په نوي ډیلي کې د طالب سفیر نوراحمد نور د طالبانو د بیا واکمنېدو د پنځم کال په مراسمو کې له هند سره د اړیکو د لا پراختیا غوښتنه کړې او ویلي یې دي چې افغانستان باید د سیالیو د ډګر پر ځای د سیمهییز اتصال، همکارۍ او ګډې اقتصادي ودې پُل وګرځي.
د این ډي ټي وي د راپور له مخې، نور د دوشنبې په ورځ د هند د بهرنیو چارو وزارت د ګډ منشي ډاکټر انند پرکاش او یو شمېر بهرنیو ډېپلوماټانو په ګډون غونډې ته وویل چې د اګست ۱۵مه یوازې د «سیاسي بدلون کلیزه» نه ده، بلکې د افغانستان لپاره د «نوي فصل پیل» هم دی.
هغه ادعا وکړه چې افغانستان د جګړې له پړاو څخه وتلی او د طالبانو د «هوښیارې او متحدې رهبرۍ» تر چتر لاندې د ثبات، بیارغونې، اقتصادي ودې او له نړۍ سره د متقابلو درناوي پر بنسټ د اړیکو د پراختیا پر لور روان دی.
نور د طالبانو د پنځه کلنې واکمنۍ د لاسته راوړنو په توګه د شریعت پلي کېدل، د امنیت ټینګښت او خپلواکه تصمیمنیونه یاده کړه او ویې ویل چې د افغانستان امنیت یوازې د افغانانو نه، بلکې د سیمې او نړۍ ګډو ګټو ته هم مهم دی.
هغه زیاته کړه: «د افغانستان جغرافیه باید د منفي سیالۍ ډګر نه، بلکې د نښلولو، همکارۍ او ګډې سوکالۍ پُل وي.»
د طالبانو استازي د افغانستان بهرنۍ تګلاره «متوازنه اړیکه، متقابل درناوی، په چارو کې نه لاسوهنه او ګډې ګټې» وبللې او ویې ویل چې کابل له ټولو هېوادونو سره د «مثبتو، رغنده، عملي او دوامدارو اړیکو» غوښتونکی دی.
نور له هند سره د تاریخي اړیکو په اړه وویل چې دواړه هېوادونه د سوداګرۍ، ترانزیټ، سپورټ او ګډ فرهنګي میراث له لارې له پېړیو راهیسې سره نښتي دي. د هغه په وینا، د افغانستان تاریخي ښارونو لکه کابل، هرات او کندهار هندي سوداګرو او کاروانونو ته هرکلی ویلی او ډیلي او لاهور د افغان پوهانو، شاعرانو او صوفیانو له اغېزو برخمن شوي دي.
هغه د دواړو هېوادونو ترمنځ د وروستیو ډیپلوماټیکو اړیکو پرمختګ هم وستایه او ویې ویل چې د متقابل درناوي، سیاسي تعامل او ګډو ګټو پر بنسټ په اړیکو کې «د پام وړ پرمختګ» شوی دی.
نور وویل چې په وروستیو میاشتو کې د افغانستان او هند ترمنځ د لوړې کچې سفرونه زیات شوي او دواړو هېوادونو په بېلابېلو برخو کې تفاهمونو ته هم رسېدلي دي. هغه د هند د بهرنیو چارو وزیر اس جې شنکر له ملاتړ څخه هم مننه وکړه او له نوي ډیلي یې د افغانستان د نړیوال دریځ په برخه کې د «لا زیاتې پاملرنې او عملي هڅو» غوښتنه وکړه.
د طالبانو د استازي څرګندونې داسې مهال کېږي چې د کابل او اسلاماباد اړیکې له جدي ترینګلتیا سره مخ دي. د راپور له مخې، د دواړو هېوادونو ترمنځ له ۲۰۲۵ کال راهیسې پر ډيورنډ کرښه نښتې زیاتې شوې او د ۲۰۲۶ کال په لومړیو میاشتو کې د پاکستان پوځي عملیاتو او د طالبانو د غبرګونونو له امله وضعیت لا پسې خراب شوی دی.
د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۶ کال په لومړۍ ربع کې لږ تر لږه ۳۷۲ افغان ملکي وګړي وژل شوي، چې له نیمايي ډېر یې د کابل پر یوه د نشهيي توکو د درملنې روغتون د پاکستان په یوه برید کې وژل شوي دي.
اسلاماباد پر طالبانو تور لګوي چې د تحریک طالبان پاکستان وسلهوالو ته پناه ورکوي، خو کابل دا ادعا ردوي. د دواړو هېوادونو ترمنځ د تورخم او چمن په ګډون د مهمو سرحدي دروازو تکراري تړل کېدو هم د افغانستان ترانزیټي سوداګرۍ ته زیان رسولی دی.
په همدې حال کې، هند له طالبانو سره خپل تعامل په چټکۍ زیات کړی دی. هند د ۲۰۲۵ کال په اکتوبر کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي له مهم سفر وروسته په کابل کې خپل تخنیکي ماموریت د سفارت تر کچې لوړ کړ او د ۲۰۲۶ کال په جنوري کې یې په نوي ډیلي کې د طالبانو د سرپرست سفیر په توګه د نوراحمد نور د فعالیت زمینه برابره کړه.
د راپور له مخې، هند لا هم د طالبانو حکومت په رسمي توګه په رسمیت نه دی پېژندلی، خو له کابل سره یې «جوړښتي او په احتیاط تنظیم شوی» تعامل پراخ کړی دی. په دې موده کې د طالبانو د سوداګرۍ او روغتیا وزیرانو هم هند ته سفرونه کړي او دواړو لورو د سوداګرۍ، درملو او روغتیا په برخو کې خبرې کړې دي.
د افغانستان د مقاومت ملي شورا بیا په نوي ډیلي کې د طالبانو سفارت ته د واک سپارل د افغانستان له «ځمکنیو واقعیتونو سره په ټکر کې» بللي دي.
د امریکا د ملکي استخباراتي پخوانۍ شنونکې بېټ بیلي، چې د افغانستان د جګړې په اړه یې کار کړی، وايي واشنګټن باید له افغان متحدانو سره د کړې ژمنې د پوره کولو لپاره عملي ګامونه واخلي.
