسو تحویلخونې او د دوی په ادعا، د پخوانیو «عیاشو چارواکو د عیاشۍ انځورونه» ور تسلیم کړي.
له دې غوښتنو څخه د حکومتولۍ په اړه د طالب چارواکو درک او تحلیل هم څرګندیده. دوی اورېدلي وو، چې د تدارکاتو، ملي انکشاف او نورو ادارو که پروژې زیاتې دي، هملته به یې دفترونو کې په میلیاردونو پیسې هم پرتې وي. له همدې امله یې د دغو ادارو ځینې کارکوونکي ورغوښتل او ویل یې، چې د پیسو ځایونه دې وروښيي.
دوی په سختۍ دې ته قانع شول، چې پیسې د پروژو په تطبیقوونکو او ډیزاین کوونکو ادارو کې نه، بلکې په بانک او د مرستندویانو په اکونټونو کې وي.
دا هم عجیب منطق و، چې ګومان یې کاوه که پخوانیو چارواکو د دوی په باور، عیاشي کړې وي، پر خپلو عکاسانو به یې د دې عیاشۍ عکسونه اخیستي وي او دا عکسونه به اوس له عکس اخیستونکو سره موجود وي.
د دې ترڅنګ یې د ارګ ډېری کارکوونکي هڅول چې په شخصي او دفتري ټولنیزو شبکو کې د وضعیت د نوي نورمال کېدو تبلیغات وکړي، د طالبانو چلند وستایي او دا پیغام بهر ته وتلیو افغانانو ته ورسوي.
طالبانو د ارګ کارکوونکو ته د ګومارلو بېبنسټه ژمنې ورکولې او په دې ډول یې ډېری همکاران پر یو بل بېاعتماده کړي وو.
بند کمپیوټرونه او پرانیستې دروازې
پر ارګ د طالبانو له واکمنېدو سره سم، شاوخوا درې میاشتې د ارګ ټول کمپیوټرونه د ای ټيډېټابېس له لارې مهر او لاک او بند شوي وو، څو هلته شته اسنادو ته يوازې نوي واکمنان لاسرسی ولري او پخواني کارکوونکي پکې بدلون رانه ولي.
طالبانو ژر د ارګ ډېرو ادارو ته نوي سرپرستان او لوړپوړي چارواکي وټاکل. د مخکینیو چارواکو هغه محدوده برخه، چې په هېواد کې پاتې وه، دندو ته له اوږدو ږیرو او پګړیو سره راتلل. تسبې په لاس، د تېر پروتوکول خلاف، چې سهار به په ښایسته موټرو کې له ځانګړې لارې نېغ په نېغه ننوتل، اوس د عمومي دروازې په اوږده پلې لار کې ولاړ وو. د هغوی په سترګو کې دا اندېښنه لوستل کېده چې هسې نه کوم طالب وسلهوال یې د خپلو لاس لاندې کارکوونکو پر وړاندې په تلاشۍ کې سپک کړي.
د ارګ اکثریت کارکوونکو د کمپیوټرونو او سیسټمونو د بندښت له امله هیڅ عملي کار نه درلود. په هره اداره کې به څو محدود کسان ناست وو؛ نورو ته نه خپله دغه بېدفتره موجودیت حس ورکاوه او نه تازه واکمنو شویو چارواکو ته دې خوند ورکاوه چې پخواني مامورین یې تر سترګو تېر را تېر شي.
له ارګه وتل هغومره ساده وو، لکه ننوتل چې یې سخت او له رواني وېرې ډک وو.
زرګونه کارکوونکي، چې له څو میاشتو راهیسې یې د تړل شویو بانکي حسابونو د خلاصولو، د قید شویو وسایلو د برخلیک او يا د طالبانو د استولي احوال له وېرې هر سهار ارګ کې حاضري لګوله، له حاضري وروسته به حتا خپل کاري دفتر ته له تګ پرته، سملاسي د وتلو لاره نیوله.
له ارګه تر وتلو وروسته به چا د پاسپورټ ریاست لاره نیوله، چا د نکاحخط دوسیه تعقیبوله او چا په ښار کې د شخصي کاروبار، ټکسي چلولو او بلې بوختیا لاره خپله کړې وه. د ډېرو هڅې او پام له هېواده پر وتلو متمرکز و او په دفترونو کې ناستو کسانو هم تر ډېره پر همدې موضوع یو بل ته مشورې ورکولې.
«دا څومره خلک دلته مفته ډوډۍ خوري!»
