د طالبانو د سرحدونو، قومونو او قبایلو چارو وزارت وايي، د یاد وزارت د سرحدي پلټنو مرستيال تېره ورځ د يوه پلاوي په مشرۍ د کندز امام صيب ولسوالۍ اړوند شېرخان بندر ته سفر کړی. یاد طالب چارواکي پر پوله له پرتو خلکو او د طالبانو د کميسارۍ او سرحدي لوا له مسوولانو سره هم کتلي.
د طالبانو د سرحدونو، قومونو او قبایلو چارو وزارت نن سې شنبه، د وږي پر ۳مه په اېکس کې لیکلي، چې د دغه سفر په ترڅ کې طالب پلاوي د شېرخان بندر له یو شمېر مهمو نقطو څخه هم لیدنه او څارنه وکړه.
د یاد وزارت په وینا، دې پلاوي د سیمې د عمومي وضعیت، سرحدي شرایطو او د خلکو د ژوند د څرنګوالي په اړه لازم معلومات ترلاسه کړل او د هغه ځای د اوسېدونکو ستونزې او غوښتنې یې په مستقیم ډول واورېدلې.
دوه ورځې وړاندې د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد ویلي و، چې د افغانستان او تاجکستان ترمنځ د پولې په اوږدو کې وضعیت تر کنټرول لاندې دی او هېڅ ټول نظامي خوځښتونو ته به اجازه ور نه کړل شي.
له پاکستان نه د ایران او مرکزي اسیا پر لور د افغانستان د سوداګریزو لارو په بدلېدو سره، د پاکستان له لارې د افغان ترانزیټي سوداګرۍ بهیر په بېساري ډول کم شوی چې له امله یې د خیبر پښتونخوا پر صنعت، ترانسپورټ، سوداګرو او د کرښې دواړو غاړو پر اقتصادي فعالیتونو فشار زیات شوی دی.
د طالبانو له بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته، د افغانستان او پاکستان ترمنځ اقتصادي اړیکې له بنسټیز بدلون سره مخ دي.
د پاکستان له لارې د افغانستان د ترانزیټي سوداګرۍ کمېدل د دې بدلون تر ټولو څرګنده نښه ده. د ګمرکي معلوماتو له مخې، د کانتینرونو شمېر چې د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې نږدې ۸۹زره و او په ۲۰۲۳ مالي کال کې یې ریکارډ ۱۰۲،۸۸۶کانتینرو ته ورسېد، په ۲۰۲۴ مالي کال کې ۵۴،۱۱۴ او په ۲۰۲۵ مالي کال کې ۴۲،۹۵۹ ته راکم شو.
په ۲۰۲۶ مالي کال کې دغه سوداګري په بېساري ډول راټیټه شوې او یوازې ۱۱،۵۹۲کانتینرو ته رسېدلې چې ارزښت یې ۳۶۷میلیونه ډالره و.
د راپور په وینا، د پاکستان د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر میاشتې سرحدي محدودیتونو دغه کمښت نه و پیل کړی، بلکې هغه بهیر یې لا چټک کړی و چې له وړاندې روان و.
افغانستان خپلې سوداګریزې لارې بدلوي
افغانستان په قصدي ډول خپلې سوداګریزې لارې متنوع کوي او ایران یې تر ټولو مهم بدیل ګرځېدلی دی.
د نړیوال بانک د افغانستان اقتصادي څار له مخې، د ایران دهلېز د افغانستان د وارداتو د اکمالاتي شبکې پر مهمې برخې بدل شوی دی.
په ۲۰۲۵ مالي کال کې د افغانستان د وارداتو ۳۱.۳سلنه له ایران څخه وو، په داسې حال کې چې له ایران څخه مستقیم واردات او د ایران له لارې ترانزیټي واردات په ګډه د ټولو وارداتو ۴۸.۶سلنه جوړوي. د مرکزي اسیا لارې هم ارزښتناکې شوې دي.
د دې بدلون معنا دا ده چې پاکستان یوازې د ترانزیټ فیسونه له لاسه نه ورکوي بلکې د نړیوالو بازارونو پر لور د افغانستان د اصلي دروازې په توګه خپل پخوانی موقعیت هم له لاسه ورکوي.
