د عوامي نشنل ګوند د خیبر پښتونخوا ایالتي مشر میا افتخار حسین ويلي، د پاکستان له واکمنو پوښتم چې که د هند، ایران، امریکا او اسرايیل ترمنځ د شخړو د هواري لپاره هڅې کولی شي، نو له افغانستان سره جګړه ولې نه شي درولی؟.
میا افتخار حسین په یوه غونډه کې د وینا پر مهال وویل، عجیبه دا ده چې پاکستان له هند سره له جګړې پر مهال په څلورو ورځو کې اوربند وکړ او ستونزه یې حل کړه.
هغه زیاته کړه چې پاکستان د ایران، امریکا او اسرايیل ترمنځ د جګړې په اړه هم د سولې لپاره هڅې وکړې او د شخړې د هواري خبره یې وکړه.
نوموړي وويل د پاکستان واکمنو نه پوښتنه کوي: «که د هند، ایران او اسراییل جګړه درولی شئ، نو د افغانستان او پاکستان جګړه ولې نه شي درېدلی؟».
میا افتخار حسین په خیبر پښتونخوا کې د ترهګرۍ د دوام په اړه وویل، په سیمه کې ځکه ترهګري نه ختمېږي چې د ده په وینا، «ترهګري د ګټې کاروبار ګرځېدلې ده».
هغه، پرته له دې چې د چا نوم واخلي، وویل چې د پښتنو په وینو د کاروبار اجازه به نور ورنه کړل شي.
نوموړي همداراز غوښتنه وکړه چې د خیبر پښتونخوا د طبیعي زېرمو د ولکې او کنټرول لړۍ دې ودرول شي، ګراني دې کمه شي، د تېلو پر محصول لګېدلې لېوي دې ختمه او ایالتونو ته دې د هغوی قانوني حقونه ورکړل شي.
د امریکا د ملکي استخباراتي پخوانۍ شنونکې بېټ بیلي، چې د افغانستان د جګړې په اړه یې کار کړی، وايي واشنګټن باید له افغان متحدانو سره د کړې ژمنې د پوره کولو لپاره عملي ګامونه واخلي.
بیلي د اګست پر ۱۷مه په یوه مقاله کې لیکلي چې د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۵مه د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د وتلو بهیر له «ناوړه پرېکړو او استخباراتي ناکامیو» سره مل و او د کابل په وروستیو اوونیو کې شوې ستراتیژیکې پرېکړې یې د ناورین د کمولو په اړه د امریکا د مشرانو پر ژمنتیا شکمنه کړې وه.
نوموړې لیکلي: «له افغانستان څخه د راتلونکي وتلو په اړه دومره ډاډه وم چې دا به ناورین وي؛ خو یوازې په دې اړه ډاډه نه وم چې ناورین به یې څومره لوی وي.»
بیلي وايي، د ۲۰۲۱ کال له ګډوډ وتلو وروسته ګڼو عادي امریکایانو د افغان متحدانو د ایستلو لپاره په خپله هڅه پیل کړه او د ټولنیزو شبکو له لارې یې له هغو کسانو سره مرسته کوله چې د کابل حامد کرزي نړیوال هوايي ډګر ته د رسېدو هڅه یې کوله.
د هغې په وینا، د اګست پر ۲۶مه د داعش ډلې یوه ځانمرګي بریدګر، چې د نوموړې په ادعا د طالبانو له خوا له یوه ایتلافي توقیف مرکز څخه خوشې شوی و، د کابل هوايي ډګر ته څېرمه برید وکړ چې ۱۳ امریکايي سرتېري او ۱۷۰ افغانان یې ووژل.
بیلي وايي، له دې پېښې وروسته د تخلیې عملیاتو بڼه بدله شوه او «بېشمېره امریکایان، افغان متحدان او زیانمن کسان په داسې هېواد کې پاتې شول چې اوس د طالبانو تر کنټرول لاندې و.»
نوموړې وايي، له هغو امریکایانو سره یې اړیکه ټینګه کړه چې د پاتې افغان متحدانو لپاره یې د استوګنې، خوړو او روغتیايي خدمتونو د برابرولو هڅې کولې. د هغې په وینا، د سلګونو زرو پاتې افغان متحدانو د وضعیت د روښانه کولو هڅو د هغې ژوند هم بدل کړ.