بیلي د اګست پر ۱۷مه په یوه مقاله کې لیکلي چې د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۵مه د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د وتلو بهیر له «ناوړه پرېکړو او استخباراتي ناکامیو» سره مل و او د کابل په وروستیو اوونیو کې شوې ستراتیژیکې پرېکړې یې د ناورین د کمولو په اړه د امریکا د مشرانو پر ژمنتیا شکمنه کړې وه.
نوموړې لیکلي: «له افغانستان څخه د راتلونکي وتلو په اړه دومره ډاډه وم چې دا به ناورین وي؛ خو یوازې په دې اړه ډاډه نه وم چې ناورین به یې څومره لوی وي.»
بیلي وايي، د ۲۰۲۱ کال له ګډوډ وتلو وروسته ګڼو عادي امریکایانو د افغان متحدانو د ایستلو لپاره په خپله هڅه پیل کړه او د ټولنیزو شبکو له لارې یې له هغو کسانو سره مرسته کوله چې د کابل حامد کرزي نړیوال هوايي ډګر ته د رسېدو هڅه یې کوله.
د هغې په وینا، د اګست پر ۲۶مه د داعش ډلې یوه ځانمرګي بریدګر، چې د نوموړې په ادعا د طالبانو له خوا له یوه ایتلافي توقیف مرکز څخه خوشې شوی و، د کابل هوايي ډګر ته څېرمه برید وکړ چې ۱۳ امریکايي سرتېري او ۱۷۰ افغانان یې ووژل.
بیلي وايي، له دې پېښې وروسته د تخلیې عملیاتو بڼه بدله شوه او «بېشمېره امریکایان، افغان متحدان او زیانمن کسان په داسې هېواد کې پاتې شول چې اوس د طالبانو تر کنټرول لاندې و.»
نوموړې وايي، له هغو امریکایانو سره یې اړیکه ټینګه کړه چې د پاتې افغان متحدانو لپاره یې د استوګنې، خوړو او روغتیايي خدمتونو د برابرولو هڅې کولې. د هغې په وینا، د سلګونو زرو پاتې افغان متحدانو د وضعیت د روښانه کولو هڅو د هغې ژوند هم بدل کړ.
بیلي ادعا کوي چې د طالبانو د غچ اخیستنې د کمپاین په اړه یې ویډیوګانې او انځورونه ترلاسه کړي او په افغانستان کې دننه کسانو ورته د طالبانو د لومړنیو محدودیتونو د اغېزو په اړه مستقیم معلومات ورکړي دي.
هغې ویلي، سلګونو افغانانو خپل مهم اسناد ورسره شریک کړي چې د امریکا د حکومت په درېیو پروګرامونو، د ځانګړو کډوالۍ ویزو، بشري موقتي منلو او د کډوالو د منلو په پروګرام کې د اداري ستونزو څرګندونه یې کوله.
بیلي د طالبانو د واکمنۍ د وضعیت په اړه ادعا کوي چې دې ډلې افغانستان «تیارو ته» کش کړی، له اوو میلیاردو ډالرو ډېر امریکايي پوځي تجهیزات یې په واک کې دي، د امریکا متحدان یې وژلي، د ښځو پر وړاندې یې د جنسیت پر بنسټ یو سخت تبعیضي نظام رامنځته کړی، امریکايي اتباع یې یرغمل کړي او د څو ترهګرو ډلو د پراختیا زمینه یې برابره کړې ده.
نوموړې په عین حال کې د هغو امریکایانو ستاینه کړې چې د سیاسي اختلافاتو له پام پرته یې د افغان متحدانو د ملاتړ لپاره وخت، پیسې او نور امکانات ورکړي دي.
خو بیلي وايي، د امریکا له لوري ډېرو افغانانو ته د هرکلي پر ځای، د تېرو پنځو کلونو ډېره برخه له خنډونو سره تېره شوې ده. د هغې په وینا، د ۲۰۲۱ کال له اګست وروسته لومړني درې نیم کاله د ځانګړو کډوالۍ ویزو او د امریکا د کډوالو د منلو پروګرامونو د دوسیو د ډېر ورو بهیر له امله له سختو ستونزو سره مل وو، او وروستي ۱۸ میاشتې بیا د دې پروګرامونو د تړل کېدو له امله لا سختې شوې دي.
بیلي د افغان نجونو وضعیت ته هم اشاره کړې او ویلي یې دي چې د طالبانو تر واک لاندې یې د زدهکړو او نورو حقونو ته لاسرسی له منځه تللی، خو هغوی لا هم د خپل راتلونکي لپاره د هیلې د ساتلو لارې پیدا کوي.
هغې لیکلي: «زما تر ټولو ژور درناوی هغو افغان نجونو ته دی چې د خپلو حقونو او زدهکړو د له منځه تلو شاهدې دي، خو بیا هم د داسې راتلونکي لپاره د هیلې د رامنځته کولو لاره پیدا کوي چې اوس مهال یوازې د دوی په خوبونو کې شته.»
بیلي وايي، د افغانستان د وتلو پنځمه کلیزه باید یوازې د تېر ناورین د یادولو لپاره نه وي، بلکې د هغو افغانانو د برخلیک د حل لپاره باید د عملي اقدام لامل شي چې لا هم له خطر سره مخ دي.
هغې په پای کې هیله څرګنده کړې چې د افغانستان د وتلو د پنځمې کلیزې یادونه به د ۲۰۲۱ کال د اګست د خلکو همدردي بېرته راژوندۍ کړي او د امریکا کانګرس او د ولسمشر ډونالډ ټرمپ اداره به وهڅوي چې «هغه کار بشپړ کړي چې پنځه کاله وړاندې په ډېر بد ډول نیمګړی پاتې شو.»
د جمهوریت پر مهال د چارو ادارې مشر فضلمحمود فضلي وايي، افغانستان د طالبانو د سیاستونو له امله د مصنوعي ځیرکتیا او ټکنالوژۍ له نړیوال انقلاب څخه د وروسته پاتې کېدو له ګواښ سره مخ دی.
فضل محمود فضلي زیاته کړې، که د تعلیم، علمي څېړنو، بشري پانګې او ډیجیټلي زیربناوو د پیاوړتیا لپاره اساسي بدلون رانه شي، هېواد به له نړۍ لا ډېر شاته پاتې شي.