د افغان صادراتو لپاره د پاکستان د لارې کارول لا ډېر کم شوي دي. د ګمرکي معلوماتو له مخې، هغه افغان صادرات چې د پاکستان له لارې درېیمو هېوادونو ته تلل، په ۲۰۲۵ مالي کال کې له ۴۵۴میلیونو ډالرو څخه په ۲۰۲۶ مالي کال کې یوازې ۷میلیونو ډالرو ته راټیټ شوي دي.
د لسیزو لپاره د افغانستان تقاضا د کراچۍ له بندرونو څخه تر پېښور او سرحدي بازارونو پورې یو پراخ اقتصادي ځنځیر فعال ساتلی و. تولیدوونکو، عمده پلورونکو، ترانسپورټي شرکتونو، د ګمرکي تصفیې اجنټانو، ګودامونو او مالي منځګړو ټولو له دې سوداګریز جریان څخه ګټه اخیسته.
اوس چې دغه جریان کم شوی، اغېز یې یوازې تر سرحدي ګمرک پورې نه محدودېږي.
سمنټ، ساختماني مواد، خوراکي توکي، درمل، ټوکران او مصرفي توکي هغه محصولات دي چې په افغانستان کې یې له اوږدې مودې راهیسې بازار درلود.
د پاکستان د ډان ورځپاڼې د رپوټ له مخې، د افغان فرمایشونو دوامدار کمښت د پاکستان پر تولیدوونکو او عمده پلورونکو فشار زیاتوي. یوه لارۍ چې له پولې نه اوړي، د ترانسپورټي شرکت عاید کموي؛ تش ګودام د کارګرو اړتیا کموي؛ عمده پلورونکی چې افغان مشتریان له لاسه ورکوي، له تولیدوونکو څخه لږ مال اخلي او فابریکه چې فرمایشونه یې کم شي، تولید راټیټوي.
د سوداګرۍ ګډوډي یوازې پر صادراتو اغېز نه کوي. د صنعتي خامو موادو، د بېلګې په توګه سکرو، واردات هم له ستونزو سره مخ کېږي.
که له یوې خوا د افغانستان د بازار تقاضا کمه شي او له بلې خوا د تولیدي موادو بیې لوړې شي، د پاکستاني تولیدوونکو د سیالۍ توان لا کمېږي.
د راپور له مخې، دا ستونزه یوازې د افغانستان په بازار کې نه، بلکې د پاکستان په کورني بازار او نورو صادراتي بازارونو کې هم د پاکستاني صنعتونو پر سیالۍ اغېز کولی شي.
د کرښې دواړو غاړو کرنیز بازارونه هم د سرحدي ځنډونو پر وړاندې ډېر حساس دي، ځکه مېوې او سبزي ژر خرابېدونکي محصولات دي.
په ۲۰۲۵ کال کې د افغانستان د انګورو د تولید په مهمو سیمو کې پنځو جنوبي ولایتونو ۴۴،۲۲۵ټنه انګور د شاوخوا ۱۳.۸میلیونو ډالرو په ارزښت صادر کړي وو. نږدې ۴۳زره ټنه یې پاکستان ته تللي وو.
خو د ۲۰۲۶ کال تر دې مهاله صادرات یوازې ۲۵۶ټنو ته راټیټ شوي چې ارزښت یې شاوخوا ۱۰۰زره ډالره ښودل شوی.
د دې زیان اغېز یوازې پر افغان بزګرانو نه دی؛ پاکستاني ترانسپورټي شرکتونه، کمېشنکاران، عمده پلورونکي او پرچون پلورونکي هم د سرحدي سوداګرۍ له ګډوډۍ زیان ویني.
د ترانزیټي سوداګرۍ تړون
د افغانستان او پاکستان د ترانزیټي سوداګرۍ تړون اپټاد دې لپاره جوړ شوی و چې د دواړو هېوادونو جغرافیایي موقعیت په اقتصادي فرصت بدل کړي. پاکستان افغانستان ته سمندري بندرونو ته د لاسرسي زمینه برابروي او افغانستان د مرکزي اسیا پر لور د پاکستان لپاره د ځمکني دهلېز په توګه مطرح کېدای شي.
خو امنیتي اندېښنو، قاچاق، اداري اختلافاتو او سیاسي ترینګلتیاوو د دغه تړون اقتصادي ارزښت کم کړی دی.