بیلي ادعا کوي چې د طالبانو د غچ اخیستنې د کمپاین په اړه یې ویډیوګانې او انځورونه ترلاسه کړي او په افغانستان کې دننه کسانو ورته د طالبانو د لومړنیو محدودیتونو د اغېزو په اړه مستقیم معلومات ورکړي دي.
هغې ویلي، سلګونو افغانانو خپل مهم اسناد ورسره شریک کړي چې د امریکا د حکومت په درېیو پروګرامونو، د ځانګړو کډوالۍ ویزو، بشري موقتي منلو او د کډوالو د منلو په پروګرام کې د اداري ستونزو څرګندونه یې کوله.
بیلي د طالبانو د واکمنۍ د وضعیت په اړه ادعا کوي چې دې ډلې افغانستان «تیارو ته» کش کړی، له اوو میلیاردو ډالرو ډېر امریکايي پوځي تجهیزات یې په واک کې دي، د امریکا متحدان یې وژلي، د ښځو پر وړاندې یې د جنسیت پر بنسټ یو سخت تبعیضي نظام رامنځته کړی، امریکايي اتباع یې یرغمل کړي او د څو ترهګرو ډلو د پراختیا زمینه یې برابره کړې ده.
نوموړې په عین حال کې د هغو امریکایانو ستاینه کړې چې د سیاسي اختلافاتو له پام پرته یې د افغان متحدانو د ملاتړ لپاره وخت، پیسې او نور امکانات ورکړي دي.
خو بیلي وايي، د امریکا له لوري ډېرو افغانانو ته د هرکلي پر ځای، د تېرو پنځو کلونو ډېره برخه له خنډونو سره تېره شوې ده. د هغې په وینا، د ۲۰۲۱ کال له اګست وروسته لومړني درې نیم کاله د ځانګړو کډوالۍ ویزو او د امریکا د کډوالو د منلو پروګرامونو د دوسیو د ډېر ورو بهیر له امله له سختو ستونزو سره مل وو، او وروستي ۱۸ میاشتې بیا د دې پروګرامونو د تړل کېدو له امله لا سختې شوې دي.
بیلي د افغان نجونو وضعیت ته هم اشاره کړې او ویلي یې دي چې د طالبانو تر واک لاندې یې د زدهکړو او نورو حقونو ته لاسرسی له منځه تللی، خو هغوی لا هم د خپل راتلونکي لپاره د هیلې د ساتلو لارې پیدا کوي.
هغې لیکلي: «زما تر ټولو ژور درناوی هغو افغان نجونو ته دی چې د خپلو حقونو او زدهکړو د له منځه تلو شاهدې دي، خو بیا هم د داسې راتلونکي لپاره د هیلې د رامنځته کولو لاره پیدا کوي چې اوس مهال یوازې د دوی په خوبونو کې شته.»
بیلي وايي، د افغانستان د وتلو پنځمه کلیزه باید یوازې د تېر ناورین د یادولو لپاره نه وي، بلکې د هغو افغانانو د برخلیک د حل لپاره باید د عملي اقدام لامل شي چې لا هم له خطر سره مخ دي.
هغې په پای کې هیله څرګنده کړې چې د افغانستان د وتلو د پنځمې کلیزې یادونه به د ۲۰۲۱ کال د اګست د خلکو همدردي بېرته راژوندۍ کړي او د امریکا کانګرس او د ولسمشر ډونالډ ټرمپ اداره به وهڅوي چې «هغه کار بشپړ کړي چې پنځه کاله وړاندې په ډېر بد ډول نیمګړی پاتې شو.»
د بېپولې خبریالانو سازمان (ار ایس ایف) وايي، په پاکستان کې، په ځانګړې توګه د پاکستان تر ادارې لاندې کشمیر کې، د رسنیو د ازادۍ پر وړاندې فشارونه په خطرناک ډول زیات شوي او چارواکي هڅه کوي د سیمې په اړه د معلوماتو خپرېدل محدود کړي.
دغه سازمان په خپل تازه راپور کې ویلي، د انټرنېټ بندول، د الجزیرې وېبپاڼې مسدودول، د خبریالانو نیول، پر بهرنیو خبریالانو د سفر محدودیتونه، قضايي احضاریې او پر رسنیو فشارونه په پاکستان کې د مطبوعاتو د ازادۍ د خرابېدو څرګندې نښې دي.