فضلي په یوه مقاله کې چې په تاند ویبپاڼه خپره شوې لیکلي چې افغانستان په نولسمه پېړۍ کې د اورګاډي او ترانسپورټ له ستر انقلاب څخه پاتې شو او وروسته یې د صنعتي انقلاب له کاروانه هم واټن پیدا کړ. د هغه په باور، هېواد یو ځل بیا د یوه ستر نړیوال بدلون، یعنې د مصنوعي ځیرکتیا او پرمختللو ټکنالوژیو د انقلاب، په درشل کې له ورته وضعیت سره مخ دی.
هغه لیکلي: «موږ یو ستر تحول له لاسه ورکړی دی. موږ نور د بل ستر تحول د له لاسه ورکولو توان نه لرو.»
فضلي وايي، مصنوعي ځیرکتیا، پرمختللې محاسبوي ټکنالوژۍ، بایوټکنالوژي، روبوټیک او ډیجیټلي زیربناوې نړۍ په بنسټیز ډول بدلوي او هغه هېوادونه چې په دې برخو کې پانګونه کوي، د راتلونکي نړیوال نظم پر جوړښت به ژور اغېز ولري.
د هغه په وینا، افغانستان د طالبانو د واکمنۍ په تېرو پنځو کلونو کې له نړیوالې ټولنې سره لا ډېر منزوي شوی او د نجونو پر زدهکړو بندیز، له کار او عامه ژوند څخه د ښځو محرومول، د علمي او فکري ازادۍ محدودول او د عصري زدهکړو سانسور د هېواد بشري پانګه کمزورې کوي.
فضلي ټینګار کړی: «هېڅ هېواد د مصنوعي ځیرکتیا اقتصاد نه شي جوړولای چې نجونې یې له ښوونځیو او پوهنتونونو محرومې وي، ښځې د کاري ځواک له لویې برخې ایستل شوې وي، علمي ازادي محدوده وي، آزاد فکر وځپل شي او عصري پوهې ته لاسرسی محدود کړل شي.»
نوموړي دغه وضعیت یوازې د بشري حقونو موضوع نه ده بللې، بلکې ویلي یې دي چې د طالبانو تعلیمي او ټولنیزې پالیسۍ «په مستقیم ډول د ملي پرمختګ او ټکنالوژیکې ودې پر وړاندې خنډ» دي.
فضلي د خپل پخواني دولتي ماموریت پر مهال د برېښنايي تذکرو او برېښنايي حکومتولۍ د پروګرامونو یادونه هم کړې او ویلي یې دي چې په ۲۰۱۸ کال کې، هغه مهال چې د ولسمشر محمد اشرف غني سلاکار و، د برېښنايي تذکرې د بهیر د څارنې او همغږۍ مسئولیت ورسپارل شوی و.
هغه برېښنايي تذکره یوازې د هویت د نوي سند پروژه نه، بلکې «د افغانستان د ډیجیټلي تحول بنسټ او د یوه عصري ډیجیټلي دولت لپاره اساس» بللی دی.
د فضلي په وینا، د برېښنايي تذکرې پروګرام له سختو سیاسي او اداري مخالفتونو سره مخ و او د افغانستان ځینو سیاسي څېرو، په ځانګړې توګه عبدالله عبدالله او حامد کرزي، او د نړیوالې ټولنې ځینو لورو هم د دې پروسې پر وړاندې اعتراضونه لرل.
هغه ادعا کړې چې له دغو فشارونو سره سره، د برېښنايي تذکرې ملي بهیر د ۲۰۱۸ کال په لومړیو کې پیل شو او وروسته، د چارو ادارې د لوی رییس په توګه یې د برېښنايي حکومتولۍ د پروګرام د پلي کولو نوښت هم وکړ.
فضلي وايي، د دې پروګرام لومړنی عملي ګام د «برېښنايي کابینې» جوړول وو چې له لارې یې د افغانستان د کابینې چارې په ډیجیټلي بڼه ترسره کېدې.
نوموړي د افغانستان د اوسني وضعیت په اړه خبرداری ورکړی چې سیاسي او ایډیالوژیکه انزوا به اقتصادي او ټکنالوژیکه انزوا هم رامنځته کړي. هغه لیکلي: «ایډیالوژیکه انزوا سیاسي انزوا رامنځته کوي او سیاسي انزوا اقتصادي او ټکنالوژیکه انزوا سبب ګرځي.»
د جمهوریت پر مهال د چارو ادارې پخوانی مشر وايي، افغانستان باید له ګاونډیو او نړۍ سره په فزیکي او ډیجیټلي توګه بېرته ونښلول شي او د عصري سړکونو، اورګاډو، باوري برېښنا، مخابراتو، پراخ انټرنېټ، معلوماتي زېربناوو، ډیجیټلي عامه خدمتونو، ټکنالوژۍ شرکتونو او علمي څېړنیزو مرکزونو پراختیا ته اړتیا لري.
هغه ټینګار کوي چې د افغانستان د راتلونکي لپاره تر ټولو مهمه پانګونه باید پر ځوانانو وشي او ښځې او نارینه دواړه باید د علم او ټکنالوژۍ په اقتصاد کې د ګډون فرصت ولري.
فضلي په خپله مقاله کې د افغانستان د نولسمې پېړۍ وضعیت ته په اشارې ویلي چې د اورګاډي له شبکې څخه د هېواد پاتې کېدل یوازې د افغان حکومتونو د پرېکړو پایله نه وه، بلکې د هغه په وینا، د برتانوي هند او تزاري روسیې جیوپولیټیکو سیالیو هم پکې رول درلود.
خو نوموړي په عین حال کې ویلي چې د افغانستان د ټولو ناکامیو پړه یوازې پر بهرنیو مداخلو اچول هم سمه نه ده. د هغه په وینا، افغان واکمنانو، سیاسي مشرانو او ډلو په بېلابېلو تاریخي پړاوونو کې «د اوږدمهاله ملي پرمختګ پر ځای لنډمهاله سیاسي ګټې، سختدریځي، شخصي سیالۍ او داخلي اختلافات لومړیتوب ګرځولي دي.»