پاکستان وايي چې د افغانستان لپاره انتقالېدونکي ځینې توکي د پاکستان په بازارونو کې پلورل کېږي، چې حکومت ته د عوایدو د ضایع کېدو او کورنیو سوداګرو ته د نابرابرې سیالۍ ستونزه جوړوي.
له همدې امله پاکستان په ۲۰۲۳ کال اکتوبر کې پر ځینو افغان ترانزیټي توکو، لکه جامو، بوټانو، ماشینونو، کمپلو او ټوکرانو، ۱۰سلنه د پروسس فیس ولګاوه.
له بلې خوا، افغانستان هم سوداګریزې اندېښنې لري. هر نوی سند، مالي شرط، تلاشي یا په پوله کې ځنډ د سوداګرۍ لګښت او ناڅرګندتیا زیاتوي. که د ایران له لارې بدیله لاره له اقتصادي پلوه مناسبه شي، سوداګر طبیعي ده چې هغې لارې ته مخه کوي او کله چې یو سوداګر نوې سوداګریزه شبکه جوړه کړي، بېرته یې پخوانۍ لارې ته راګرځول اسانه نه وي.
د ډان د رپوټ له مخې، افغانستان هم له دې بدلون څخه په بشپړ ډول بېزیانه نه وځي. اوږدې سوداګریزې لارې د ترانسپورټ او لوژستیک لګښتونه لوړولی شي، په داسې حال کې چې پاکستان د بندرونو فعالیت، ترانسپورټ، ګودامونو، ګمرکي خدماتو او بازار ته د لاسرسي عواید له لاسه ورکوي.
د پاکستان او افغانستان د ګډې سوداګرۍ خونې د اټکل له مخې، پاکستاني صادروونکو د روان کال په اتو میاشتو کې د سوداګریزو محدودیتونو او بندیزونو له امله شاوخوا ۲۲۵میلیونه ډالر زیان لیدلی دی.
دغه اداره وايي، افغانستان ته د پاکستان کلني صادرات شاوخوا ۱.۵میلیارد ډالر دي، په داسې حال کې چې د افغانستان له لارې مرکزي اسیا ته د پاکستان کلني صادرات شاوخوا ۸۰۰میلیونه ډالر اټکل کېږي.
د راپور په تحلیل کې ویل شوي چې پاکستان نور نه شي کولای د افغان ترانزیټي سوداګرۍ کمېدل یوازې امنیتي یا دیپلوماتیکه موضوع وګڼي. له بلې خوا، افغانستان هم نه شي کولای داسې تصور وکړي چې د پاکستان د لارو پر ځای د ایران او مرکزي اسیا لارې غوره کول هېڅ اقتصادي لګښت نه لري.
ډان وايي، دواړه هېوادونه د یوه باثباته، د روښانه قوانینو پر بنسټ او د وړاندوینې وړ ترانزیټي سوداګریز نظام ته اړتیا لري.
د افغانستان د بشري حقونو او ډیموکراسۍ سازمان په خپل تازه څېړنیز راپور کې ویلي، چې د ۲۰۲۲ کال له فبرورۍ څخه د ۲۰۲۶ کال د اپرېل تر ۲۱مې پورې د طالبانو له خوا په عامه ځایونو کې د درو وهلو ۶۳۳ پېښې ثبت شوې دي، چې ۲۷۴۵ کسان ترې اغیزمن شوي.
د افغانستان د بشري حقونو او ډیموکراسۍ سازمان په یوه تازه څېړنیز راپور کې ویلي، چې طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې واک ته له رسېدو وروسته په عامه ځایونو کې په درو وهل د خپل ټولنیز نظم د پلي کولو مهمه وسیله ګرځولې او دغه سزاوې د افغانستان په ۳۴ ولایتونو کې عملي شوې دي.
یاد سازمان د ۲۰۲۲ کال له فبرورۍ څخه د ۲۰۲۶ کال د اپرېل تر ۲۱مې پورې د طالبانو د رسمي اعلانونو پر بنسټ د عامه در وهلو ۶۳۳ پېښې او ۲۷۴۵ اغیزمن کسان ثبت کړي، چې ۱۷۶۱ یې نارینه او ۴۲۲ ښځې دي او د ۵۶۲ کسانو جنسیت نه دی مشخص شوی.
