د افغانستان او پاکستان ترمنځ د لارو بندښت؛ د وچې مېوې سوداګري زیانمنه شوې

د راپور له مخې، د افغانستان اقتصاد د کورنۍ تقاضا، د بیو نسبي ثبات او د کورنیو عوایدو د راټولولو له ښه کېدو سره وده کړې؛ خو دغه وده د نفوس د زیاتوالي د جبران لپاره کافي نه‌ده.
راپور زیاتوي، د سرانه عاید کچه ۵.۶ سلنه راټیټه شوې چې له امله یې د کورنیو پر اقتصادي وضعیت فشار زیات شوی دی. راپور وايي، کمزورې خصوصي پانګونې، د کارموندنې محدود فرصتونه، د بهرنیو مرستو کمښت او سیمه‌ییزې بې‌باورۍ د اقتصادي بیارغونې بهیر اغېزمن کړی دی.
د معلوماتو له مخې، افغانۍ د ۲۰۲۶کال په جولای میاشت کې د ډالرو پر وړاندې ۲.۵ سلنه ارزښت له لاسه ورکړی او د تبادلې منځنی نرخ ۶۵.۸ افغانۍ د یو امریکايي ډالر په مقابل کې ثبت شوی دی. خو راپور وايي، چې افغانۍ لاهم د تېر کال پرتله ۴.۵ سلنه پیاوړې ده.
د راپور له مخې، د انفلاسیون کچه د ۲۰۲۶کال په جون کې ۷.۶ سلنه وه په داسې حال کې چې د خوراکي توکو انفلاسیون ۷.۲ سلنه ثبت شوی دی. روغتیايي خدمتونه، کورونه، ډوډۍ، غوړي او ترانسپورټ هغه برخې بلل شوې چې د بیو په لوړوالي کې یې تر ټولو ډېر رول درلود.
راپور زیاتوي، چې په جولای میاشت کې د ډیزلو بیه ۱۳ سلنه لوړه شوې او هر لېټر ډیزل په منځنۍ توګه ۷۴.۳ افغانۍ پلورل شوی دی. د سون توکو د بیو زیاتوالی د سیمه‌ییزو کمښتونو او نړۍوالو بازارونو له بدلونونو سره تړل شوی دی.
د خوړو په بازارونو کې هم د ځینو توکو بیې لوړې شوې دي. د لوړ کیفیت اوړو بیه ۱.۷ سلنه او د غوړیو بیه ۲.۶ سلنه زیاته شوې؛ خو د وریجو، بورې، غلو او دانو بیې په نسبي ډول راټیټې شوې دي.
راپور ښيي، چې د کار بازار لاهم له ستونزو سره مخ دی. په جولای میاشت کې نامسلکي کارګرو ته په منځني ډول په اونۍ کې یوازې دوه ورځې کار موندل کېده، چې د تېر کال پرتله ۱۶ سلنه کموالی ښيي.
همداراز د ښځو د کار بازار ګډون هم «په جدي ډول محدود» شوی دی. د کار نړۍوال سازمان د اټکل له مخې، په ۲۰۲۶کال کې د ښځو د کار ځواک ګډون ۵.۱ سلنې ته راټیټ شوی؛ حال دا چې دغه کچه په ۲۰۲۰کال کې ۱۶.۵ سلنه وه.
راپور د جولای میاشتې سېلابونو او ځمکې ښویېدنو ته هم اشاره کړې او ویلي یې دي، چې په نورستان او یوشمېر نورو ولایتونو کې دغه پېښو کورونه، هټۍ او بازارونه زیانمن کړي او اقتصادي فعالیتونه یې اغېزمن کړي دي.
د خوړو نړۍوال پروګرام په وینا، د افغانستان اقتصاد که څه هم د ثبات ځینې نښې ښيي؛ خو لوړې بیې، محدود کاري فرصتونه، د ښځو پر کار بندیزونه او د وارداتو پر بازارونو تکیه د هېواد د اقتصادي وضعیت پر وړاندې مهمې ننګونې دي.