فضلي د راتلونکي لپاره د یوه خپلواک افغان سیاسي بهیر د رامنځته کېدو غوښتنه هم کړې او وايي، افغانستان داسې نظام ته اړتیا لري چې پر تعلیم، علم، آزاد فکر، برابر فرصت، نوښت، اتصال او ملي خپلواکۍ ولاړ وي.
هغه په پای کې خبرداری ورکړی: «موږ باید اجازه ورنه کړو چې د پوهې، ټکنالوژۍ او مصنوعي ځیرکتیا انقلاب هم له لاسه ورکړو.» د هغه په باور، که افغانستان له دې تحول څخه هم پاتې شي، د هېواد اقتصادي او سیاسي اهمیت او نړیوال اغېز به لا کم شي.
فضلي لیکلي: «که یو ځل بیا ناکام شو، افغانستان به یوازې یو بېوزله هېواد نه وي؛ بلکې په داسې نړۍ کې چې اقتصادي ځواک، سیاسي نفوذ، امنیت او نړیوال اعتبار یې ورځ تر بلې د پوهې، ټکنالوژۍ او نوښت پر بنسټ ټاکل کېږي، افغانستان به ورو ورو خپل اهمیت او اغېز له لاسه ورکړي.»
د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې پخوانۍ ماموره سارا اډمز وايي، د طالبانو د مشر هبتالله اخوندزاده له خپلو جنګیالیو او پلویانو څخه د «اطاعت» غوښتنه په داسې وخت کې شوې چې د دې ډلې په منځ کې د واک او نفوذ پر سر، په ځانګړې توګه د شمالي ولایتونو د کنټرول په اړه، اختلافات ژور شوي دي.
اډمز په ایکس خواله رسنۍ کې د هبتالله اخوندزاده د وینا په اړه لیکلي چې د طالبانو مشر په کندهار کې د خپل وروستي سفر یادونه کړې او د هغه د تېرېدو پر مهال د خلکو او طالب جنګیالیو د هرکلي په اړه یې خوښي څرګنده کړې ده. د اډمز په وینا، هبتالله خپلو پلویانو ته ویلي: «تاسو زما پوځ یاست، تاسو زما سرتېري یاست او تاسو زما اولادونه یاست.»
د هغې په خبره، هبتالله له دې خبرې وروسته بیا د «اطاعت» موضوع ته ورګرځېدلی او ټینګار یې کړی چې د طالبانو د نظام د ساتنې او بقا لپاره د ده اطاعت ضروري دی.
اډمز وايي: «د دې پیغام وخت له پامه نه شي غورځول کېدای.» نوموړې زیاتوي چې له څو میاشتو راهیسې په بدخشان کې د طالبانو یو بانفوذه تاجک قوماندان، ملا جمعهخان فاتح، د شمالي افغانستان په سیمو کې د کندهاري طالبانو د حضور او واک د پراخېدو پر وړاندې مقاومت کاوه.
د اډمز په وینا، دغه اختلاف تېره اوونۍ په یوې جدي شخړې بدل شو، کله چې هبتالله د فاتح د کنټرول لپاره له جنوب څخه باوري قوماندانان او ځانګړي ځواکونه بدخشان ته واستول. هغې ویلي چې د دغو ځواکونو مشري د کندهار د پولیسو مشر او د هبتالله د ځانګړو ساتونکو ځواکونو قوماندان، ملا عبدالاحمد طالب، کوله.
هغې لیکلي چې دا موضوع ځکه مهمه ده چې ښيي کندهار په دغه عملیاتو کې په مستقیم ډول ښکېل و او هبتالله یوازې پر هغو طالب ځواکونو تکیه نه وه کړې چې له وړاندې په شمال کې موجود وو، بلکې «له خپلې جنوبي واکمنې اډې څخه یې ځواکونه او قوماندان ولېږل.»
د اډمز په وینا، ملا جمعهخان فاتح د اګست پر ۱۶مه له قاري فصیحالدین فطرت، چې د طالبانو د دفاع وزارت لوی درستیز دی، سره له خبرو وروسته د تسلیمېدو هوکړه وکړه. هغې ادعا کړې چې فطرت فاتح ته ډاډ ورکړی و چې غوښتنې او شرایط به یې وڅېړل شي، په دې جمله کې چې د ملا عبدالاحمد طالب تر مشرۍ لاندې کندهاري طالبان او ځانګړي ځواکونه به له بدخشان څخه ووځي.
خو د اډمز په وینا، فاتح له تسلیمېدو او د هغه د جنګیالیو له بېوسلې کېدو وروسته ونیول شو. هغې ویلي: «د هغه د راوستلو د هوکړې پر ځای، فاتح ونیول شو.» د نوموړې د وروستیو معلوماتو له مخې، فاتح کندهار ته د انتقال په حال کې دی او ښايي هلته د هغه پر وړاندې پوځي محاکمه ترسره شي.
اډمز ټینګار کوي چې د فاتح نیول د دې شخړې اصلي لامل نه حل کوي. د هغې په وینا، هبتالله غواړي په بدخشان کې د کندهاري مشرۍ ته وفادار ۴۰۰ کسیز ځانګړی عملیاتي ځواک دایمي ځای پر ځای کړي. نوموړې وايي، دغه ځواک ښايي د طالبانو د پنجشېر ځانګړې لوا تر قوماندې لاندې فعالیت وکړي.
د هغې په خبره، د طالبانو په دننه کې د پرسونل د بدلون یو بل پلان هم شته چې له مخې به یې غیرپښتانه، په ځانګړې توګه تاجک طالب چارواکي، له بدخشان څخه جنوبي افغانستان ته ولېږدول شي او پر ځای به یې هبتالله ته وفادار جنوبي طالب چارواکي بدخشان ته واستول شي.
اډمز وايي، که دغه پلانونه عملي شي، «نو دا موضوع هېڅکله یوازې د یوه ستونزمن قوماندان د نیولو په اړه نه وه.» د هغې په باور، د فاتح شخړې د طالبانو د کندهاري مشرۍ د هڅو یوه پراخه نښه ده چې غواړي پر شمالي افغانستان خپل کنټرول ټینګ کړي او د هغو غیرپښتنو قوماندانانو نفوذ کم کړي چې د طالبانو د واکمنۍ په پراخېدو کې یې په شمال کې مهم رول درلود.