د راپور د معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۲ کال کې ۳۴۷ کسان د در وهلو په قضیو کې ثبت شوي وو، په ۲۰۲۳ کال کې دا شمېر ۱۷۸ ته راکم شوی، خو په ۲۰۲۴ کال کې ۵۹۳ او په ۲۰۲۵ کال کې ۱۰۷۴ کسانو ته لوړ شوی دی. د ۲۰۲۶ کال د اپرېل تر ۲۱مې پورې بیا ۵۵۳ کسان ثبت شوي دي. راپور وايي، په ۲۰۲۵ کال کې له ۹۲ سلنې څخه ډېر کسان په ډله ییزو قضیو کې مجازات شوي او ۴۲،۶ سلنه یې د لسو یا له لسو د ډېرو کسانو په ډلو کې شامل وو.
راپور زیاتوي چې په عامه ځایونو کې درو وهلو تر ټولو ډېرې ثبت شوې پېښې په کابل، غزني، بلخ او خوست کې وې، خو د نفوس له شمېر سره د تناسب له مخې خوست، زابل، پکتیا او کاپیسا تر ټولو لوړې کچې لرلې.
د افغانستان د بشري حقونو او ډیموکراسۍ سازمان وايي، د درو وهلو ډېری قربانیان له عادلانه محاکمې او قانوني دفاع څخه محروم شوي دي. د سازمان د ۲۳ قربانیانو له شهادتونو څخه، چې ۱۵ ښځې، اووه د همجنس پالو او جنسیتي لږکیو اړوند کسان او یو د یوې ښځینه قرباني پلار دی، څرګندېږي چې په ډېرو قضیو کې تورنو کسانو وکیل نه درلود، د ځان د دفاع اجازه نه ورکول کېده او نه یې شوای کولای د وړاندې شویو شواهدو او شاهدانو په اړه اعتراض وکړي.
په راپور کې د یوې ښځې قضیه هم یاده شوې چې د مېړه له جبر او ناوړه چلند څخه د تېښتې وروسته نیول شوې. نوموړې له محرم پرته له کوره د وتلو او له یوه کس سره د اړیکې په تور په ۳۹ درو او نهو میاشتو بند محکومه شوې.
په یوه بله قضیه کې یوه ښځه چې له جبري واده څخه د تېښتې هڅه یې کړې وه، د ۲۶ درو او یو کال بند په سزا محکومه شوه. د راپور له مخې، د در وهلو پر مهال یې پر شا، اوږو او ملا سخت ټپونه پیدا شوي او وروسته له اوږدمهالو رواني ستونزو، بد خوبۍ، اضطراب، وېرې او ټولنیزې انزوا سره مخ شوې.
د راپور له مخې، په یوه بله قضیه کې یوې ذهني معلولې نجلۍ د طالبانو د یوه غړي له خوا د جنسي تېري وروسته د عدالت غوښتنه کړې وه، خو طالبانو پر هغې د له واده بهر اړیکې تور ولګاوه او په ۲۰ درو او دوه میاشتني بند یې محکومه کړه. راپور وايي، د در وهلو له امله یې سخت ټپونه ولیدل او وروسته له شدید خپګان سره مخ شوه.
د افغانستان د بشري حقونو او ډیموکراسۍ سازمان وايي، په ځینو قضیو کې یوازې دره وهل نه، بلکې شکنجه، جبري اعتراف، سپکاوی او له لومړنیو حقونو څخه محرومیت هم ثبت شوی دی. په یوه قضیه کې د یوه قرباني د شهادت له مخې، هغه لوڅ کړای شوی، په یوه لاس ځړول شوی، پرې یخې اوبه اچول شوې، برقي شاک ورکړل شوی او د مېز پر سر په درو وهل شوی، څو اعتراف وکړي.
راپور د ملګرو ملتونو د افغانستان مرستندویه ماموریت معلومات هم رااخلي او وايي، ملګرو ملتونو له ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې وروسته د طالبانو له خوا د بدني مجازاتو بېلابېلې بڼې ثبت کړې دي، چې په درو وهل، سنګسار، د وهلو نور ډولونه ، په سړو اوبو کې په زور درول او د سر ویښتانو په زور خرېیل پکې شامل دي.