د جمهوریت پر مهال د ارګ د ټولو کارکوونکو شمېر شاوخوا ۶ زره کسانو ته رسېده، چې په بېلابېلو خوړنځایونو (طعام خانو) کې ورته د غرمې منظم خواړه چمتو کېدل. له سقوط وروسته، طالبانو د ارګ د هرې ادارې او ریاست تشکیلاتو ته په کتو، د ډوډۍ خوړلو خورا محدود کارتونه ووېشل.
د بېلګې په توګه؛ د یوه ۵۰ کسيز ریاست لپاره یوازې ۵ کارتونه ورکړل شوي وو. د ریاست اداري مدیر به هر سهار له همکارانو سره مشوره کوله چې «نن څوک ډوډۍ ته پاتې کېږي؟». په دې پنځو کسانو کې به اکثره یا د ریاست ملازم او یا کوم تخنیکي کس چې پاتې کېدو ته یې اشد ضرورت و، ټاکل کېدل. داسې هم کېدل چې کوم طالب چارواکي به کوم کارکوونکي ته عاجل کار سپارلی و او هغه باید تر مازیګره پاتې شوی وای، خو د غرمې ډوډۍ لپاره به د باندې وتلو او د ارګ مخې ته به یې د «پېرکي» پلورلو له کراچۍ څخه څه پېرکي اخیستل. د طالبانو له واکمنېدو وروسته د غربت د شدت له امله د پېرکيو او سرکسر خوراکونو بازار خورا تود شوی و.
نور کارکوونکي به د غرمې په ۱۲ یا یوه بجه رخصتېدل. د چارو ادارې یوه ملګري راته کیسه کوله، چې یوه غرمه له زینو کښته کېده او د کور پر لور روان و، چې څو طالب چارواکو د خوړنځي مخې ته د ولاړو لس-پينځلس کسانو په لیدو خپلو کې په لوړ غږ وویل: « دا څومره خلک دلته مفته ډوډۍ خوري!».
دا په داسې حال کې وه، چې د چارو ادارې خوړنځای د ارګ تر ټولو لوی سالون ګڼل کېده او تر سقوط مخکې به هره ورځ تر دوه زرو کسانو پکې په درنښت ډوډۍ خوړله.
پاسپورټ او ویزې ته په تمه
موږ یوه ډله ملګري او همکاران، چې له نویو حاکمانو سره مو نظریاتي اختلاف ژور و، هره ورځ مو پر ځان د څارنې او رواني فشارونو نوي لړۍ حس کوله. د هغوی تمه دا وه چې موږ د پخوانیو چارواکو خلاف ریښتیا او دروغ را پیل کړو، ږیرې پرېږدو، له هغوی سره همرنګ شو او د هغوی لوډسپېکرونه شو، خو دا له موږ نه، نه شوای کېدای.
له همکارانو سره مو پرېکړه وکړه چې په هره ممکنه لاره، هر څه ژر پاسپورټونه او لږ تر لږه یوه درېیم هېواد ته د وتلو ویزې پیدا کړو. له نېکهمرغه، په هڅو او تدبیر سره همغسې وشول او څو میاشتې وروسته مو د طالبانو له منګولو د خلاصون لاره ومونده.
یادونه: دا د جمهوریت پر مهال د ارګ د یوه پخواني کارکوونکي ځانګړې لیکنه ده، چې د ځینو شخصي دلایلو له مخې یې افغانستان انټرنشل – پښتو ته په مستعار نامه استولې ده.
د قومي وطن ګوند مشر او پښتون سیاستوال افتاب شیرپاو افغانستان انټرنشنل-پښتو ته په مرکه کې وویل، چې له طالبانو نه خپل خلک ناراضه دي؛ ټوله نړۍ له دوی شکایتونه لري او منزوي شوي او که خپل چلند بدل نه کړي، حکومت به یې ډېر ونه غځیږي.
د قومي وطن ګوند مشر او د خیبر پښتونخوا پخواني اعلی وزیر افتاب احمد خان شیرپاو ویلي چې د پاکستان او افغان طالبانو ترمنځ د روان کړکیچ یوازینۍ حل دوه اړخیزې خبرې اترې دي او بله حل لاره نشته.
هغه وویل چې پاکستان په تیرو څو میاشتو کې په افغانستان کې له بشپړ ځواک څخه کار اخیستی، خو دې هم ښايي کومه پایله نه وي ورکړې. د هغه په وینا، اوس دواړه حکومتونه باید خپل ټول پام په خبرو اترو متمرکز کړي او خبرو اترو ته لومړیتوب ورکړي.
له افغانستان انټرنشنل سره په ځانګړې مرکه کې افتاب احمد خان شیرپاو وویل چې هغه جګړه چې په تیرو یوولسو میاشتو کې وشوه او په ترڅ کې یې ټولې سوداګریزې لارې وتړل شوې، دواړو هېوادونو ته زیان رسولی دی.