د سي ایې ای پخوانۍ ماموره خبرداری ورکوي چې تاجک، ترکمن او ازبک طالب قوماندانان په زیاتېدونکي ډول خپل نفوذ د کندهار له لوري د استول شویو ځواکونو له امله کمزوری ویني او دا وضعیت ښايي د طالبانو په منځ کې د لا پراخو اختلافاتو لامل شي.
هغې په عین حال کې د طالبانو پر وړاندې د وسلهوال مقاومت دوام ته اشاره کړې او ویلي یې دي چې د مقاومت د فعالیتونو، په شمال کې د واک پر سر د شخړې او د کندهاري مشرۍ او غیرپښتنو طالب قوماندانانو ترمنځ د ترینګلتیاوو په داسې وضعیت کې، هبتالله خپلو جنګیالیو ته په عامه توګه یادونه کوي چې د طالبانو د نظام بقا د هغه په خبره، په اطاعت پورې تړلې ده.
اډمز د هبتالله د دغې وینا د پیغام په اړه لیکي: «په بل عبارت: له ما اطاعت وکړئ.» نوموړې وايي، دا هغه پیغام دی چې د طالبانو پر وړاندې د مبارزې ښکېلو اړخونو او د دې ډلې د داخلي وضعیت څارونکو لپاره د پام وړ دی.
پنځه کاله وړاندې چې طالبان پر افغانستان واکمن شول، د پخوانیو افغان امنیتي او دفاعي ځواکونو ډېری غړي جلاوطنه شول چې اوس په ګاونډیو هېوادونو کې له ګڼو اقتصادي ستونزو، امنیتي اندېښنو او ناروښانه راتلونکي سره مخ دي.
افغانستان انټرنشنل پښتو په دغه راپور کې په جلاوطنۍ کې له یوشمېر پخوانیو پوځیانو سره د هغوی د وضعیت په اړه مرکې کړې دي. د ۲۰۲۱کال په اګسټ میاشت کې د افغانستان د امنیتي او دفاعي ځواکونو زرګونه غړي، افسران، د امنیې قوماندانان او نور امنیتي کارکوونکي د امنیتي اندېښنو له امله له هېواده جلاوطنه شول. د دوی ډېری برخه ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړې توګه ایران او پاکستان ته ولاړل.
هغه پوځیان چې کلونه یې د افغانستان د دفاع لپاره د امنیتي ځواکونو په لیکو کې خدمت کړی و، اوس له بېکارۍ، بېوزلۍ، کډوالۍ، امنیتي ګواښونو او د جبري ستنېدو له ګواښ سره مخ دي.
یوشمېر پخواني سرتېري وایي، چې په ایران او پاکستان کې د سختو اقتصادي او قانوني شرایطو له امله له ګڼو ستونزو سره مخ دي. د دوی په وینا، د پخواني نظام د امنیتي ځواکونو د غړو په توګه د نورو افغان کډوالو پرتله له ډېرو ګواښونو سره مخ دي. ځینې یې اندېښنه لري، چې که افغانستان ته بېرته ستانه کړل شي، ښايي ژوند او امنیت یې له ګواښ سره مخ شي.
د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) او نورو بنسټونو د راپورونو له مخې، یوشمېر پخواني افغان پوځیان چې له ایران، پاکستان او نورو هېوادونو افغانستان ته ستانه شوي، له مرموزو وژنو، نیونو او نورو امنیتي پېښو سره مخ شوي دي.
د پخوانیو پوځیانو شکنجه، نیونې او مرموزې وژنې
یوناما د ۲۰۲۳کال د اګست په ۲۲مه یو ځانګړی راپور خپور کړ، چې د ۲۰۲۱کال د اګست له ۱۵مې نېټې د ۲۰۲۳کال د جون تر ۳۰مې نېټې پورې موده رانغاړي. په دغه راپور کې د پخوانیو دولتي چارواکو او د افغان ملي دفاعي او امنیتي ځواکونو له پخوانیو غړو سره د چلند او د بشري حقونو سرغړونې ثبت شوې دي.
د یوناما د موندنو له مخې، په دې موده کې لږترلږه ۸۰۰ داسې پېښې ثبت شوې دي چې له محکمې پرته پهکې وژنې، خپلسرې نیونې، شکنجه، ناوړه چلند او جبري لادرکه کېدل شامل دي. له دې شمېرې څخه ۲۱۸ پېښې له محکمې پرته وژنې، ۴۲۴ د خپلسرو نیونو او توقیف، ۱۴۴ د شکنجې او ۱۴ د جبري لادرکه کېدو پېښې وې.
د یوناما د میاشتنیو راپورونو پر بنسټ د افغانستان انټرنشنل پښتو لهخوا راټول شوي معلومات ښيي، چې په ۲۰۲۴کال کې له جنورۍ څخه تر سپتمبر پورې د پخوانیو نظامیانو د بشري حقونو اړوند ۱۶۶ سرغړونې ثبت شوې دي. په دې کې ۱۴ د وژنې، ۳۰ د شکنجې او ۱۲۲ د خپلسرو نیونو پېښې شاملې دي.
همدارنګه د یوناما د راپورونو له مخې، په ۲۰۲۵کال کې له جنورۍ څخه تر دسمبر پورې ۱۳۹ ورته پېښې ثبت شوې دي، چې له ډلې یې د پخوانیو نظامیانو ۴۱ د وژنې، ۱۸ د شکنجې او ناوړه چلند او ۸۰ د خپلسرو نیونو پېښې دي.
یوناما د ۲۰۲۶کال له جنورۍ نه تر مارچ میاشتې پورې ۳۷ د بشري حقونو سرغړونې ثبت کړې دي. په دې لړ کې ۹ د شکنجې او ناوړه چلند، ۵ د سرتېرو د وژنې او ۲۳ د خپلسرو نیونو پېښې شاملې دي.
یوشمېر پخواني نظامیان ادعا کوي، چې د پخوانیو امنیتي ځواکونو د غړو د وژنې شمېر ښايي تر ثبت شویو شمېرو لوړ وي.
