د مدني ازادیو د څار نړۍواله شبکه: د طالبانو په واکمنۍ کې مدني فضا سخته محدوده شوې

رابرټ کاټلر په یوه څېړنیزه لیکنه کې ویلي چې د افغانستان په شمال کې د ناامنۍ زیاتېدل کولای شي په افغانستان کې د ازبکستان سوداګریزې او ټرانزیټي پروژې له ګواښ سره مخ کړي.

دغه کاناډایي څېړونکی چې له درېیو لسیزو ډېره موده یې د منځنۍ اسیا په اړه څېړنه او سلا مشورې کړې دي، د سې‌شنبې په ورځ د «ټایمز اف سنټرل ایشیا» پر وېبپاڼه لیکلي چې په بدخشان کې د طالبانو او د جمعه‌خان فاتح اړوندو ځواکونو ترمنځ وروستۍ نښتې، که څه هم د فاتح په تسلیمېدو پای ته ورسېدې، خو د افغانستان په شمال‌ختیځ کې د بې‌ثباتۍ د زیاتېدو نښه ده.

د هغه په وینا، د ۱۴۰۴ کال له جدي څخه د ۱۴۰۵ کال تر اسد پورې په بدخشان کې د طالبانو مخالفو وسله‌والو ډلو پورې اړوند ۲۲ پېښې ثبت شوې دي، په داسې حال کې چې د ۲۰۲۵ کال په دویمه نیمایي کې یوازې څلور ورته پېښې ثبت شوې وې.

په بدخشان کې د طالبانو او د جمعه‌خان فاتح د ځواکونو نښته

د طالبانو او د جمعه‌خان فاتح د ځواکونو ترمنځ نښته د اسد میاشتې په ۲۰مه د بدخشان په نسي ولسوالۍ کې پیل شوه.

د دې نښتې د پیل لامل د طالبانو هڅه وه چې د فاتح له ځواکونو څخه پوځي تجهیزات او موټرونه ترلاسه کړي.

خو د سیمې د ځواکونو د بې‌وسلې کولو، د طالبانو د سیمه‌ییزو قوماندانانو د واک د کچې او د سرو زرو د کانونو د کنټرول پر سر اختلافونه له ډېرې مودې راهیسې موجود وو.

له هغه وخت راهیسې چې طالبان بیا واک ته رسېدلي، په بدخشان کې د سرو زرو د کانونو پر سر اختلافونو څو ځله د سیمه‌ییزو قوماندانانو او طالب ځواکونو ترمنځ د نښتو لامل شوي دي.

جمعه‌خان فاتح د نږدې یوې اوونۍ له نښتو وروسته د اسد میاشتې په ۲۶مه طالبانو ته تسلیم شو.

څو ورځې وروسته د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد وویل چې د هغه دوسیه د محاکمې لپاره چمتو کېږي.

د نښتو له امله تاجکستان ته د ور اوښتو اندېښنه

د نسي ولسوالۍ د تاجکستان له درواز ولسوالۍ سره ګډه پوله لري.

د زمري میاشتې په ۲۲مه له افغانستان څخه د پولې هغې غاړې ته د ډزو له امله یوه ۲۱ کلنه ښځه په خپل کور کې ووژل شوه او د استوګنې یو شمېر کورونه هم زیانمن شول.

د تاجکستان د بهرنیو چارو وزارت له دې پېښې وروسته د طالبانو ادارې ته رسمي اعتراضي یادښت واستاوه او له هغې یې وغوښتل چې د دغه هېواد پولې ته درناوی وکړي او د ورته پېښو د بیا تکرار مخه ونیسي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت هم د دې ښځې وژل کېدل تایید او خواشیني څرګنده کړه، خو د پېښې مسؤولیت یې هغو کسانو ته منسوب کړ چې د دوی په وینا «ګډوډوونکي او فرصت‌طلب عناصر» وو.

کاټلر لیکلي چې دا پېښه په دې معنا نه ده چې نښتې به په دوامداره توګه د تاجکستان خاورې ته وغځېږي، خو څرګنده یې کړه چې له بدخشان څخه د تاوتریخوالي د ور اوښتو خطر نور یوازې یوه فرضي اندېښنه نه ده.