د راپور په وینا، طالبانو د ۲۰۲۲ کال په نومبر کې او بیا د ۲۰۲۴ کال په مارچ کې د شرعي بدني مجازاتو پلي کول په رسمي ډول تایید کړي دي. راپور وايي، د طالبانو له خوا د ۲۰۲۴ کال د امر بالمعروف او نهی عن المنکر قانون له تصویب وروسته د عامه در وهلو پېښې لا ډېرې شوې دي؛ د ثبت شویو ۵۱۶ اعلانونو له ډلې ۳۵۲ یې، چې ۶۸،۲ سلنه جوړوي، د دغه قانون له تصویب وروسته ترسره شوي دي.
د افغانستان د بشري حقونو او ډیموکراسۍ سازمان له طالبانو غوښتي چې په دُرو وهل سملاسي او د تل لپاره ودروي او ټول هغه فرمانونه، قوانین او پالیسۍ لغوه کړي چې د شکنجې، تبعیض او د خلکو د بنسټیزو بشري حقونو د نقض زمینه برابروي.
د افغانستان د قیمتي ډبرو سوداګر وايي، د دغو ډبرو لوړ کیفیت او په بهرنیو بازارونو کې د تقاضا له زیاتېدو سره سره، د استخراج، تراشلو او پروسس محدود ظرفیتونه لا هم د صادراتو او کورني صنعت د پراختیا پر وړاندې له عمده خنډونو څخه دي.
د کابل د لرغونو توکو د پلورونکو په کوڅه کې د ښیښو تر شا نیلي لاجورد، زمرد او یاقوت د هغه بازار رڼا منعکسوي چې له ډېرې مودې راهیسې د افغانستان له کاني پلوه بډایه غرنیو سیمو څخه قیمتي ډبرې له نړیوالو پېرودونکو سره نښلوي.
د پلازمېنې د قیمتي ډبرو د سوداګرو او د ګاڼو د طراحانو لپاره دغه ډبرې د افغانستان د کلتوري میراث یوه برخه او په بالقوه توګه د کارموندنې، صادراتي عاید او نړیوال شهرت سرچینه هم ګڼل کېږي.
خالد حیدري، چې له ۱۸ کلونو راهیسې د کابل د لرغونو توکو بازار کې کار کوي، وویل: « ډېری پېرودونکي، په ځانګړي ډول هغه کسان چې افغانستان ته له بهره راځي، له زمرد، یاقوت او تورمالین سره ډېره لېوالتیا لري».
خو د هغه په وینا، د ډېرو پېرودونکو لپاره د افغان ګاڼو جذابیت یوازې په قیمتي ډبرو پورې محدود نه دی، بلکې دودیزې طرحې هم ځانګړی محبوبیت لري.
ځايي سوداګر وايي چې د افغان قیمتي ډبرو ګاڼو په بهرنیو بازارونو کې محبوبیت موندلی او چین د دغو توکو له مهمو صادراتي بازارونو څخه دی.
انلاین پلاتفورمونو هم افغان پلورونکو او طرحه کوونکو ته نوې لارې برابرې کړې دي، څو خپل محصولات بهرنیو پېرودونکو ته وړاندې او د صادراتو چارې تنظیم کړي.
خو د افغانستان طبیعي قیمتي ډبرې په اتومات ډول د یوه پرمختللي کورني صنعت د رامنځته کېدو سبب نه دي شوې.
حیدري وايي: « د افغانستان ډبرې ډېر لوړ کیفیت لري، خو اصلي ستونزه دا ده چې د استخراج او تراشلو لپاره اړین تجهیزات او معیارونه په کافي اندازه نشته».
دا موضوع د صنعت پر وړاندې یو لوی خنډ دی، ځکه د قیمتي ډبرو سوداګریز ارزښت تر ډېره له استخراج وروسته رامنځته کېږي. تراشل، صیقلول، ډیزاین، تصدیق، بستهبندي او بازارموندنه کولای شي یوه خامه معدني ډبره په لوړ ارزښت لرونکي بشپړ محصول بدله کړي.