پخوانی پوځي شایق سنجني وایي، د طالبانو له واکمنېدو وروسته سلګونه پخواني پوځیان وژل شوي دي چې ښایي ډېرې دغه پېښې رسنیزې شوې نه وي. نوموړی وایي، طالبان لاهم په خپلو لیکو کې داسې کړۍ لري چې تمرکز یې د پیسو، وسلو او مهماتو پر ترلاسه کولو دی او د نیول شویو پخوانیو پوځیانو خلاف له سخت چلند کار اخلي.
د هغه په وینا، کله چې یو پخوانی پوځي ونیول شي، هڅه کېږي د شکنجې او فشار له لارې ترې د وسلو، مهماتو، مالي سرچینو او پخوانیو قوماندانانو په اړه معلومات ترلاسه کړي. نوموړی زیاتوي، چې اوسمهال د طالبانو په زندانونو کې ډېر بندیان د پخواني نظام امنیتي کسان دي.
د ۱۴۰۴کال د مرغومي په ۳مه اکرامالدین سریع چې د جمهوري نظام پرمهال یې په نورستان، تخار او بغلان ولایتونو کې د امنیه قوماندان په توګه دنده ترسره کړې وه، د ایران په پلازمېنه تهران کې ناپېژاندو وسلهوالو وواژه.
د طالبانو یوشمېر مخالفانو په دې پېښه کې د طالبانو د استخباراتو لاس ښکېل وباله؛ خو تراوسه داسې رسمي معلومات نهدي خپاره شوي چې دغه ادعا تایید کړي.
د جمهوري نظام لوړپوړي پوځي جنرال سمیع سادات هم وړاندې ویلي و، چې یوازې په تېرو درېیو میاشتو کې د ۱۸۴ پخوانیو سرتېرو د وژل کېدو پېښې ثبت شوې دي. د نوموړي په وینا، له دې ډلې ډېری یې له سختو شکنجو سره مخ شوي وو.
په همدې میاشت کې په خوست ولایت کې د جمهوري نظام پرمهال د ځانګړو ځواکونو (KPF) غړی ننګیالی مشهور په «لالو» چې له امریکا نه تازه ستون شوی و، د چنګاښ په ۲۸مه د خوست ښار د ۱۲ فامیلو په سیمه کې ووژل شو. همدارنګه حشمتالله چې د جمهوري نظام پرمهال د ۲۰۱ سېلاب قول اردو د څلورمې لوا د درېیم کنډک د تولۍ قوماندان و، د روان کال د غبرګولي په ۲۹مه په پروان ولایت کې ووژل شو.
د افغانستان انټرنشنل پښتو راټول شوي معلومات ښيي، چې په پاکستان کې هم یوشمېر پخواني افغان نظامیان وژل شوي او ځینې نور افغانستان ته تر جبري ستنېدو وروسته له نیونو او امنیتي اندېښنو سره مخ شوي دي.
پنځه پخواني افغان پوځیان روزي خان، رحمتالله، سمیعالله، اقا ولي او سردار ولي د ۲۰۲۵کال د اګست په ۱۶مه د پاکستان بلوچستان ایالت کې د ناپېژاندو وسلهوالو لهخوا وژل شوي. د هغوی پر بدن د مرمیو نښې لیدل شوې وې او وروسته یې جسدونه د برېښنا په ستنو ځړول شوي وو.
جنرال محمدعالم کوهیار چې د پنجشېر ولایت اوسېدونکی دی، د جمهوري نظام تر پرځېدو وروسته پاکستان ته تللی و. نوموړی له پاکستان نه تر جبري اېستلو وروسته د ۲۰۲۵کال په جولای میاشت کې د طالبانو استخباراتو ونیوه او تر اوسه د بګرام په زندان کې ساتل کېږي.
په کور دننه د پخوانیو سرتېرو څارنه سخته شوې
یوشمېر پخواني نظامیان چې لاهم په افغانستان کې ژوند کوي وایي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته له امنیتي اندېښنو، احتمالي نیونو، اقتصادي ستونزو او د راتلونکي په اړه له ناروښانه وضعیت سره مخ دي.
افغانستان انټرنشنل د باوري سرچینو په حواله د روان کال د چنګاښ په ۳۰مه راپور خپور کړی، چې په سویلي ولایتونو، په ځانګړې توګه کندهار، هلمند او روزګان کې د پخوانیو نظامیانو د څار او معلوماتو راټولولو بهیر پراخ شوی دی.
د سرچینو په وینا، طالبانو د دغو ولایتونو د پخوانیو نظامیانو نوملړونه جوړ کړي او د استخباراتو، امنیه قوماندانۍ، ولایت مقام، احصایې ادارې، امر بالمعروف او نورو ادارو د استازو په ګډون ګډپلاوي د دغو معلوماتو پربنسټ د هغوی وضعیت څاري.
په جوړو شویو نوملړونو کې د پخوانیو نظامیانو نومونه، کورنۍ، اصلي او اوسني استوګنځایونه، د اړیکو شمېرې او پخوانۍ دندې ثبت شوې دي. دغه څار تمرکز تر ډېره د ملي پولیسو، سیمهییزو پولیسو او د ملي امنیت د پخوانیو ځانګړو ډلو پر غړو دی.
د طالبانو سیمهییزو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې یوازې په کندهار کې له پنځو ولسوالیو څخه ۳۴۰۰ پخواني نظامیان په دغه نوملړ کې شامل دي.
د سرچینو په وینا، په همدې تړاو تېره میاشت د طالبانو استخباراتو په کندهار کې له یوشمېر پخوانیو نظامیانو سره ناسته درلوده او هغوی ته یې وویل، چې له کندهار نه بهر خپل سفرونه محدود کړي او بل ولایت ته د تګ پرمهال اړوندو ادارو ته خبر ورکړي. په دې ناسته کې ځینو پخوانیو نظامیانو ته خبرداری هم ورکړل شوی که په پاکستان کې مېشت د دوی خپلوان د طالبانو پر ضد فعالیت وکړي، ځمکې او ملکیتونه به یې ضبط شي او د کورنیو پر وړاندې به یې اقدامات وشي.
طالبانو دغه اقدام وروسته له هغه وکړ، چې د بلوچستان په ځینو سیمو کې د دوی د مخالفانو د ځای پرځای کېدو رپوټونه ورکړل شول.