هغه وویل چې د هیوادونو ترمنځ که هر څومره جدي کړکیچونه وي، سوداګري باید ونه دریږي ځکه چې دا د حکومتونو او عامو خلکو په ګټه ده.
د قومي ملي وطن ګوند د مشر په وینا، د عمران خان په دوره کې، د پوځ د جنرال له لارې د افغانستان د پالیسۍ د چلولو هڅه وشوه او هغه خبرې اترې چې په هغه وخت کې وشوې سمې کړنلارې یې تعقیب نه کړې، چې د ګټو پرځای یې زیانونه رامنځته کړل.
په پاکستان کې د افغان کډوالو په وړاندې د وروستیو سختو اقداماتو په اړه د خبرو پر مهال، افتاب احمد شیرپاو وویل چې پنځه څلویښت کاله «موږ د افغان کډوالو خدمت وکړ، اوس که د حکومت په پالیسۍ کې ریښتینی بدلون راغلی وي، نو دا سمه ده چې کډوال بیرته واستول شي، مګر په درناوي او وقار سره».
شیرپاو زیاته کړه، « موږ باید د کډوالو د بیرته راستنیدو په اړه نړیوال قوانین پلي کړو».
هغه وویل چې که افغان کډوال چې دلته زیږیدلي دي د تابعیت حق لري، نو حکومت باید په دې برخه کې هم د کار وړ او روښانه پالیسي جوړه کړي.
هغه وویل چې په سلګونو افغان زده کوونکي په پاکستان کې زده کړې کوي، چې دا د دوی حق دی، او په دې برخه کې حکومت باید دوی ته ویزې ورکړي او په هر ډول له دوی سره د شفقت چلند وکړي ځکه چې دوی ټول زده کوونکي دي، نه ترهګر. د هغه په وینا، په افغانستان کې د تعلیم فرصتونه د پخوا په پرتله ډیر کم دي، نو زده کوونکي او محصلان باید له زده کړې څخه محروم نه شي.
افتاب شیرپاو وویل چې د افغان طالبانو په فکر کې هیڅ بدلون نه دی راغلی، خو دوی د پخوا په پرتله ډیر سخت ثابت شوي دي.
د هغه په وينا، «هیچا تصور هم نه شو کولی چې طالبان به د ښځو پر زده کړو بشپړ بندیز ولګوي ځکه چې په اسلام کې د دې لپاره ځای نشته، دوی په بشري حقونو باور نه لري، خپل خلک له دوی څخه ناراضه دي، ټوله نړۍ له دوی څخه شکایتونه لري، دوی په نړۍ کې منزوي شوي دي، که چیرې د دوی چلند همداسې دوام وکړي، نو د دوی حکومت به ډیر دوام ونه کړي».
په بدخشان کې د وروستي تاوتریخوالي شیرپاو وویل چې ظاهرا د طالبانو حکومت قوي دی، خو که دوی خپلې سختې پالیسۍ بدلې نه کړي، نو په راتلونکو وختونو کې به خامخا ستونزې رامینځته شي.
پنځه کاله مخکې د کابل په سقوط سره د افغانستان د جګړې یو څپرکی وتړل شو، خو د جګړې کیسه لا پای ته نه ده رسېدلې. نن، د همغه نظام دوه پخواني لوړپوړي پوځي قوماندانان جنرال یاسین ضیا او جنرال سمیع سادات د طالبانو خلاف د نوې مبارزې خبرې کوي.
یو جنرال د سیاسي حل وخت تېر شوی بولي او بل د طالبانو واکمني له یوه «لوی زندان» سره پرتله کوي.
خو د دوی د خبرو په منځ کې یوه بله پوښتنه هم شته او هغه دا، چې که طالبان مات شي، افغانستان به بیا څنګه جوړېږي؟
د طالبانو خلاف د وسلهوالو مخالفو ډلو فعالیتونه په داسې حال کې بیا د بحث په مرکز کې راغلي چې دغه ډله له ۲۰۲۱ کال راهیسې په هېواد کې د جګړې د پای ته رسېدو ادعا کوي. مخالفې ډلې وايي، د طالبانو واکمني د جګړې پای نه، بلکې د یوې بلې شخړې پیل دی.
افغانستان انټرنشنل -پښتو دواړه جنرالان پوښتلي او ددې جبهو او د طالبانو د راتلونکي په اړه یې ورسره خبرې کړې دي.
جګړه پای ته نه ده رسېدلې
سمیع سادات د طالبانو دا ادعا چې په افغانستان کې جګړه پای ته رسېدلې، په کلکه ردوي.