نادر خان، چې له ۳۰ کلونو راهیسې د قیمتي ډبرو په سوداګرۍ کې کار کوي او ۱۵ کاله کېږي چې د لرغونو توکو په همدې کوڅه کې فعالیت لري، وايي، افغان ډبرې لا هم په بهرنیو بازارونو کې د پام وړ سیالي کولای شي.
هغه وویل: « افغان لاجورد، زمرد او یاقوت داسې کیفیت لري چې په نورو ځایونو کې یې موندل ستونزمن دي».
نادر خان وايي، پېرودونکي لاسي کار او کورني ډیزاینونه هم ډېر مهم ګڼي. د هغه په اند، که د افغانستان دننه پر لا زیاتو ډبرو کار وشي، نو له یوې خوا به د ډبرو اصلي ځانګړتیا وساتل شي او له بلې خوا به د ځايي خلکو لپاره د کار زمینه برابره شي.
هغه شینهوا اژانس ته وویل، « موږ دلته د شته ماشینونو په وسیله پر ډبرو کار کوو او په بېلابېلو ډیزاینونو یې بدلوو».
خان خبرداری هم ورکوي چې د لا پرمختللي پروسس لپاره بهر ته د ډبرو لېږل لګښتونه زیاتولای شي او د ډبرو پر اصلي کیفیت د اغېز خطر هم لري. د هغه په وینا، د هېواد دننه د پروسس ظرفیت لوړول به افغان تولیدوونکو ته اجازه ورکړي چې د محصول له ارزښت څخه زیاته برخه په هېواد کې وساتي او په ورته کې د خپلو محصولاتو ځانګړی کلتوري هویت هم خوندي کړي.
نړیوال بازارونه مهم دي
د افغانستان د قیمتي ډبرو د سوداګرۍ راتلونکی تر ډېره له نړیوالو پېرودونکو سره د اړیکې له امکاناتو سره تړلی دی.
خان وايي: « نړیوالو نندارتونونو پخوا پلورونکو ته مهم فرصتونه برابرول چې خپل محصولات نندارې ته وړاندې او خپل پلور پراخ کړي. د دغو نندارتونونو کمېدو له پېرودونکو سره مستقیمې اړیکې کمې کړې دي».
هغه زیاته کړه: « چینايي پېرودونکي لا هم د کابل د قیمتي ډبرو په بازار کې له تر ټولو فعالو پېرودونکو څخه دي، په ځانګړي ډول د لاجوردو او نفرایټ ».
په ورته وخت کې، انلاین پلور له پېرودونکو سره د اړیکې یوه نوې لار رامنځته کړې ده. افغان پلورونکي او ډیزاینران له ډیجیټلي پلاتفورمونو څخه استفاده کوي، څو خپلې ګاڼې نندارې ته وړاندې، له پېرودونکو سره اړیکه پیدا کړي او محصولات بهر ته ولېږي.
دا بدلون کوچنیو کاروبارونو ته نوي فرصتونه برابروي، خو ورسره د محصولاتو د باکیفیته عکسونو، د قیمتي ډبرو د دقیقو معلوماتو، خوندي لېږد او ثابت کیفیت اړتیا هم زیاتوي.
احمد، چې انلاین پلورونکی دی، وايي: « زه له خپل کار څخه ډېر راضي یم، او ډېری پېرودونکي مې په ځانګړي ډول له لاجوردو، زمردو او یاقوتو سره ډېره لېوالتیا لري».
احمد شینهوا ته وویل چې ځینې پېرودونکي په کورونو کې د ښې طرحې لرونکې قیمتي ډبرې د خپل مزاج د ښه کولو او د ځینو روغتیايي ستونزو د له منځه وړلو لپاره کاروي، ځکه د ډبرې لیدل ورته د ارامۍ او خوښۍ احساس ورکوي.
سوله، چې بازار ته د یوه ملګري لپاره د ډالۍ اخیستلو په موخه راغلې وه، د تورمالین لاسبندونه یې انتخاب کړل او ویې ویل چې دا ورته ښکلي، د یاد وړ او ارزښتناک ښکاري.
په بګرام محبس کې د بندیانو یوشمېر کورنۍ وايي، له بندي خپلوانو سره د لیدنې لپاره له اوږده او پېچلي اداري بهیر، د اجازې له ستونزو، اوږد انتظار او سختو شرایطو سره مخ دي. دوی وايي، د خپلو بندیانو د لیدلو لپاره باید د نظامي محکمې اجازه ترلاسه کړي او د اجازې ترلاسه کول میاشتې وخت نیسي.