د راپور له مخې، د پاکستان تر ادارې لاندې کشمیر کې د انتخاباتي اصلاحاتو په ملاتړ اعتراضونه په زور وځپل شول او پراخې نیونې وشوې. هممهاله، په وروستیو اوونیو کې د سیمې د رسنیز پوښښ د محدودولو لپاره د پاکستان حکومت اقدامات هم زیات کړي دي؛ په داسې حال کې چې د سیمې د قانونجوړونکې شورا ټاکنې د جولای له ۲۷مې پیل شوې دي.
ار ایس ایفوايي، په کشمیر کې د انټرنېټ خدمتونه د جون پر پنځمه وځنډول شول او تر اوسه یوازې په جزوي ډول بېرته فعال شوي دي. د اګست پر دویمه د پاکستان د اطلاعاتو او خپرونو وزارت د الجزیرې وېبپاڼه هم بنده کړه او پر دې رسنۍ یې د سیمې په اړه د «حساسیت پاروونکو» راپورونو د خپرولو تور ولګاوه.
د راپور له مخې، د اګست پر څلورمه د بهرنیو رسنیو لپاره نوي سخت مقررات هم نافذ شول. له مخې یې بهرني خبریالان، په ګډون له نړیوالو رسنیو سره د کارکوونکو پاکستاني خبریالانو، اړ دي چې له اسلاماباد، لاهور او کراچۍ څخه بهر د راپور ورکولو لپاره د «نه اعتراض سند» ترلاسه کړي.
په نویو مقرراتو کې ویل شوي چې د رسنیو د مسلکي کسانو اعتبارلیک د مبهمو دلایلو له مخې، لکه د پاکستان د «ایډیالوژۍ، حاکمیت، امنیت یا عامه نظم» خلاف کړنو، لغوه کېدای شي.
ار ایس ایف وايي، د رسنیو پر وړاندې د فشارونو په لړ کې خپلواک خبریالان رازي طاهر او محمد سیف هم نیول شوي دي. د راپور له مخې، دواړه خبریالان د «خپلواک لید» په نوم د یوټیوب چینل لپاره کار کوي او د اګست له لومړۍ نېټې راهیسې په اسلاماباد کې د کشمیر د اعتراضونو په ملاتړ د یوې مظاهرې د پوښښ له امله په بند کې دي.
رازي طاهر تر دې مخکې د جون پر ۲۳مه د برېښنايي جرمونو د مخنیوي قانون له مخې نیول شوی و او د جولای پر اتمه په ضمانت خوشې شو. ار ایس ایفوايي، په ۲۰۲۵ کال کې د دغه قانون له تعدیل وروسته خبریالان د «ناسمو معلوماتو» د خپرولو په څېر مبهمو مواردو له امله له جزايي مجازاتو سره مخ کېدای شي.
د بېپولې خبریالانو سازمان د جنوبي اسیا د څانګې مشرې، سیلیا مرسیر، ویلي: «چارواکو داسې ښکاري چې هر هغه څه یې کړي چې کولی یې شول، څو د پاکستان تر ادارې لاندې کشمیر کې د معلوماتو بشپړ بندیز رامنځته کړي.»
هغې زیاته کړې: «د انټرنېټ بندول او د لاسرسي محدودول، د نیونو زیاتوالی، د رسنیو د مسلکي کسانو پر لاسرسي محدودیتونه او د برېښنايي جرمونو د مخنیوي قانون له مخې قضايي تعقیبونه په پاکستان کې د مطبوعاتو د ازادۍ د وضعیت د پام وړ خرابېدو ښکارندويي کوي.»
مرسیر له پاکستاني چارواکو غوښتي چې نیول شوي خبریالان سمدستي خوشې کړي، په کشمیر کې د انټرنېټ بشپړ لاسرسی بېرته فعال کړي، پر بهرنیو رسنیو نوي محدودیتونه لرې کړي، له ناوړه قضايي اقداماتو لاس واخلي او د معلوماتو د ترلاسه کولو حق تضمین کړي.