د هغه په وینا، طالبانو جګړه نه ده ختمه کړې، بلکې جګړه یې «د کابل هرې کوڅې او د هر افغان کور» ته رسولې ده. هغه وايي افغان ځوانان، ښځې او قومي مشران هره ورځ له طالبانو سره په یوه ډول مبارزه کې دي.
سادات وايي، د متحده جبهې مشرتابه تر دې مخکې هڅه وکړه چې طالبان له افغانانو سره جوړجاړي ته ورسېږي او لږ تر لږه له ظلم څخه لاس واخلي، خو د ده په باور، وضعیت برعکس خراب شوی دی.
هغه وايي: « اوس د خلاصون او د ازادۍ لاره جګړه ده او د سیاسي پړاو وخت تېر شوی».
یاسین ضیا هم، چې جبهې یې په دې وروستیو کې په ګڼو ولایتونو کې بریدونه کړي، د طالبانو تر واک لاندې اوسنی وضعیت سوله نه ګڼي. د هغه په وینا، طالبان د زور او پراخې ځپنې له لارې خپل واک ساتي او هغه څه چې د امنیت په نوم وړاندې کېږي، د ده په تعبیر، «له جګړې او منازعې کم نه دي».
ضیا وايي طالبانو په تېرو دریو لسیزو کې له افغانانو سره د سیاسي تفاهم لپاره رښتینې اراده نه ده ښودلې. د هغه په باور، د طالبانو تر واک لاندې ظاهري سکون د واقعي سولې او امنیت معنا نه لري.
د جمهوریت سقوط
دواړه جنرالان د جمهوریت له سقوط څخه تېر شوي دي، خو د سقوط په تړاو یې تحلیل یو شان نه دی.
سمیع سادات، چې د جمهوریت په وروستیو کې د افغانستان د پوځ له لوړپوړو قوماندانانو څخه و، وايي، د جمهوري نظام سقوط تر ډېره سیاسي سقوط و. د هغه په وینا، افغان پوځ په یوه وخت کې د سیاسي ماتې، د امریکا د وتلو او د لوژستیکي ملاتړ د له منځه تلو بار نه شوای پورته کولی.
هغه وايي، اردو سخت مقاومت وکړ، خو «سیاسي کور» جوړ نه و.
سادات د جمهوریت د سقوط د عواملو په بیان کې د دوحې تړون ته ځانګړی ځای ورکوي.
هغه وايي د پوځ د لیکو د کمزوري کېدو تر څنګ مهمات، لوژستیک، سیاسي مداخلې او د رهبرۍ بحران هم رول درلود، خو «تر ټولو غټ دلیل» یې د دوحې تړون بولي. د هغه په وینا، دغه تړون د افغان حکومت مشروعیت تر پوښتنې لاندې راوست او سیاسي رهبري یې ماته کړه.
هغه همداراز وايي چې د امریکا او ناټو ځواکونو له وتلو سره یوازې بهرني پوځیان ونه وتل، بلکې د افغان پوځ مهم لوژستیکي ملاتړ هم بند شوی و.
د کابل د سقوط په اړه سادات وايي، هغه لا هم په ښار کې د دفاع امکان لیده، خو د ده په روایت، کله چې ولسمشر اشرف غني له قوماندې او همغږۍ پرته له هېواده ووت، د پوځ «سوق او اداره» هم مات شول.
د جمهوریت د ناکامۍ په اړه د ضیا تحلیل تر یوه بریده سیاسي او ټولنیز دی.
هغه د فساد ترڅنګ تبعیض، قومي اختلافات، سیاسي فساد او د امنیتي او دفاعي ادارو سیاسي کېدل د دولت ـ ملت جوړونې د ناکامۍ مهم عوامل بولي. د ضیا په وینا، د امنیتي ادارو سیاسي کول او د ټاکنو په څېر ملي ـ دموکراتیکو پروسو بېاعتباره کېدل د دې سبب شول چې خلک پر نظام باور له لاسه ورکړي.
هغه زیاتوي، « د امنیت موضوع سیاسي کېدل او په ځانګړي ډول د جمهوري نظام په وروستیو کلونو کې د هېواد په امنیتي او دفاعي ادارو کې د ګومارنو سیاسي کېدل هم هغه عوامل وو چې په افغانستان کې د دولت ـ ملت جوړونې د پروسې په ماتېدو کې یې ونډه درلوده».
دواړه جنرالان نه مني چې د جمهوریت ټوله دوره باید ناکامه وبلل شي.
سادات مني چې په جمهوري نظام کې فساد موجود و، خو وايي، کچه یې دومره نه وه لکه اوس یې چې ځینې خلک تبلیغوي. هغه ژمنه کوي چې د ده په تصور کې راتلونکي حکومت کې به فساد ته ځای نه وي او مفسدینو ته به سخته سزا ورکول کېږي.