هغه همداراز د ملګرو ملتونو د امنیت شورا هغه راپور ته اشاره کړې چې په شمالي افغانستان، په ځانګړې توګه بدخشان، کې د داعش خراسان د فعالیتونو په اړه دی.

د دغه راپور له مخې، تاجکستان او ازبکستان د دې احتمال په اړه اندېښنه څرګنده کړې چې داعش خراسان په سیمه کې پټې حجرې جوړې کړي او د دواړو هېوادونو اتباع یې د دې ډلې په لیکو کې شامل شوي وي.

د ازبکستان لپاره اقتصادي ګواښ تر امنیتي ګواښ ډېر دی

ازبکستان تر اوسه په مستقیم ډول د بدخشان له نښتو نه دی زیانمن شوی او داسې کوم راپور هم نه دی خپور شوی چې د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګري، ګمرکي چارې، اورګاډي تګ راتګ یا د برېښنا صادرات ګډوډ شوي وي.

خو په شمالي افغانستان کې د ناامنۍ پراخېدل کولای شي د تاشکند اقتصادي او ټرانزیټي ګټې له ګواښ سره مخ کړي.

افغانستان د ازبکستان لپاره د صادراتو درېیم لوی بازار دی. د ۲۰۲۶ کال په لومړیو پنځو میاشتو کې افغانستان ته د ازبکستان صادرات ۸۱۷.۸ میلیونه ډالرو ته رسېدلي وو.

په همدې موده کې افغانستان د ازبکستان پنځم لوی سوداګریز شریک و.

په افغانستان کې د ازبکستان له مهمو سوداګریزو ګټو څخه یوه د حیرتان ـ مزارشریف اورګاډي پټلۍ ده چې د دغه هېواد پوله د بلخ له سوداګریز مرکز سره نښلوي.

په روان کال کې هم په دې پټلۍ کې پانګونه روانه ده.

د حمل په میاشت کې په نایب‌اباد کې د بار وړلو د ظرفیت د لوړولو او د ګڼې ګوڼې د کمولو لپاره د زر مترو په اوږدوالي یوه فرعي پټلۍ بشپړه شوه.

تر اوسه داسې کومه نښه نه لیدل کېږي چې په بدخشان کې ناامنۍ د حیرتان ـ مزارشریف پر اورګاډي پټلۍ اغېز کړی وي.

خو افغانستان د شمال له لارې د سوداګریزو لارو په برخه کې د ازبکستان د مخ پر زیاتېدونکې اتکا له امله د دغو سیمو ثبات د تاشکند لپاره لا ډېر اهمیت پیدا کړی دی.

کاتلر لیکلي چې ازبکستان له افغانستان څخه د تېرېدونکې یوې لویې پروژې له لارې غواړي خپل هېواد له پاکستان او د جنوبي اسیا له بندرونو سره هم ونښلوي.

د ترانس‌افغان اورګاډي پټلۍ لا تر اوسه فعاله شوې نه ده او پروژه یې د پلان جوړونې او ارزونې په پړاو کې ده.

که ناامني له بدخشان څخه د افغانستان نورو شمالي سیمو ته هم وغځېږي، دا وضعیت کولای شي نه یوازې د حیرتان ـ مزارشریف اورګاډي پټلۍ له ستونزو سره مخ کړي، بلکې جنوبي اسیا بازارونو ته د ازبکستان د لاسرسي پراخ پلان هم له خطر سره مخ کولای شي.

کاتلر په خپله پایله کې لیکلي چې موجود شواهد لا هم ښيي چې په بدخشان کې نښتې تر ډېره په همدې ولایت کې محدودې پاتې دي.

خو د هغه په وینا، بدخشان اوس د تاجکستان لپاره د پولې د امنیت په برخه کې په یوې مستقیمې اندېښنې بدل شوی دی او که ناامني پراخه شي، د ازبکستان سوداګریزې او ترانزیټي ګټې به هم له لا ډېر خطر سره مخ شي.

هغه ویلي، د ۱۹۹۰مې لسیزې تجربې وښوده چې د افغانستان د بدلونونو له پامه غورځول د امریکا ملي امنیت ته څومره زیان رسولی شي.