ار ایس ایف وايي، له کشمیر پرته هم په پاکستان کې د رسنیو پر وړاندې د فشار لپاره له قوانینو کار اخیستل کېږي. د جولای پر ۲۹مه د ملي سایبري جرمونو د څېړنې ادارې ازاد خبریال اسد علي تور د برېښنايي جرمونو د مخنیوي قانون د ۲۶مې مادې له مخې احضار کړ. دغه ماده د «ناسمو معلوماتو» خپرول جرم ګڼي.
د راپور له مخې، پر رسنیو دولتي فشارونه د خبریالانو تر څنګ د رسنیو تر ادارو هم رسېدلي دي. پاکستانۍ خبریالې منیزه جهانګیر ویلي چې د جولای په میاشت کې له «اېج ټيوي» څخه، چې ۱۱ کاله یې د «سپوټلایټ» خپرونه چلوله، د بهرني فشار له امله له دندې ووتله.
جهانګیر د بېپولې خبریالانو سازمان ته ویلي: «بهرنی فشار موجود و او مدیریت یې له سخت فشار سره مخ کړی و. د خبریالانو وضعیت هېڅکله تر دې کچې جدي نه و.»
پاکستان د بېپولې خبریالانو سازمان د ۲۰۲۶ کال د نړۍ د مطبوعاتو د ازادۍ په شاخص کې د ۱۸۰ هېوادونو له ډلې په ۱۵۳م ځای کې راغلی دی.
د جمهوریت پر مهال د چارو ادارې مشر فضلمحمود فضلي وايي، افغانستان د طالبانو د سیاستونو له امله د مصنوعي ځیرکتیا او ټکنالوژۍ له نړیوال انقلاب څخه د وروسته پاتې کېدو له ګواښ سره مخ دی.
فضل محمود فضلي زیاته کړې، که د تعلیم، علمي څېړنو، بشري پانګې او ډیجیټلي زیربناوو د پیاوړتیا لپاره اساسي بدلون رانه شي، هېواد به له نړۍ لا ډېر شاته پاتې شي.
فضلي په یوه مقاله کې چې په تاند ویبپاڼه خپره شوې لیکلي چې افغانستان په نولسمه پېړۍ کې د اورګاډي او ترانسپورټ له ستر انقلاب څخه پاتې شو او وروسته یې د صنعتي انقلاب له کاروانه هم واټن پیدا کړ. د هغه په باور، هېواد یو ځل بیا د یوه ستر نړیوال بدلون، یعنې د مصنوعي ځیرکتیا او پرمختللو ټکنالوژیو د انقلاب، په درشل کې له ورته وضعیت سره مخ دی.
هغه لیکلي: «موږ یو ستر تحول له لاسه ورکړی دی. موږ نور د بل ستر تحول د له لاسه ورکولو توان نه لرو.»
فضلي وايي، مصنوعي ځیرکتیا، پرمختللې محاسبوي ټکنالوژۍ، بایوټکنالوژي، روبوټیک او ډیجیټلي زیربناوې نړۍ په بنسټیز ډول بدلوي او هغه هېوادونه چې په دې برخو کې پانګونه کوي، د راتلونکي نړیوال نظم پر جوړښت به ژور اغېز ولري.
د هغه په وینا، افغانستان د طالبانو د واکمنۍ په تېرو پنځو کلونو کې له نړیوالې ټولنې سره لا ډېر منزوي شوی او د نجونو پر زدهکړو بندیز، له کار او عامه ژوند څخه د ښځو محرومول، د علمي او فکري ازادۍ محدودول او د عصري زدهکړو سانسور د هېواد بشري پانګه کمزورې کوي.
فضلي ټینګار کړی: «هېڅ هېواد د مصنوعي ځیرکتیا اقتصاد نه شي جوړولای چې نجونې یې له ښوونځیو او پوهنتونونو محرومې وي، ښځې د کاري ځواک له لویې برخې ایستل شوې وي، علمي ازادي محدوده وي، آزاد فکر وځپل شي او عصري پوهې ته لاسرسی محدود کړل شي.»
نوموړي دغه وضعیت یوازې د بشري حقونو موضوع نه ده بللې، بلکې ویلي یې دي چې د طالبانو تعلیمي او ټولنیزې پالیسۍ «په مستقیم ډول د ملي پرمختګ او ټکنالوژیکې ودې پر وړاندې خنډ» دي.