د یاد وزارت د خبرپاڼې له مخې، دغه غونډه د بلاروس په پلازمېنه مېنسک کې جوړه شوې وه او مشري یې د طالبانو د کرنې وزیر عطاءالله عمري او د بلاروس د کرنې او خوړو وزیر یوري ګورلوف کوله.
د خبرپاڼې له مخې، په غونډه کې د کرنې او مالدارۍ په برخو کې د همکارۍ پراختیا، د نوې ټکنالوژۍ لېږد، د کرنیزو ماشینونو واردول او په افغانستان کې د هغو د اسمبلۍ او بسته‌بندۍ امکانات، د کیمیاوي سرو تولید، د لبنیاتو او خوراکي توکو پروسس او د صنعتي ماشینونو تولید تر بحث لاندې نیول شوی دی.
دواړه خواوو د افغان او بلاروسي شرکتونو ترمنځ د ګډو پانګونو، د فابریکو جوړولو، ګډو پروژو پلي کولو او افغان متخصصانو ته د روزنې او ټکنالوژۍ د انتقال پر امکاناتو هم خبرې کړې دي. د راپور له مخې، د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت مرستیال احمدالله زاهد هم په غونډه کې ګډون کړی او د افغانستان تولیداتو ته د بلاروس بازارونو ته د لاسرسي، د ګډو صنعتي نندارتونونو د جوړولو او د کانونو د استخراج او پروسس په برخو کې د پانګونې فرصتونه مطرح شوي دي.
په غونډه کې د افغانستان د تېلو او ګازو د استخراج او تصفیې په سکتور کې د بلاروسي شرکتونو د پانګونې، د نفتي توکو وارداتو او د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ پراختیا لپاره د عملي مېکانیزمونو پر جوړولو هم خبرې شوې دي.
د وزارت د خبرپاڼې له مخې، دواړه خواوو د څارویو د نسل اصلاح، د لبنیاتو د پروسس، د کیمیاوي سرو د فابریکو جوړولو، د درملو او حیواني واکسینونو تولید او د تخنیکي کارکوونکو د روزنې په برخو کې د همکارۍ پر فرصتونو هم بحث کړی دی.
په غونډه کې د ګډو پروژو او پانګونو د اسانتیا لپاره د بانکي او مالي انتقالاتو د مناسبو مېکانیزمونو پر رامنځته کولو ټینګار شوی او د شویو هوکړو د څار لپاره د دواړو لورو د چارواکو په مشرۍ د ګډ کاري ګروپ د جوړولو هوکړه هم شوې ده. د طالبانو د کرنې وزارت ویلي، د افغانستان ۱۳ کسیز پلاوي په دغه غونډه کې ګډون کړی و او د بېلابېلو وزارتونو او ادارو استازي ورسره مل وو. د بلاروس په پلاوي کې هم د کرنې، صنعت، روغتیا او کانونو سکتورونو لوړپوړي چارواکي شامل وو.
دواړه خواوو د اقتصادي او سوداګریزو اړیکو پراختیا او ګډه پانګونه د افغانستان او بلاروس ترمنځ د همکاریو د پراختیا لپاره یو مهم ګام بللی دی.

جان ایلیف چې د همدې اونۍ په پيل کې هرات ته تللی و د هغه روغتیايي مرکز یادونه کوي، چې پر خوارځواکۍ د اخته ماشومانو درملنه په‌کې روانه ده. هغه زیاتوي: «د هرات په یوه روغتیايي مرکز کې مې ولیدل، چې ښځې پر سختې خوارځواکۍ د خپلو اخته ماشومانو سره په دهلیزونو کې ناستې وې. ډېری ماشومان له سختې خوارځواکۍ سره مخ وو؛ ښايي ځینې یې ژوندي پاتې نه‌شي».

نوموړی وایي، چې له تېرو درېیو میاشتو راهيسې یې په مرکزونو کې د مرستې لپاره خواړه ختم شوي او دوی یې اندېښمن کړي دي. هغه وايي: «په تېرو درېیو میاشتو کې زما ټیم اړ شوی، هغه کسانو ته منفي ځواب ورکړي چې زموږ د مرستې مرکزونو ته د مرستې لپاره راځي. ځکه موږ د مرستې لپاره هېڅ خواړه نه‌لرو. د خپل ماشوم د کړاو لیدلو درد زما لپاره د تصور وړ نه‌دی».

نوموړي د خپلې دندې له پیل سره هم‌مهاله په افغانستان کې د خوارځواکۍ د پېښو زیاتېدو، وچکالۍ، زلزلې، سېلابونو، اقتصادي خنډونو او له پاکستان سره د لارې بندېدو ته هم اشاره کړې او زیاته کړې یې ده: «هغه مهال چې ما دغه دنده ومنله، د افغانستان اقتصاد هم له ځوړ سره مخ شوی و چې له امله یې تر ۱۲ مېلیونه ډېر خلک له سختې لوږې سره مخ شوي وو».

هغه دا هم ویلي، چې د اندېښنو او شکایتونو ټېلیفون شمېره یې فعاله کړې او هرکال شاوخوا ۱۴۰زره زنګونه ترلاسه کوي. هغه په دې اړه ویلي: «د تېر کال له جون څخه تر ډسمبر پورې، زموږ ځانګړې شمېرې ته د افغان ښځو له‌خوا د سختې بې‌وسۍ او کړاو په اړه د زنګونو شمېر ۶۰ سلنه زیات شوی و. له بده مرغه ډېرو ښځو د ځان وژنې په اړه فکر کاوه».