راپورونه ښيي، هغه لوړپوړي نظامي چارواکي چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته له افغانستان نه وتلي؛ پر کورونو او نورو جایدادونو یې طالبانو قبضه کړې او د هغوی بانکي حسابونه یې هم کنګل کړي دي.
یوشمېر پخواني نظامیان چې لاهم په دولتي ادارو کې دندې ترسره کوي وایي، چې د طالبانو تر واک لاندې ادارو کې د پرېکړو په کچه د ګډون فرصت نه لري او ډېری وخت یوازې په تخنیکي او مسلکي برخو کې ترې ګټه اخیستل کېږي.
د دوی په وینا، پخواني نظامیان د ادارو په رهبرۍ او لوړپوړو مدیریتي بستونو کې حضور نه لري او د پالیسۍ جوړونې او مهمو پرېکړو په برخو کې ورته ونډه نه ورکول کېږي.
په ایران او پاکستان کې پخواني نظامیان
د افغانستان د پخوانیو امنیتي ځواکونو یو شمېر سرتېري، چې واک ته د طالبانو تر رسېدو وروسته ایران او پاکستان ته تللي وایي، چې هلته هم له ګڼو اقتصادي، حقوقي او امنیتي ستونزو سره مخ دي.
په ایران کې مېشت پخوانی قوماندان شایق سنجني افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې شاوخوا ۴۳زره پخواني افغان نظامیان اوس مهال په ایران کې ژوند کوي. د هغه په وینا؛ په دې ډله کې ښځینه نظامیانې هم شاملې دي.
سنجني وایي، چې په ایران کې مېشت پخواني نظامیان له ګڼو اقتصادي، حقوقي او امنیتي ستونزو سره مخ دي. هغه پخواني نظامیان چې د استوګنې قانوني اسناد نه لري، د جبري اېستلو له ګواښ سره مخ دي.
نوموړی اندېښنه څرګندوي، چې که دغه کسان افغانستان ته ستانه کړل شي، ښايي د نیولو، پوښتنو ګروېږنو، امنیتي فشارونو، شکنجې او هدفي بریدونو له ګواښ سره مخ شي.
نوموړی وایي، د پناه غوښتنې او درېیمو هېوادونو ته د لېږد له لارې د ډېرو پخوانیو نظامیانو هڅې تراوسه بې پایلې پاتې دي. هغه زیاتوي، « د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ هم د دوی وضعیت او دوسیو ته کافي پاملرنه نه ده کړې».
په پاکستان کې مېشت یوه پخواني پوځي او «په جلاوطنۍ کې د افغانستان د خلکو عالي شورا» د رهبرۍ غړي افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې دامهال یو شمېر پخواني افغان نظامیان په پاکستان کې هم مېشت دي.
د نوموړي په وینا، له یادې شورا سره تر ۲۰۲۲کال وروسته شاوخوا ۱۵۰۰ پخواني نظامیان ثبت شوي، چې نږدې ۵۰ یې ښځې دي. هغه وایي، چې له دغو کسانو یوشمېر هغه له پاکستان نه اېستل شوي او ځینې نور ایران، تاجکستان، ترکیې، متحده عربي اماراتو او نورو هېوادونو ته تللي دي.
هغه ادعا کوي، چې په پاکستان کې د مېشتو پخوانیو نظامیانو اصلي شمېر تر ثبت شوېو شمېرو ډېر لوړ دی، خو دغه شمېر یوازې هغه کسان ښيي چې د دوی د شورا له خوا ثبت شوي دي.
په پاکستان کې میشت پخواني نظامیان هم د نورو افغان کډوالو په څېر له اقتصادي، حقوقي او امنیتي ستونزو سره مخ دي. د کار نشتوالی، اقتصادي ستونزې او روغتیايي خدمتونو ته محدود لاسرسی د دوی له مهمو ستونزو څخه دي.
د یادې شورا غړي وایي، پخواني نظامیان په پاکستان کې هم ځان بشپړ خوندي نه احساسوي. نوموړي په ۲۰۲۵کال کې د بلوچستان پېښه یاده کړه، چې شپږ پخواني افغان نظامیان د ناپېژاندووسلهوالو له خوا پهکې وژل شوي وو.
هغه زیاتوي، چې په افغانستان کې د پخوانیو نظامیانو د نیونو، ورکېدلو او وژنو راپورونه او له پاکستان نه د افغان کډوالو د جبري ستنولو بهیر د دوی امنیتي اندېښنې نورې هم زیاتې کړې دي.
هغه زیاتوي، چې که پخواني نظامیان افغانستان ته ستانه شي، ښايي د نیول کېدو، شکنجې، ورکېدو او هدفي وژنو له ګواښونو سره مخ شي.
پخوانۍ ښځینه سرتېرې
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ښځې د نظامي برخو په ګډون د دولت په ډېرو ادارو کې له دندو لرې شوې او یوازې په محدودو برخو کې د کار اجازه ورکړل شوې ده.
د پخوانیو ښځینه نظامیانو له ډلې یوشمېر داسې ښځې هم شته، چې د خپلو کورنیو سرپرستي ور ترغاړې ده، خو د دندې له لاسه ورکولو او د عایداتي سرچینو له منځه تلو له امله له جدي اقتصادي ستونزو سره مخ شوې دي.
پخوانۍ ښځینه سرتېرې وایي، چې د امنیتي اندېښنو ترڅنګ بېکاري، کډوالي، ټولنیز محدودیتونه او د طالبانو بندیزونو د دوی ژوند لا ستونزمن کړی دی.
یوې پخوانۍ ساتنمنې چې د جمهوریت پرمهال یې د افغانستان په یوه سویلي ولایت کې دنده ترسره کوله، افغانستان انټرنشنل پښتو ته د امنیتي اندېښنو له امله د نوم نه ښودلو په شرط وویل، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ شوې ده او اوس په یوه ښځینه روغتون کې د صفاکارې په توګه کار کوي.
هغه وایي، چې له خپل مسلک او دندې سره یې ډېره مینه لرله، خو اوس د خپلو اولادونو د نفقې برابرولو لپاره اړه ده، چې د صفاکارۍ دنده ترسره کړي.