فضلي د خپل پخواني دولتي ماموریت پر مهال د برېښنايي تذکرو او برېښنايي حکومتولۍ د پروګرامونو یادونه هم کړې او ویلي یې دي چې په ۲۰۱۸ کال کې، هغه مهال چې د ولسمشر محمد اشرف غني سلاکار و، د برېښنايي تذکرې د بهیر د څارنې او همغږۍ مسئولیت ورسپارل شوی و.
هغه برېښنايي تذکره یوازې د هویت د نوي سند پروژه نه، بلکې «د افغانستان د ډیجیټلي تحول بنسټ او د یوه عصري ډیجیټلي دولت لپاره اساس» بللی دی.
د فضلي په وینا، د برېښنايي تذکرې پروګرام له سختو سیاسي او اداري مخالفتونو سره مخ و او د افغانستان ځینو سیاسي څېرو، په ځانګړې توګه عبدالله عبدالله او حامد کرزي، او د نړیوالې ټولنې ځینو لورو هم د دې پروسې پر وړاندې اعتراضونه لرل.
هغه ادعا کړې چې له دغو فشارونو سره سره، د برېښنايي تذکرې ملي بهیر د ۲۰۱۸ کال په لومړیو کې پیل شو او وروسته، د چارو ادارې د لوی رییس په توګه یې د برېښنايي حکومتولۍ د پروګرام د پلي کولو نوښت هم وکړ.
فضلي وايي، د دې پروګرام لومړنی عملي ګام د «برېښنايي کابینې» جوړول وو چې له لارې یې د افغانستان د کابینې چارې په ډیجیټلي بڼه ترسره کېدې.
نوموړي د افغانستان د اوسني وضعیت په اړه خبرداری ورکړی چې سیاسي او ایډیالوژیکه انزوا به اقتصادي او ټکنالوژیکه انزوا هم رامنځته کړي. هغه لیکلي: «ایډیالوژیکه انزوا سیاسي انزوا رامنځته کوي او سیاسي انزوا اقتصادي او ټکنالوژیکه انزوا سبب ګرځي.»
د جمهوریت پر مهال د چارو ادارې پخوانی مشر وايي، افغانستان باید له ګاونډیو او نړۍ سره په فزیکي او ډیجیټلي توګه بېرته ونښلول شي او د عصري سړکونو، اورګاډو، باوري برېښنا، مخابراتو، پراخ انټرنېټ، معلوماتي زېربناوو، ډیجیټلي عامه خدمتونو، ټکنالوژۍ شرکتونو او علمي څېړنیزو مرکزونو پراختیا ته اړتیا لري.
هغه ټینګار کوي چې د افغانستان د راتلونکي لپاره تر ټولو مهمه پانګونه باید پر ځوانانو وشي او ښځې او نارینه دواړه باید د علم او ټکنالوژۍ په اقتصاد کې د ګډون فرصت ولري.
فضلي په خپله مقاله کې د افغانستان د نولسمې پېړۍ وضعیت ته په اشارې ویلي چې د اورګاډي له شبکې څخه د هېواد پاتې کېدل یوازې د افغان حکومتونو د پرېکړو پایله نه وه، بلکې د هغه په وینا، د برتانوي هند او تزاري روسیې جیوپولیټیکو سیالیو هم پکې رول درلود.
خو نوموړي په عین حال کې ویلي چې د افغانستان د ټولو ناکامیو پړه یوازې پر بهرنیو مداخلو اچول هم سمه نه ده. د هغه په وینا، افغان واکمنانو، سیاسي مشرانو او ډلو په بېلابېلو تاریخي پړاوونو کې «د اوږدمهاله ملي پرمختګ پر ځای لنډمهاله سیاسي ګټې، سختدریځي، شخصي سیالۍ او داخلي اختلافات لومړیتوب ګرځولي دي.»
فضلي د راتلونکي لپاره د یوه خپلواک افغان سیاسي بهیر د رامنځته کېدو غوښتنه هم کړې او وايي، افغانستان داسې نظام ته اړتیا لري چې پر تعلیم، علم، آزاد فکر، برابر فرصت، نوښت، اتصال او ملي خپلواکۍ ولاړ وي.