ضیا بیا د جمهوریت د لاسته راوړنو ترڅنګ د هغه نیمګړتیاوې هم یادوي.
دواړه په یوه ټکي کې سره نږدې دي او هغه دا، چېراتلونکی نظام باید د جمهوریت پخوانۍ تېروتنې تکرار نه کړي.
د جګړې جغرافیا پراخېږي
متحده جبهه وايي چې خپل لومړني عملیات یې په کندهار او هلمند کې پیل کړي او په لنډ وخت کې یې فعالیتونه تر بدخشان پورې غځولي دي.
سادات وايي د جبهې نظامي عملیات به په څو پړاوونو کې ترسره کېږي او اوس یې «لومړۍ مرحله» روانه ده.
یاسین ضیا بیا ادعا کوي چې د ازادۍ جبهه په ۲۱ ولایتونو کې بالفعل او عملیاتي حضور لري، په ۹ نورو ولایتونو کې د ځواکونو د ځای پر ځای کولو بهیر روان دی او په څلورو نورو کې د هستې جوړونې مرحله بشپړېدو ته نږدې ده.
هغه وروسته په مرکه کې وايي چې جبهه په ۳۱ ولایتونو کې بالقوه حضور لري.
د ازادۍ جبهې د ادعا له مخې، د ۱۴۰۰ کال په کب کې د جبهې له جوړېدو څخه د ۱۴۰۵ کال تر چنګاښ پورې دې جبهې ۴۰۷ عملیات کړي، یو زر او ۱۵ طالبان یې وژلي او یو زر او ۴۰ یې ټپیان کړي دي. ضیا وايي په همدې موده کې د جبهې ۱۲ وسلهوال هم وژل شوي دي.
دا شمېرې د جبهې خپلې ادعاوې دي او طالبانو نه دي تایید کړې.
پاکستان؛ دواړه د بهرني ملاتړ تور ردوي
د افغانستان د دولتونو د وسلهوالو مخالفو ډلو په اړه له کلونو راهیسې یوه اساسي پوښتنه دا ده چې د دوی د جګړې تر شا تر کومه بریده د بهرنیو دولتونو ملاتړ دی؟
د افغانستان د وروستیو لسیزو تجربه ښيي چې له سیمهییزو او نړیوالو قدرتونو سره د افغان وسلهوالو ډلو اړیکې تل د جګړې مهم او حساس مسایل پاتې شوې دي. له همدې امله، چې اوس کومه نوې جبهه د طالبانو خلاف د وسلهوالې مبارزې اعلان کوي، د هغې د مالي، پوځي او لوژستیکي سرچینو پوښتنه هم ورسره مطرح کېږي.
یاسین ضیا او سمیع سادات دواړه ټینګار کوي چې د دوی جبهې د کوم بهرني دولت تر نفوذ یا قوماندې لاندې نه دي.
ضیا وايي د ازادۍ جبهې سنګرونه او استحکامات په افغانستان کې دننه دي، خو د خپلو ځواکونو د ځای پر ځای کېدو، روزنیزو مرکزونو او عملیاتي وضعیت په اړه د جزئیاتو له ورکولو ډډه کوي. هغه د پاکستان د ملاتړ په اړه ادعاوې د طالبانو تبلیغات بولي او وايي جبهه یې «په هېڅ هېواد پورې تړلې نه ده».
خو ضیا په ورته وخت کې وايي چې جبهه له ټولو هغو هېوادونو سره چې د افغانستان په قضیه کې ښکېل دي، د خبرو او اړیکو حق ځان ته خوندي ګڼي او له ټولو «ازاديغوښتونکو» غواړي چې د طالبانو پر وړاندې د افغانستان د مبارزینو ملاتړ وکړي.
سادات هم متحده جبهه بشپړه مستقلهبولي. د هغه په وینا، دا جبهه د افغانانو له خوا جوړه شوې او د افغانانو په رهبرۍ فعالیت کوي. هغه بهرنی ملاتړ په مطلق ډول نه ردوي، خو ټینګار کوي چې هر ډول مرسته باید د جبهې له اصولو او د افغانستان له ګټو سره په ټکر کې نه وي.
په دې توګه، دواړه مشران د بهرني نفوذ ادعا ردوي، خو له نړیوالو سره د اړیکو او د بهرني ملاتړ د امکان په اړه لارې پرانېستې پریږدي.
ولې مخالفې جبهې یو چتر نه جوړوي؟
دا پوښتنه د دواړو مرکو له مهمو برخو څخه ده، ځکه د طالبانو مخالفې وسلهوالې ډلې تر اوسه د یوه واحد نظامي او سیاسي جوړښت په جوړولو نه دي بریالۍ شوې. په ځینو مواردو کې د یوه برید مسوولیت هممهاله دوو جبهو پرغاړه اخېستی دی.