دغه زندانیان چې ګڼ شمېر یې پخواني نظامیان دي او تر ډېره د خپلو پخوانیو پوځي دندو له امله بندیان شوي، په زندان کې له پراخو محدودیتونو سره مخ دي. د دغه زندانیانو کورنۍ وايي، له اوږده انتظار او لرو ولایتونو څخه د سفر سربېره په بګرام کې د خپلو زنداني خپلوانو سره د لیدو تر وخته مناسب انتظار ځای هم نهشته. محمد اکرم چې د بګرام د یوه بندي پایواز دی وايي، له بندیانو سره لیدنه په اسانۍ نه ترسره کېږي.
هغه وویل: «په بګرام کې د بندیانو کورنۍ له خپلو بندیانو سره په اسانۍ نهشي لیدلای، کله ناکله باید میاشتې میاشتې انتظار وکړو، له نظامي محکمې پرته بل داسې ادرس نهشته چې د لیدنې اجازه ترې واخیستل شي».
د نوموړي په خبره، کله چې محکمې د ملاقات اجازه ورکړي پایوازان بګرام ته ځي؛ خو هلته هم د لیدنې ترسره کېدو مخکې د ساعتونو لپاره انتظار کوي. حاجي سردارمحمد چې د خپل بندي زوی د لیدلو لپاره له کندهار نه کابل ته تللی وايي، شاوخوا یوه میاشت یې په کابل کې د اجازې ترلاسه کولو لپاره تېره کړې ده.
هغه زیاتوي: «زه سپین ږېری او ناروغ یم، له کندهاره کابل ته راغلی یم، تر میاشت ډېر وخت کېږي چې دلته مساپر یم له یوې ادارې بلې ته ځم پیسې مې هم خلاصې شوې، له سهاره تر ماښامه د اجازې لپاره انتظار کوم؛ خو واضح ځواب نه راکول کېږي».
د یادو کورنیو په وینا، په ځانګړي ډول په ګرمو او سړو موسمونو کې دغه وضعیت د سپین ږېرو، ښځو، ماشومانو او ناروغانو لپاره ستونزمن دی. د بندیانو ځینې پایوازان د ملاقات پرمهال د دوی د انتقال پر څرنګوالي هم نیوکه کوي.
دوی وايي، کله چې خپلو بندي دوستانو ته د ملاقات لپاره وروستل کېږي پر سر یې تورې کڅوړې اغوستل کېږي او له ټاکلي ځای څخه د ملاقات تر ساحې پورې په داسې حالت کې انتقالېږي چې څه نه ویني.
د یوه بندي پایواز بریالی وايي، د خپل کشر ورور د لیدلو پرمهال یې په سر کڅوړه واغوستل شوه او بیا تر ټاکلي ځایه وروستل شو. هغه وویل: «کله چې یې زما سر په کڅوړه وپوښلو ډېر سخت اغېزمن شوم، فکر مې کاوه چې یو لوی مجرم یم. موږ نه پوهېږو چې ولې له موږ سره داسې چلند کېږي».
د بندیانو کورنۍ همداراز وايي، د ملاقات پرمهال د دوی او بندیانو خبرې د امنیتي کسانو له لوري څارل کېږي. د د دوی به خبره، د امنیتي څارنې له امله دوی د خپلو بندیانو د روغتیا، د قضیې، د کورنۍ د ستونزو او نورو شخصي مسایلو په اړه په ازاد ډول خبرې نهشي کولای.
د بندیانو پایوازان زیاتوي، دوی د امنیتي تدابیرو له اړتیا سره مخالفت نهلري، خو غوښتنه کوي چې د ملاقات لپاره دې روښانه او منظم مېکانیزم جوړ شي، د اجازې بهیر دې لنډ شي او د اوږده انتظار لپاره دې مناسب ځای برابر شي.
دوی همداراز غواړي، چې د بندیانو د کورنیو لپاره د ملاقات وخت، اجازې، اسنادو او نورو شرایطو په اړه روښانه معلومات ورکړل شي؛ څو خلک د میاشتو لپاره له یوې ادارې څخه تر بلې ادارې پورې له تګراتګ څخه خلاص شي.