هغه په پای کې خبرداری ورکړی: «موږ باید اجازه ورنه کړو چې د پوهې، ټکنالوژۍ او مصنوعي ځیرکتیا انقلاب هم له لاسه ورکړو.» د هغه په باور، که افغانستان له دې تحول څخه هم پاتې شي، د هېواد اقتصادي او سیاسي اهمیت او نړیوال اغېز به لا کم شي.
فضلي لیکلي: «که یو ځل بیا ناکام شو، افغانستان به یوازې یو بېوزله هېواد نه وي؛ بلکې په داسې نړۍ کې چې اقتصادي ځواک، سیاسي نفوذ، امنیت او نړیوال اعتبار یې ورځ تر بلې د پوهې، ټکنالوژۍ او نوښت پر بنسټ ټاکل کېږي، افغانستان به ورو ورو خپل اهمیت او اغېز له لاسه ورکړي.»
د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې پخوانۍ ماموره سارا اډمز وايي، د طالبانو د مشر هبتالله اخوندزاده له خپلو جنګیالیو او پلویانو څخه د «اطاعت» غوښتنه په داسې وخت کې شوې چې د دې ډلې په منځ کې د واک او نفوذ پر سر، په ځانګړې توګه د شمالي ولایتونو د کنټرول په اړه، اختلافات ژور شوي دي.
اډمز په ایکس خواله رسنۍ کې د هبتالله اخوندزاده د وینا په اړه لیکلي چې د طالبانو مشر په کندهار کې د خپل وروستي سفر یادونه کړې او د هغه د تېرېدو پر مهال د خلکو او طالب جنګیالیو د هرکلي په اړه یې خوښي څرګنده کړې ده. د اډمز په وینا، هبتالله خپلو پلویانو ته ویلي: «تاسو زما پوځ یاست، تاسو زما سرتېري یاست او تاسو زما اولادونه یاست.»
د هغې په خبره، هبتالله له دې خبرې وروسته بیا د «اطاعت» موضوع ته ورګرځېدلی او ټینګار یې کړی چې د طالبانو د نظام د ساتنې او بقا لپاره د ده اطاعت ضروري دی.
اډمز وايي: «د دې پیغام وخت له پامه نه شي غورځول کېدای.» نوموړې زیاتوي چې له څو میاشتو راهیسې په بدخشان کې د طالبانو یو بانفوذه تاجک قوماندان، ملا جمعهخان فاتح، د شمالي افغانستان په سیمو کې د کندهاري طالبانو د حضور او واک د پراخېدو پر وړاندې مقاومت کاوه.
د اډمز په وینا، دغه اختلاف تېره اوونۍ په یوې جدي شخړې بدل شو، کله چې هبتالله د فاتح د کنټرول لپاره له جنوب څخه باوري قوماندانان او ځانګړي ځواکونه بدخشان ته واستول. هغې ویلي چې د دغو ځواکونو مشري د کندهار د پولیسو مشر او د هبتالله د ځانګړو ساتونکو ځواکونو قوماندان، ملا عبدالاحمد طالب، کوله.
هغې لیکلي چې دا موضوع ځکه مهمه ده چې ښيي کندهار په دغه عملیاتو کې په مستقیم ډول ښکېل و او هبتالله یوازې پر هغو طالب ځواکونو تکیه نه وه کړې چې له وړاندې په شمال کې موجود وو، بلکې «له خپلې جنوبي واکمنې اډې څخه یې ځواکونه او قوماندان ولېږل.»
د اډمز په وینا، ملا جمعهخان فاتح د اګست پر ۱۶مه له قاري فصیحالدین فطرت، چې د طالبانو د دفاع وزارت لوی درستیز دی، سره له خبرو وروسته د تسلیمېدو هوکړه وکړه. هغې ادعا کړې چې فطرت فاتح ته ډاډ ورکړی و چې غوښتنې او شرایط به یې وڅېړل شي، په دې جمله کې چې د ملا عبدالاحمد طالب تر مشرۍ لاندې کندهاري طالبان او ځانګړي ځواکونه به له بدخشان څخه ووځي.