سادات وايي د مخالفو جبهـو د نه یووالي اصلي ستونزه د «جلاطلبۍ غوښتنې» او د ملي ارزښتونو نه منل دي.
د هغه په وینا، متحده جبهه له هغو جریانونو سره ګډ کار نه غواړي چې د ده په باور ملي ارزښتونه نه مني.
ضیا بیا د مخالفو جریانونو ترمنځ وضعیت بل ډول تشریح کوي.هغه وايي، افغانستان له قومي، ژبني، فرهنګي او فکري پلوه متنوع هېواد دی او د طالبانو له واک وروسته ټولنیز اختلافات نور هم ژور شوي دي.
خو هغه ادعا کوي چې ازادۍ جبهې له نورو سیاسي او وسلهوالو مخالفو ډلو سره ښې اړیکې ساتلې دي.
د احمد مسعود له مقاومت ملي جبهې سره د اړیکو په اړه ضیا وايي، دواړه جبهې مستقل فعالیت کوي، خو په تېرو دریو کلونو کې یې څو ځله په سیاسي موضوعاتو کې ګډ دریځونه نیولي او د عملیاتو، اطلاعاتو او د طالبانو د تبلیغاتي کمپاینونو پر وړاندې یې همغږي کړې ده.
سادات بیا وايي، چې له احمد مسعود او نورو جبهـو سره په هدف کې همفکره دي، خو تر یوه چتر لاندې ګډ کار نه غواړي.
دواړه جنرالان د سیاسي تفاهم ارزښت مني، خو په اوسنیو شرایطو کې یې د طالبانو سره د خبرو امکان کم ګڼي.
سادات وايي، له طالبانو سره د مذاکرې پړاو ناکام شوی او متحده جبهه له طالبانو سره مذاکره نه کوي.
ضیا هم وايي چې تر اوسه طالبانو د خبرو رسمي وړاندیز نه دی کړی او په اوسنیو شرایطو کې د خبرو لپاره دلیل نه ویني.
خو ضیا په دې برخه کې د نړیوالې ټولنې، په ځانګړي ډول د ملګرو ملتونو، د ډېر فعال رول غوښتنه کوي. د هغه په وینا، نړیواله ټولنه باید طالبان دې ته اړ کړي چې د افغانستان تنوع او د خلکو مشروع غوښتنې ومني.
هغه مني چې سیاسي بحرانونه د سیاسي تفاهم له لارې حل کېدای شي، خو ادعا کوي چې طالبان د افغانستان په تېرو درېیو لسیزو کې د سیاست او امنیت په ډګر کې له افغانانو سره د واقعي خبرو او تفاهم لپاره چمتو نه وو.د هغه په وینا، که څه هم افغانستان اوس له ظاهري پلوه ارام ښکاري، خو د طالبانو د «ځپنې او جبر» تر سیوري لاندې دا وضعیت د واقعي سولې او فزیکي او رواني امنیت په معنا نه شي تعبیرېدای.
ضیا طالبان تورنوي چې د واک ته رسېدو په بهیر کې یې له پراخ تاوتریخوالي او وژنو کار اخیستی او له واک ته رسېدو وروسته یې هم له قومي، مذهبي او فرهنګي تنوع سره «تبعیضي او ځپونکی» چلند کړی دی.
د ازادۍ جبهې مشر تر ټولو جدي ادعا دا هم کوي چې افغانستان د نړیوالو ترهګرو لپاره په «خوندي ځاله» بدل شوی دی. د هغه په باور، دغه عوامل د طالبانو پر وړاندې د وسلهوالې مبارزې لپاره زمینه برابروي.
دواړه جنرالان وسله واله مبارزه یوازې د ټوپک جګړه نه ګڼي.
ضیا وايي، ازادۍ جبهه له پیله یوه سیاسي ـ نظامي اداره ده چې په نړیوالو ناستو، دیپلوماتیکو مجراوو او مدني مبارزو کې هم فعالیت کوي.
هغه په ځانګړي ډول د ښځو مدني اعتراضونو ته اشاره کوي او وايي جبهه له دغو حرکتونو سره موازي حرکت کوي.
هغه د بېلګې په توګه هرات، کابل، تخار، بغلان او فاریاب یادوي. د ده په وینا، کله چې پر شیعه وګړو فشار زیات شوی، د جبهې وسلهوالو غبرګون ښودلی او په هغو ولایتونو کې چې د طالبانو د امر بالمعروف ادارې پر ښځو محدودیتونه زیات کړي، د جبهې ځواکونو د طالبانو پر وسلهوالو محتسبانو بریدونه کړي دي.