د ملي امنیت یوه پخواني افسر افغانستان انټرنشنل پښتو ته د خپلې یوې پخوانۍ ښځینه همکارې په اړه ویلي، چې نوموړې د تېرجمهوري نظام پر مهال د لومړۍ بریدمنې په رتبه کې دنده ترسره کوله، خو اوس له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ ده.
د نوموړي په وینا، دغه ښځینه افسره څه موده مخکې سخته ناروغه وه، خو د درملنې مالي توان یې نه درلود. هغه وایي، چې د ځینو پخوانیو همکارانو له لارې یې د درملنې لپاره په چنده ورته پیسې ټولې کړې.
دغه پخوانی افسر وایي، د اندېښنې وړ موضوع دا ده چې هغه امنیتي کارکوونکي په ځانګړې توګه ښځې چې د پخواني نظام پر مهال یې د کار زمینه او مسلکي درناوی درلود، اوس داسې حالت سره مخ دي چې د خپل پخواني مسلک او هویت له امله حتا روغتیايي خدمتونو ته هم په ډاډه زړه لاسرسی نه شي موندلی.
هغه زیاتوي، چې د وېرې فضا د دې لامل شوې چې ډېری پخواني نظامي کارکوونکي په ښکاره د خپلې تېرې دندې په اړه خبرې ونه کړي.
د برېتانیا ګارډین ورځپاڼې راپور ورکړی، د جمهوري نظام پرمهال د افغانستان د پولیسو یو افسر چې په یوې ځانګړې قطعه کې یې هم دنده ترسره کړې او د برېتانیا د دفاع وزارت د معلوماتو تر افشا کېدو وروسته د طالبانو له لوري څو ځله ګواښل شوی هم دی، د بیا مېشتېدو غوښتنه یې رد شوې ده.
حمید (مستعار نوم) د خپلې دندې پرمهال د خدمت له امله ګڼ ستاینلیکونه هم ترلاسه کړي، چې د برېتانیا د لوړپوړو چارواکو لاسلیکونه هم پرې شته. نوموړی د هغو شاوخوا ۱۸زره او ۷۰۰ افغانانو په ډله کې شامل دی، چې شخصي معلومات یې په ۲۰۲۲کال کې د برېتانیا د دفاع وزارت د یوه چارواکي لهخوا د معلوماتو د ناڅاپي افشا کېدو په پایله کې خپاره شول.
حمید وايي، له یادې پېښې وروسته د طالبانو له لوري څو ځله ورته ګواښونه شوي دي. د دغه ګواښونو په لړ کې یوه ویډیو هم شته چې پهکې یو وسلهوال کس د طالبانو د بېرغ لاندې ناست دی او حمید ته ګواښ کوي، چې هغه به تعقیب کړي. دغه کس د حمید د پخوانیو فعالیتونو او تګ راتګ په اړه د معلوماتو لرلو ادعا هم کوي.
سره له دغه ګواښونو، د برېتانیا د دفاع وزارت د حمید د بیا مېشتېدو غوښتنه رد کړې ده. حمید د جولای په ۳۱مه د خپلې غوښتنې د رد پرېکړه ترلاسه کړې. په پرېکړه کې ویل شوي، نوموړي داسې کافي شواهد نهدي وړاندې کړي چې وښيي هغه له کومې برېتانوۍ دولتي ادارې سره کار کړی دی.
نوموړي ته د یادې پرېکړې پر وړاندې د بیاکتنې لپاره ۲۸ ورځې وخت ورکړل شوی دی. حمید وايي، د خپلې پخوانۍ دندې او له برېتانوي ادارو سره د همکارۍ په اړه یې ټول اسناد وړاندې کړي دي. هغه زیاتوي، د هغه ګڼ پخواني همکاران چې په همدې اداره کې یې ورته دندې ترسره کړې وې برېتانیا ته انتقال شوي دي.
هغه وايي:« دا زما لپاره ډېره دردونکې ده، ځکه ما د خپلې دندې د ثابتولو لپاره ټول اسناد وړاندې کړي دي. سربېره پر دې زما ډېر پخواني همکاران چې په همدې اداره کې یې ورته دندې ترسره کړې وې، برېتانیا ته انتقال شوي دي».
حمید ټینګار کوي، چې د معلوماتو تر افشا کېدو وروسته یې ژوند په بشپړه توګه بدل شوی او اوس د نیول کېدو یا د طالبانو له لوري د هدف ګرځېدو له وېرې سره ژوند کوي. هغه وايي: «زه په خوندي ډول د کار لپاره له کوره بهر نه شم وتلی. تل په دې وېره کې یم چې څوک مې وپېژني یا مې هدف وګرځوي».
د نوموړي په وینا، د امنیتي اندېښنو له امله اړ شوی چې په پټه ژوند وکړي او په دې توګه یې خپل ثابت عاید هم له لاسه ورکړی دی. اوس یې مېرمن په کور کې د وړو کارونو له لارې د کورنۍ د لګښتونو برابرولو هڅه کوي.
حمید وايي:« دا زموږ د کورنۍ یوازینۍ عایداتي سرچینه ده او بیا هم موږ یوازې د ژوند د تېرولو لپاره له سختو ستونزو سره مخ یو». هغه زیاتوي، چې د کلونو وېرې، بېباورۍ او اقتصادي ستونزو د هغه او د مېرمنې پر رواني حالت یې هم سخت اغېز کړی دی.
حمید وايي: «زه غواړم چې زما قضیه د شواهدو پر بنسټ په عادلانه توګه بیا وڅېړل شي». د برېتانیا د دفاع وزارت یوه ویاند وايي، د افغانانو د بیا مېشتېدو هره غوښتنه په جلا توګه ارزول کېږي.
حمید پوښتنه کوي، چې ایا تر هغې انتظار وباسي ترڅو طالبان یې ونیسي، شکنجه یې کړي یا یې ووژني او هغه مهال به یې خدمت او امنیتي ګواښ په رسمي توګه ومنل شي. د برېتانیا حکومت وايي، د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې نږدې ۳۹زره افغان نارینه، ښځې او ماشومان د بېلابېلو پروګرامونو له لارې برېتانیا ته انتقال شوي دي.