خو د اډمز په وینا، فاتح له تسلیمېدو او د هغه د جنګیالیو له بېوسلې کېدو وروسته ونیول شو. هغې ویلي: «د هغه د راوستلو د هوکړې پر ځای، فاتح ونیول شو.» د نوموړې د وروستیو معلوماتو له مخې، فاتح کندهار ته د انتقال په حال کې دی او ښايي هلته د هغه پر وړاندې پوځي محاکمه ترسره شي.
اډمز ټینګار کوي چې د فاتح نیول د دې شخړې اصلي لامل نه حل کوي. د هغې په وینا، هبتالله غواړي په بدخشان کې د کندهاري مشرۍ ته وفادار ۴۰۰ کسیز ځانګړی عملیاتي ځواک دایمي ځای پر ځای کړي. نوموړې وايي، دغه ځواک ښايي د طالبانو د پنجشېر ځانګړې لوا تر قوماندې لاندې فعالیت وکړي.
د هغې په خبره، د طالبانو په دننه کې د پرسونل د بدلون یو بل پلان هم شته چې له مخې به یې غیرپښتانه، په ځانګړې توګه تاجک طالب چارواکي، له بدخشان څخه جنوبي افغانستان ته ولېږدول شي او پر ځای به یې هبتالله ته وفادار جنوبي طالب چارواکي بدخشان ته واستول شي.
اډمز وايي، که دغه پلانونه عملي شي، «نو دا موضوع هېڅکله یوازې د یوه ستونزمن قوماندان د نیولو په اړه نه وه.» د هغې په باور، د فاتح شخړې د طالبانو د کندهاري مشرۍ د هڅو یوه پراخه نښه ده چې غواړي پر شمالي افغانستان خپل کنټرول ټینګ کړي او د هغو غیرپښتنو قوماندانانو نفوذ کم کړي چې د طالبانو د واکمنۍ په پراخېدو کې یې په شمال کې مهم رول درلود.
د سي ایې ای پخوانۍ ماموره خبرداری ورکوي چې تاجک، ترکمن او ازبک طالب قوماندانان په زیاتېدونکي ډول خپل نفوذ د کندهار له لوري د استول شویو ځواکونو له امله کمزوری ویني او دا وضعیت ښايي د طالبانو په منځ کې د لا پراخو اختلافاتو لامل شي.
هغې په عین حال کې د طالبانو پر وړاندې د وسلهوال مقاومت دوام ته اشاره کړې او ویلي یې دي چې د مقاومت د فعالیتونو، په شمال کې د واک پر سر د شخړې او د کندهاري مشرۍ او غیرپښتنو طالب قوماندانانو ترمنځ د ترینګلتیاوو په داسې وضعیت کې، هبتالله خپلو جنګیالیو ته په عامه توګه یادونه کوي چې د طالبانو د نظام بقا د هغه په خبره، په اطاعت پورې تړلې ده.
اډمز د هبتالله د دغې وینا د پیغام په اړه لیکي: «په بل عبارت: له ما اطاعت وکړئ.» نوموړې وايي، دا هغه پیغام دی چې د طالبانو پر وړاندې د مبارزې ښکېلو اړخونو او د دې ډلې د داخلي وضعیت څارونکو لپاره د پام وړ دی.
پر ډیورنډ کرښه د لارو تړل پاتې کېدو له امله د اوښتو اقتصادي زیانونو پرضد په پېښور کې لویه جرګه جوړه شوه. په دغه جرګه کې د ګمرک استازو، سوداګرو، ټرانسپورټي ټولنو، قومي مشرانو او د بېلابېلو تنظیمونو استازو ګډون کړی و.
د جرګې ګډونوالو له حکومته غوښتنه وکړه، چې د خلکو د روزګار او سوداګرۍ د بېرته فعالولو لپاره د پاکستان او افغانستان ترمنځ ټولې لارې په ځانګړي ډول د تورخم لار ژر تر ژره د سوداګرۍ لپاره پرانیزي.
ګډونوالو خبرداری ورکړی، که حکومت د لارو د پرانیستلو لپاره عملي ګام پورته نهکړي؛ نو له باجوړ نه تر چمن نه به ګډ احتجاجي تحریک پیل کړي او تر اسلاماباد پورې به لاریون وکړي. د تورخم او نورو لارو اوږدمهاله بندښت سوداګر، ټرانسپورټران، مزدوران او زرګونه کورنۍ له سختو اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ کړې دي.