ضیا د دې برداشت مخالفت کوي چې طالبان په ځینو سیمو کې د مذهبي نفوذ له امله پراخ ملاتړ لري. د هغه په وینا، طالبان له قومیت او مذهب څخه د خپل «تاوتریخوالي او استبدادي نظام» د توجیه لپاره کار اخلي او واک یې د زور له لارې پر خلکو تحمیل کړی دی.
د متحده جبهې مشر هم د خپلې وسلهوالې مبارزې د توجیه لپاره د ښځو، امنیتي ځواکونو او نورو افغانانو پر وړاندې د طالبانو د چلند موضوع مطرح کوي. د هغه په روایت، د خلکو د حقونو محدودول، سیاسي او امنیتي فشارونه او د پخوانیو افغان امنیتي ځواکونو وضعیت هغه عوامل دي چې د دوی په اند د وسلهوال مقاومت اړتیا یې رامنځته کړې ده.
سادات د خپلې جبهې لپاره د جګړې څو پړاويزه نقشه یادوي چې له نظامي پړاو وروسته انتقالي دوره او لویه جرګه، او وروسته د ثبات مرحله پکې شامله ده.
دوه لیدلوري: د ملي دولت احیا او غیر متمرکز نظام
دواړه د طالبانو د نظام پای غواړي، خو د بدیل په اړه یې لیدلوري توپیر لري.
د سادات لپاره د جګړې وروستی هدف روښانه دی. هغه وايي د متحدې جبهې «اصلي هدف د افغانستان ازادي او د یوه ولسواک حکومت جوړول» دي. د هغه په وینا، د افغانستان اساسي قانون د دې نظام حقوقي بنسټ کېدای شي او د هېواد ملي بیرغ او پوځ باید بېرته خپل ځای ومومي.
سادات د ۱۳۸۲ کال اساسي قانون د افغانستان لپاره مهم بولي، خو وايي چې که د افغانستان خلک د لویې جرګې له لارې په دغه قانون کې د بدلون پرېکړه وکړي، جبهه به یې مخالفت ونه کړي.
هغه زیاتوي، « زموږ د اساسي حقوقو سند د افغانستان اساسي قانون دی او موخه مو د دغه قانون بېرته پلی کول دي. موږ ځانونه د افغانستان د اساسي قانون وارثان بولو. د افغانستان د ملي بیرغ او ملي پوځ د بېرته راګرځېدو غوښتونکي یو او د دغو ارزښتونو د تحقق لپاره مبارزه کوو».
ضیا هم د خلکو د رایې او ارادې پر بنسټ جمهوري نظام د افغانستان لپاره «بې بدیله» انتخاب بولي، خو د نظام د څرنګتیا په اړه له سادات سره متفاوت نظر لري.
هغه د یوه نامتمرکز سیاسي نظام ملاتړ کوي چې د ده په وینا، د افغانستان قومي، فرهنګي او ټولنیزه تنوع منعکس کړي. د ضیا په وینا، دا موضوع باید یوازې د یوه سیاسي جریان پرېکړه نه وي، بلکې د افغانستان د خلکو په ګډ تصمیم پورې تړلې ده.
هغه حتا د انتقالي دورې لپاره چې که د نوي اساسي قانون پر سر پراخ توافق ژر ترلاسه نه شي، د ۱۳۴۳ یا ۱۳۸۲ اساسي قانون د محدود او موقتي تطبیق امکان هم مطرح کوي.
د نظام د راتلونکي شکل، ریاستي، پارلماني یا فدرالي، په اړه ضیا وايي چې دا باید د افغانانو د ګډې پرېکړې موضوع وي.
هغه افغانستان انټرنشنل=پښتو ته وویل، « زموږ له نظره، د افغانستان د راتلونکي لپاره د خلکو پر رایې او ارادې ولاړ جمهوري نظام بدیل نه لري. د یوه داسې نامتمرکز سیاسي نظام د رامنځته کولو لپاره باور او هڅه، چې د افغانستان قومي، فرهنګي او ټولنیزه تنوع منعکس کړي، د ازادۍ جبهې د مبارزې د منشور له بنسټیزو اصولو څخه دي».
خو د انتقالي پړاو لپاره وايي، هڅه کوي د طالبانو د مخالفو سیاسي او پوځي جریانونو د تفاهم او اجماع پر بنسټ یو جامع او موقت سیاسي میکانیزم رامنځته شي او په همدې موخه، د ویانا پروسې په څېر نوښتونو له لارې له نورو بهیرونو سره په اړیکه کې دی.