ښاغلي کراکر دغه څرګندونې د سې‌شنبې په ورځ د «دیموکراسۍ لپاره د ملي بنسټ» په یوه غونډه کې کړې دي. د امریکا پخواني سفیر ټینګار کړی چې په افغانستان کې روان بدلونونه یوازې د دغه هېواد کورنۍ موضوع نه ده، بلکې د سیمې او نړۍ له امنیت سره هم نېغه اړیکه لري.

هغه ویلي: «موږ ولیدل چې په ۱۹۹۰مه لسیزه کې افغانستان ته زموږ نه پاملرنې زموږ ملي امنیت ته څومره زیان ورساوه. هیله او دعا کوم چې دا کار بیا تکرار نه شي.»

کراکر زیاته کړې چې له افغانستان سره اړیکو ته دوام ورکول او له هغو افغانانو ملاتړ کول مهم دي چې د بشري حقونو، زده‌کړو، خپلواکو رسنیو او مدني ټولنې په برخو کې کار کوي.

بېرته د تیارې پر لور

کراکر په تېرو پنځو کلونو کې د طالبانو پر کړنو سختې نیوکې کړې او ویلي یې دي چې دې ډلې هڅه کړې افغانستان بېرته «د تیارې پېر» ته یوسي.

دغه پخواني امریکایي ډیپلومات ویلي چې تر محدودیتونو لا اندېښمنوونکې خبره د افغانې ټولنې د «بیا جوړولو» هڅه ده.

د هغه په وینا، طالبان غواړي داسې یو نظام رامنځته کړي چې پر «د ښځو پر فرمان منلو او د نارینه‌وو پر واکمنۍ» ولاړ وي او په هغه کې «یو ناپاک ټاکل شوی امیر» د «خپل‌سرو» فرمانونو له لارې حکومت وکړي.

کراکر د افغانستان اوسنی حالت «توره دوره» بللی، خو ټینګار یې کړی چې د افغانستان خلک لا هم د دغه هېواد د راتلونکي لپاره د هیلې تر ټولو ستره سرچینه دي.

هغه د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ له نسکورېدو وروسته د خپلو لومړنیو تجربو په یادولو سره ویلي چې د نن ورځې افغانستان له ۲۰۰۱ کال سره توپیر لري، ځکه اوس په هېواد کې یوه لوستې ټولنه شته او ډېری خلک د سیاسي ګډون، مدني ټولنې او خپلواکو رسنیو له ارزښتونو سره بلد دي.

کراکر ویلي: «نن هم طالبان نه شي کولای دا روحیه ماته کړي.»

هغه د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ له نسکورېدو وروسته د کابل لومړیو ورځو ته هم اشاره کړې او ویلي یې دي، کله چې نوموړی کابل ته د امریکا د سفارت د بیا پرانیستلو لپاره ولاړ، افغانستان په پراخه کچه ویجاړ شوی و.

دغه غونډه د امریکا د یو شمېر پخوانیو ډیپلوماتانو، د مدني ټولنې د فعالانو، خبریالانو او په امریکا کې مېشتو افغان سیاسي څېرو په ګډون جوړه شوې وه.

په غونډه کې ګډونوالو د طالبانو تر واک لاندې د ښځو او نجونو د وضعیت، د بشري حقونو د محدودیتونو، د خپلواکو رسنیو د حالت او د افغانستان د سیاسي راتلونکي په اړه بحث او خبرې وکړې.

د دغه پروګرام د خبرتیاوو له مخې، د ثناءالله غفاري چې په «شهاب المهاجر» هم پېژندل کېږي، د داعش خراسان د مشر د پېژندلو یا نیولو په اړه معلوماتو ته تر ۸ میلیونه امریکایي ډالرو پورې جایزه ټاکل شوې ده.

همداراز، د عبیدالله په اړه چې د داعش خراسان د مالي چارو مسؤول او د دې ډلې له لوړپوړو قوماندانانو څخه بلل کېږي، د معلوماتو په بدل کې تر لس میلیونه امریکایي ډالرو پورې جایزه ټاکل شوې ده.

ثناءالله غفاري؛ د داعش خراسان مشر

ثناءالله غفاري په ۱۹۹۴ کال کې په افغانستان کې زېږېدلی دی. د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د معلوماتو له مخې، د داعش مرکزي مشرتابه د ۲۰۲۰ کال په جون میاشت کې نوموړی د خراسان څانګې د مشر په توګه وټاکه.