د خوړو نړۍوال پروګرام په وینا، «د نهیلۍ او بې‌وسۍ دغه کچه موږ تر دې وړاندې هېڅکله نه‌ده لیدلې». جان ایلیف وایي، چې افغانستان له لا سختو اقلیمي پېښو سره مخ دی.

د خوړو نړۍوال پروګرام د افغانستان برخه یوازې ۱۲سلنه تمویل شوې

جان ایلیف وايي، د ۲۰۲۵کال په اکتوبر کې له پاکستان سره د لارو تړل کېدو وروسته یې ۱۰زره ټنه ځانګړي مغذي خواړه درلودل چې افغانستان ته یې ولېږدوي. دغه خوړو د ۱.۱ مېلیونه ماشومانو لپاره بسنه کوله.

هغه وایي، دغه مواد یې د کراچۍ له بندر څخه د هرمز تنګي له لارې دوبۍ ته واړول او د فبرورۍ میاشت کې یې پر ایران د بریدونو تر پیل مخکې افغانستان ته ولېږدول. هغه زیاتوي، چې د اکمالاتي‌ لارو بندېدو دغه مسیر ټکنی کړ.

د جان ایلیف په خبره، مالي ملاتړ هم په جدي ډول کم شوی دی. د خوړو نړۍوال پروګرام د افغانستان پروګرام اوس یوازې ۱۲ سلنه تمویل شوی دی. هغه ویلي: «اوس موږ اړ شوي یو، چې د ژوند ژغورنې ځینې پروګرامونه ودروو؛ د بېلګې په توګه زموږ د قحطۍ د مخنیوي پروګرام په دې وروستیو کې د بودجې د نشتوالي له امله تړل کېدو ته اړ شو».

د خوړو نړۍوال پروګرام د افغانستان د برخې مشر وايي: «زما لپاره دا د منلو نه‌ده، چې نړۍواله ټولنه لږترلږه دومره پیسې هم نه‌شي برابرولای چې هغه په سختې خوارځواکۍ اخته ماشومان، چې د لوږې تر پولې رسېدلي دي له مړینې وژغوري او خواړه ورکړي».

د راپور له مخې، واک ته د طالبانو تر رسېدو وروسته یادې ډلې د ښځو او نجونو پر زده‌کړو، کار، تګ‌راتګ او په عامه ژوند کې پر ګډون سخت بندیزونه لګولي دي. راپور زیاتوي، هغه ښځې چې پخوا قاضیانې، ډاکترانې، ښوونکې او دولتي کارکوونکې وې؛ اوس تر ډېره له ټولنیز ژوند څخه اېستل شوې دي.
په راپور کې راغلي، چې کله ناټو په افغانستان کې حضور لاره هغه مهال په هلمند ولایت کې د برتانوي ځواکونو په لیکو کې پر دنده بوخت کارکوونکی وايي، د هغه کسانو لپاره چې په افغانستان کې یې خدمت کړی، د تېرو دوو لسیزو لاسته راوړنو له‌منځه تګ دردونکی واقعیت دی.
راپور کې د افغانستان د جګړې په اړه ویل شوي، برېتانیا په دغه جګړه کې ۴۵۷ پوځیان له لاسه ورکړل او زرګونه نور له فزیکي او رواني ستونزو سره مخ شول. راپور زیاتوي، د افغان او نړۍوالو ځواکونو قربانۍ باید هېرې نه‌شي.
د ټېلګراف د راپور له مخې، نړۍ کې په نورو ناورینونو کې ځپل شوي ملکي وګړو د حقونو لپاره پراخ کمپاینونه او اعتراضونه کېږي؛ خو د افغان ښځو او نجونو د حقونو د محدودېدو پر وړاندې ورته غبرګون نه تر سترګو کېږي.
د راپور له مخې، بشري حقونه باید د رسنیو د پاملرنې او یا د نړۍوالو سیاسي لومړیتوبونو تابع نه وي او د افغان ښځو وضعیت هم باید د نړۍوالو له جدي پاملرنې برخمن شي.
په راپور کې د افغانستان د جګړې د پای ته رسېدو پر څرنګوالي هم نیوکه شوې او ویل شوي، چې په ۲۰۲۱کال کې له کابل نه د لوېدیځو ځواکونو وتل ګډوډ او د لوېدیځ د اعتبار لپاره زیانمن و. راپور کې ټینګار شوی، چې دغه ناکامي د سرتېرو نه بلکې د سیاسي مشرانو او ستراتیژۍ ناکامي وه.
همدارنګه راپور کې ویل شوي، د افغانستان تجربې وښوده چې پوځي بریاوې د روښانه سیاسي هدف او دوامداره سیاسي حل لارې پرته د اوږدمهاله بریا ضمانت نه‌شي کېدای. ټېلګراف لیکلي، چې نړۍ اوس له ګڼو امنیتي ګواښونو سره مخ ده او د افغانستان جګړې درسونه باید هېر نه‌شي.
راپور زیاتوي، باید د پخوانیو سرتېرو د قربانۍ درناوی وشي او هغوی باید د سیاسي شخړو قرباني نه‌شي. راپور وايي، د کابل تر سقوط څو کاله وروسته به نړۍ د هغه افغان ښځو او نجونو په اړه فکر کوي چې ازادۍ یې ترې اخیستل شوې او هم به د هغه سرتېرو یاد تازه ساتي چې په افغانستان کې یې خدمت کړی او یا یې خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.