د قبایلي ځوانانو د تنظیم مشر اسرار شینواري افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، د سوداګرۍ له ټولو اړوندو تنظیمونو سره د اړیکو د لا پیاوړتیا اړتیا ده؛ خو د نورو لارو اړوند کسان تراوسه چوپه خوله دي؛ قبایلي خلکو تر دې دمه له صبر او زغم کار اخیستی خو د لارو اوږدمهاله بندښت مزدوران، سوداګر او بېوزله خلک اغېزمن کړي او بېروزګاري او بېوزلي ورځ تر بلې زیاتېږي.
د اسرار شینواري په وینا، د اقتصادي ستونزو له زیاتېدو سره ټولنیزې ستونزې هم پراخېدای شي؛ ځکه بېوزلي او بېروزګاري ځوانان د جرمونو او افراطیت پر لور دټېل وهي او د لارو تړل د ستونزو حل نهدی، بلکې له دې سره ستونزې لا پراخېږي.
اسرار شینواري وویل، ښايي حکومتونه د لارو د بندښت له امله د ځايي خلکو د ستونزو شدت هغومره احساس نهکړي؛ خو قبایلي سیمې له سخت اقتصادي ناورین سره مخ شوې دي او د زرګونه کورنیو روزګار له افغانستان سره پر تړلو لارو له سوداګرۍ سره تړلی دی.
نوموړي وړاندیز وکړ، چې راتلونکې لویه جرګه باید د افغان جرګې په ګډون جوړه شي او پهکې سیاسي مشران، سوداګر، ټرانسپورټران، د ګمرک استازي او قبایلي مشران هم برخه وخلي؛ ټول اړخونه باید په ګډه داسې حل لاره پیدا کړي چې له یوې خوا امنیتي اندېښنې هوارې شي او له بلې خوا سوداګري بېرته پیل شي.
د پاکستان د سوداګریزې شورا مرکزي مشر سید جواد حسین کاظمي افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، د تورخم ګمرکي استازو تراوسه د لارې پرانیستلو تحریک ژوندی ساتلی او قبایلي خلک د خپل روزګار حق غواړي. د تورخم لارې بندښت د کارخونې څښتنان، مزدوران، سوداګر او ټرانسپورټران ټول اغېزمن کړي دي؛ که حکومت د لارې د پرانیستلو اراده نهلري نو ټول اړوند وزارتونه باید د ځايي خلکو لپاره بدیل اقتصادي فعالیتونه او د روزګار زمینه برابره کړي.
سید جواد کاظمي وویل، خلکو ته روزګار ورکړئ د هغوی د روزګار د اخیستو هڅه مه کوئ؛ اوس له احتجاج پرته بله لار نهده پاتې. هغه وویل، د طالبانو د حکومت دریځ په بېلابېلو وختونو کې بدل شوی او تر اوسه روښانه نهدی؛ قبایلي مشران او سوداګر باید په ګډه د راتلونکو اقداماتو لپاره پرېکړه وکړي.
د تورخم ټرانسپورټ ټولنې مشر حاجي عظیمالله شینواري افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، د لارې د اوږدمهاله بندښت له امله خلک ان سوالګرۍ او پور غوښتلو ته اړ شوي او له ټرانسپورټ سره تړلې زرګونه کورنۍ له سختو مالي ستونزو سره مخ دي.
د ګمرکي ټولنې مشر مجیب شینواري افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، د لارې د بندښت پرضد راتلونکی ګډ پروګرام په اسلاماباد کې ترسره کېږي او د پارلمان مخې ته به احتجاج وشي.
مجیب شینواري پر ډیورنډ کرښه د نورو لارو د ټولنو له استازو غوښتي، چې په احتجاج کې ګډون وکړي او یوازې نندارچیان پاتې نهشي؛ بلکې د قبایلي خلکو او سوداګریزې ټولنې ترڅنګ ودرېږي.
د جرګې ګډونوالو څرګنده کړه، که غوښتنې یې ونه منل شي ټولې اړوندې ټولنې، سوداګر، ټرانسپورټران او قبایلي تنظیمونه به خپلې اړیکې لا پیاوړې کړي او په ګډه به احتجاجي تحریک پیل کړي.