د داعش په خپرو شویو اعلامیو کې غفاري د پوځي تجربې لرونکي کس او په کابل کې د دې ډلې له هغو کسانو څخه بلل شوی چې د «ښاري زمریانو» په نوم یادېږي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په وینا، غفاري د پېچلو ځانمرګو بریدونو او چریکي عملیاتو په طرحه کولو کې رول درلود او په افغانستان کې د داعش خراسان د ټولو عملیاتو د تایید او د دې ډلې د مالي چارو مسؤول هم بلل شوی دی.

عبیدالله؛ د مالي او عملیاتي چارو مسؤول

د «د عدالت لپاره انعام» پروګرام د داعش خراسان د یوه بل لوړپوړي مشر عبیدالله معلومات هم خپاره کړي دي.

د خپرو شویو معلوماتو له مخې، عبیدالله د داعش خراسان مالي فعالیتونه اداره کوي، د عملیاتو په طرحه کولو کې ونډه لري او د دې ډلې عملیاتي ډلې رهبري کوي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د هغه د اوسني ځای په اړه نور جزیات نه دي خپاره کړي.

داعش خراسان؛ له پولو هاخوا ګواښ

د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په راپورونو کې ویل شوي چې داعش خراسان لا هم په افغانستان او د پاکستان په ځینو برخو کې فعال دی او د نویو کسانو د جذب او د خپلې شبکې د پراخولو هڅې کوي.

ملګرو ملتونو په وار وار خبرداری ورکړی چې داعش خراسان د بریدونو د ترسره کولو وړتیا ډېروي او د منځنۍ اسیا د هېوادونو په ځانګړي ډول د ځینو اتباعو په ګډون، بهرني جنګیالي هم د خپلو لیکو د پیاوړتیا لپاره جذبوي.

د ملګرو ملتونو د ارزونو له مخې، د داعش خراسان ګواښ یوازې تر افغانستان پورې محدود نه دی او دغه ډله لا هم د پولې هاخوا د بریدونو د ترسره کولو وړتیا لري.

د ملګرو ملتونو امنیت شورا داعش خراسان په سیمه کې د تر ټولو جدي ترهګریزو ګواښونو له ډلې ګڼي او وايي چې دغه ډله له افغانستان څخه بهر هم د خونړیو بریدونو د ترسره کولو وړتیا لري.

طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته داعش خراسان خپل اصلي دښمن بللی او په وار وار یې د دې ډلې پر ضد د عملیاتو د ترسره کولو خبر ورکړی دی.

خو نړیوالو راپورونو ښودلې چې داعش خراسان لا هم خپله شبکه ساتلې او د نویو کسانو د جذب او د مالي سرچینو د برابرولو هڅو ته دوام ورکوي.

د امریکا له خوا د دې ډلې د مشرانو په اړه د معلوماتو لپاره د څو میلیونو ډالرو جایزو ټاکل هم ښيي چې داعش خراسان لا هم د واشنګټن له نظره یوه مهمه امنیتي اندېښنه ده.

د محصلينو د ټولنې د خبرپاڼې له مخې، افغان محصلین له تېرو څو میاشتو راهیسې د تحصیلي ویزو د نه شتون له امله له بېلابېلو او سختو ستونزو سره مخ دي. په دې موده کې یو شمېر افغان محصلین نیول شوي او له نیول کېدو وروسته له پاکستان څخه شړل شوي هم دي، چې له امله یې د ګڼو محصلینو تحصیلي بهیر له جدي خنډونو سره مخ شوی دی.

د سه شنبې په ورځ خپره کړې خبرپاڼه کې زياته کړل شوې، په اسلام اباد کې د طالبانو سفارت یې هم په قضیه کې همغږي کوي.

د افغان محصلينو مدافع وکیل ايمل خان مندوخېل افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وويل، د اسلام اباد عالیه محکمې ته یې د ۸۷ محصلینو عریضه کړې چې د دغه جملې څخه ۵۸ هلکان او ۲۹ نجونې زده کوونکې دي.