په همدې لړ کې ساجد علي د خپل ماما مراد د خوشې کېدو او د پاکستان د «پروف اف اوریجن» یا پي او سي کارت ترلاسه کولو لپاره د پېښور عالي محکمې ته مراجعه کړې ده. ساجد وايي، ماما یې افغان دی، خو مېرمن یې د پاکستان تابعیت لري او پنځه ماشومان لري.
د نوموړي په وینا، مراد شاوخوا یوه میاشت وړاندې د پولیسو له لوري نیول شوی او د کورنۍ یوازینی سرپرست دی. د ساجد په وینا، مراد د پي او سي کارت ترلاسه کولو لپاره اړوندو ادارو ته ټول لازم اسناد سپارلي؛ خو تراوسه ورته کارت نه‌دی صادر شوی.
هغه وايي، مراد د شکرې ناروغۍ په ګډون له یوشمېر روغتیايي ستونزو سره مخ دی او کورنۍ یې له محکمې غواړي چې د هغه د ناروغۍ او کورني وضعیت له امله یې ضمانت منظور کړي.
د مراد د کورنۍ په وینا، د مېرمنې او ماشومانو اړوند اسناد هم نادرا ته سپارل شوي، خو لاهم نه‌ده روښانه چې ولې د پي او سي کارت صادرېدو بهیر ځنډېدلی دی.
د مراد وکیل وايي، له یوې پاکستانۍ مرمنې سره د نوموړي د واده له امله د هغه مېرمن او ماشومان هم له ستونزو سره مخ شوي دي. د وکیل په وینا، د مراد د پي او سي کارت لپاره قانوني شرایط بشپړ وو؛ خو د نادرا له لوري د موضوع ځنډ د دې لامل شوی چې هغه له یوې میاشتې ډېر وخت په زندان کې پاتې شي.
د هغه وکیل ادعا کوي، چې مراد کوم جرم نه‌دی کړی او د هغه پر وړاندې ثبت شوې قضیه ناسم بنسټ لري. قانون پوهان وايي، په تېرو وختونو کې د جعلي نکاح‌نامو، عدالتي اسنادو او نورو جعلي اسنادو د وړاندې کولو ځینې پېښې د دې لامل شوې چې نادرا د اسنادو د تایید بهیر سخت کړي.
خو د دوی په وینا، که یو غوښتونکی ټول قانوني شرایط بشپړ کړي وي، په غیرضروري ډول د اسنادو ځنډول کولی شي د هغه او د کورنۍ ستونزې لا زیاتې کړي. یو حقوق پوه وايي، په ځینو بشري مواردو کې د ناروغۍ او درملنې له امله د یو کس د قانوني پاتې کېدو موده غځېدای شي؛ څو تر درملنې وروسته د هغه په اړه قانوني پرېکړه وشي.
هغه همداراز وايي، هغه افغانان چې ادعا کوي له پخوانیو نړۍوالو ځواکونو سره یې کار کړی او افغانستان ته په ستنېدو سره یې ژوند له ګواښ سره مخ کېږي؛ د شواهدو په وړاندې کولو سره د پناه غوښتنې له قانوني لارو استفاده کولای شي.
په پاکستان کې د افغان کډوالو د اېستلو پرېکړې تر اعلان وروسته، په پېښور او نورو سیمو کې زرګونه افغانې کورنۍ له ناروښانه برخلیک سره مخ دي. یوشمېر کورنۍ د قانوني استوګنې د حق لپاره محکمې ته مراجعه کوي، ځینې افغانستان ته د ستنېدو لپاره چمتووالی نیسي او یوشمېر افغان سوداګر بیا د خپلو کاروبارونو او پانګو د راتلونکي په اړه اندېښمن دي.
د بشري خواخوږۍ د نړۍوالې ورځې په مناسبت د مراد او ورته نورو کورنیو قضیه یو ځل بیا دا پوښتنه راپورته کوي، چې د کډوالو د قانوني وضعیت ترڅنګ د هغوی د انساني کرامت، د کورنیو د خوندیتوب او بنسټیزو حقونو د ساتنې لپاره باید څه ډول عملي اقدامات وشي.