که څه هم د طالبانو په زندانونو کې د بندیانو تازه شمېرې تراوسه نهدي اعلان شوې؛ خو د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۴کال د اکتوبر تر میاشتې په څرخي پله زندان کې له پنځو زرو ډېر بندیان ساتل کېدل. د ۲۰۲۳کال په پیل کې د طالبانو یوه چارواکي ویلي و، چې په شاوخوا ۱۸ میاشتو کې تر ۲۹زره ډېر کسان په بېلابېلو تورونو نیول شوي دي.
د بلخ پخواني والي عطامحمد نور د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د وروستیو څرګندونو په غبرګون پر طالبانو سختې نیوکې کړې او دغه ډله یې «جاهله» او «وحشي» بللې ده. نوموړي د متقي لهخوا مخالفانو ته د «کولابي» کلیمې کارولو په ځواب کې ویلي، دا د هغه د «اخلاقي سقوط» څرګندونه کوي.
هغه د سېشنبې په ورځ (د وږي ۳مه) پر اېکس پاڼه په خپور شوي یادښت کې لیکلي: «په رېښتیا هم جاهل او وحشي ښه او بد نهلري، دواړه د یو رخت دوه خواوې دي». عطامحمد نور د مخالفو ډلو په اړه د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر وروستیو څرګندونو او همداراز د حسیب پنچشېري مړي ته د سپکاوي په غبرګون کې ویلي، چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر څرګندونې د هغه «ادبیات» ښیي. نوموړي زیاته کړې، چې یادې ډلې د مقاومت جبهې غړي حسیب پنجشېري مړي ته سپکاوی کړی.
نور همداراز ویلي، مخکې یې فکر کاوه چې امیرخان متقي د طالبانو په منځ کې «یو څه مودب او روڼ اندی» دی؛ خو متقي هم وښوده چې د یادې ډلې د نورو کسانو په څېر دی. ښاغلي نور وړاندې ویلي: «کله چې ستاسو قضاوت دومره سپک وي، نو بیا د نصرتالله بابر، بېنظیر بوټو او پروېز مشرف نافرمانه اولادونه تاسو یاست او تاسو به اوسئ! د اکوره خټک، حقانیه مدرسو او د لاهور، کوټې او مانسهرې د پوځي پټنځایونو روزل شوي کسان تاسو یاست او تاسو به اوسئ! لاهم ستاسو سوداګري، لوړپوړې ودانۍ او د کورنیو ډېره برخه په پېښور، میرانشاه، کراچۍ او کوټه کې پاتې ده».
عطامحمد نور ادعا کړې، چې طالبانو د بهرني ملاتړ په مرسته پر پخواني نظام بریدونه کول او د تېر حکومت د جګړو پرمهال دوی د پاکستاني، عرب، چیچني، نمنګاني او نورو بهرنیو وګړو په ګډون د طالبانو یوشمېر کسان نیولي وو.
نور طالبانو ته ویلي :«دا تاسو وئ، چې د خپلو بادارانو په ملاتړ او د پردیو کرنیلانو او جرنیلانو پر اوږو سپاره، د هېواد پر مشروع حکومت مو برید او بغاوت وکړ. هغه ستاسو ځانمرګي بریدګر در په یاد دي، چې د تاجکستان او کشمیر وګړي وو او ما ژوندي نیولي وو؟»
نور وايي، هغه مهال چې دوی په واک کې وو، د طالبانو د کورنیو، اولادونو، خپلوانو او مړو او ژوندیو ساتنه یې کړې؛ خو طالبانو برعکس د احمدشاه مسعود، جنرال عبدالرازق اڅکزي او عبدالعلي مزاري قبرونو ته بېاحترامي کړې ده.
دا په داسې حال کې ده، چې په دې وروستیو کې د طالبانو د مخالفو ډلو د فعالیتونو په غبرګون کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر دوی ته د «لچک» او د «پلار او مور ازار وهلي» الفاظ کارولي وو او ویلي یې و، چې دغه ډلې د بهرنیو استخباراتي ګړیو په لمسون پر دوی بریدونه کوي او دا هغه ډلې دي چې د دوی مشر تر (کولابه) جارو کړې وې.