هغه د یوې پوښتنې په ځواب کې وویل، « که داسې جامع توافق رامنځته نه شي، نو د پاچا د فصل په ځنډولو سره د ۱۳۴۳ لمریز کال اساسي قانون، یا د ولسمشرۍ د فصل په ځنډولو سره د ۱۳۸۲ لمریز کال اساسي قانون په موقتي او محدود ډول نه ردوو».
د ضیا په باور، د نظام د ډول ــ فدرالي، پارلماني یا ریاستي ــ د ټاکلو، د نوي اساسي قانون د تدوین او د مرکز او ولایتونو ترمنځ د اداري او سیاسي اړیکو د څرنګوالي په اړه وروستۍ پرېکړه باید د افغانستان د خلکو په ګډه پرېکړه وشي.
د طالبانو له سقوط وروسته څه؟
د دواړو جنرالانو تر ټولو لویه ادعا دا ده چې د طالبانو له ماتې وروسته به د واک تشه رامنځته نه شي.
سادات وايي، متحده جبهه د انتقالي دورې لپاره مشخصه نقشه لري، چې لومړی جګړه، بیا انتقالي دوره او لویه جرګه او وروسته ثبات دی.
هغه وايي، د زورواکو سخت مخالف دی او د هغو افغانانو غوښتنې هم مني چې نه د طالبانو نظام غواړي او نه د پخوانیو زورواکو او ټوپکسالارانو ستنېدل غواړي.
ضیا بیا د سیاسي تفاهم پر بنسټ انتقالي جوړښت ته ډېر ارزښت ورکوي. د هغه په لیدلوري کې، د طالبانو له نسکورېدو وروسته باید د افغانستان د بېلابېلو سیاسي او نظامي بهیرونو ترمنځ داسې جوړښت رامنځته شي چې د نوي نظام لپاره مشروعیت پیدا کړي.
دواړه جنرالان د خپلو وسلهوالو فعالیتونو په اړه د خلکو ملاتړ د خپلې مبارزې مهم بنسټ بولي.
ضیا وايي، د ازادۍ جبهې ډېری جنګیالي ځوانان دي او د افغانستان د ټولو قومونو ښځې، نارینه او نجونې د جبهې په لیکو کې حضور لري.
سادات هم ځان د پخواني جمهوریت د پوځي او سیاسي میراث له مهمو استازو ګڼي او وايي د افغانستان پخواني جنرالان او ځوان مشران لا هم د هېواد مهم ظرفیت دی.
دواړه د طالبانو د واکمنۍ د پای غوښتونکي دي، خو د افغانستان لپاره یې له جګړې وروسته د راتلونکي نظام په تړاو تصویر یو شان نه دی.
سادات د ملي بیرغ، ملي پوځ، اساسي قانون او ولسواک حکومت د بیا جوړېدو خبره کوي.
ضیا بیا د رایې پر بنسټ جمهوري نظام ترڅنګ د نامتمرکز دولت، پراخ سیاسي تفاهم او د افغانستان د قومي، فرهنګي او ټولنیزې تنوع د انعکاس غوښتنه کوي.
په ورته وخت کې دواړه د یوې بلې پوښتنې له ځوابولو سره مخ دي:ایا د طالبانو پر وړاندې بېلابېلې وسلهوالې جبهې به د جګړې له ډګر هاخوا د افغانستان د راتلونکي پر یوه ګډ سیاسي تعریف هم سره هوکړه وکړای شي؟ ډېر خلک تېرو تجربو ته په پام له دې اړخه اندېښمن دي، چې افغانستان ښايي یوځل بیا په کورنیو جګړو کې ښکیل شي.
تر اوسه د دواړو مرکو ځواب یو شان نه دی. سادات وايي د جبهـو ترمنځ همفکري شته، خو ګډ چتر ضروري نه دی؛ ضیا بیا د مستقل فعالیت ترڅنګ د همغږۍ او ګډو سیاسي دریځونو امکان پرانیستی ساتي.
دواړه وايي، دوی د دې پوښتنې لپاره نقشه لري، خو د هغې د پلي کېدو څرنګوالی لا د جګړې، سیاسي اجماع او د افغانستان د راتلونکي نظام د تعریف له ستونزمن پړاو سره تړلی دی.
تر هغه مخکې، دواړې جبهې د جګړې د پراخېدو خبره کوي.سادات خپل پیغام لنډوي، « ازادي په جګړه ارزي، مبارزه وکړئ». او ضیا د خپلې جبهې موخه، « د طالبانو د واکمنۍ پای» او د داسې سیاسي نظام بېرته راوستل ګڼي، چې د افغانستان د خلکو پر رایې او ارادې ولاړ وي.