هغه وويل، محکمې ته په عريضه کې خواست کړی چې د دغو او نورو محصلينو محصلينو د ويزو تمديد امر وکړي او تر هغې چې په دغه عریضه پرېکړه نه وي شوي، د محصلینو د نيولو لړۍ دې ودرول شي ځکه د ده په خبره: «افغان محصلين هلکان او نجونې په خپلو لېلو او کورونو د بنديانو په څېر ژوند کوي ان ډوډۍ هم په بل چا له بهر راغواړي».

مندوخېل زیاته کړه، دا وخت يوازې په اسلام اباد کې د ۹۰۰ نه تر ۱۰۰۰ پورې هلکان او نجونې محصلين په بېلابېلو پوهنتونو کې په زده کړو بوخت دي او په ټول پاکستان کې د افغان محصلينو شمېره له ۳۵۰۰ تر ۴۰۰۰ پورې دی او دوی ټول د ویزو د تمديدو د ستونزې سره مخامخ دي.

همداراز نوموړي وويل، دی د محصلينو لپاره ويړيا د مدافع وکیل په حيث خدمات وړاندې کوي. د ده په وينا ځکه چې محصلين دومره پيسې نه لري چې ځانونه پرې وساتي.

د محصلینو ټولنې له مخې، د افغان محصلینو ټولنه د ټولو محصلینو ستونزې او اندېښنې په بشپړه توګه درک کوي او د دغو ستونزو د هواري لپاره به خپلو هڅو ته دوام ورکړي.

ټولنې د پاکستان د حکومت څخه هم غوښتنه کړې چې، د افغان محصلینو له نیولو او له هېواده د شړلو لړۍ ودرول شي، څو ټول افغان محصلین وکولای شي د نورو محصلینو په څېر په خوندي او قانوني چاپېریال کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړي او خپلې زده کړې بشپړې کړي.

ياده دې وي د شنبې په ورځ په پلازمېنه اسلام اباد کې، ۲ افغان محصلینې د پولیسو له‌خوا په خپل کور کې نیول شوې وې.

د ټولنې په خبره، دغو محصلینو د خپلو ویزو د تمديد لپاره پر وخت غوښتنلیکونه سپارلي، خو تر اوسه ویزې نه‌دي ورکړل شوي.

د افغان محصلينو د ټولنې مشر صديق شریعتي نن افغانستان انټرنشنل-پښتو ته تاييد کړې، چې هغه محصلينې خوشې کړل شوې دي.

د کندهار ولایت یو شمېر اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې طالبانو په میرویس حوزوي روغتون کې د پخوانیو ودانیو د بیارغونې چارې پیل کړې دي، خو دوی وايي، طالبان دې د ودانیو د بیارغونې پرځای روغتیايي خدماتو ته پاملرنه وکړي.

په میرویس روغتون کې د یوه ناروغ خپلوان وايي:«دا اوس د لابراتوار د ودانۍ د رنګولو او نورو برخو چارې دوام لري، خو دا کار د ناروغ درد نه دوا کوي، بلکې ناروغ ته درمل او نور امکانات په کار دي».

د روغتون د ناروغانو د معلوماتو له‌مخې، دمګړۍ د میرویس حوزوي روغتون دننه په دریو ودانیو کې د بیارغونې کارونه دوام لري، خو دا یې ونه ویل، چې د بیارغونې چارو لپاره څومره بودجه ځانګړې شوې ده.

په ورته مهال د کندهار ښار یو شمېر اوسېدونکي وايي، ورځ تربلې د دغه روغتون خدمات مخ پر ځوړ روان دي.

د ولي محمد په نوم د کندهار ښار یو اوسېدونکی وايي، د حوزې په کچه په دغه لوی روغتون کې روغتیاپلان یوازې د ناروغۍ د درملنې په اړه مشوره ورکوي، خو د روغتون په دننه کې ناروغ ته هېڅ ډول درمل نه ورکول کېږي.

ولي محمد وايي:«ان یوه عادې کېنوله هم باید له روغتون څخه بیرون رانیول شي. که کوم ناروغ عملیات کېږي، د ناروغ خپلوان اړ دي، چې د عملیات لپاره ټول اړین درمل او وسایل په ازاد بازار کې وپېري».

وړاندې دغه ډول ټول خدمات په میرویس روغتون کې په وړیا توګه ورکول کېدل او د کندهار ترڅنګ به د هلمند، ارزګان، زابل او نورو ولایتونو ناروغانو هم دغه روغتون مراجعه کوله.

په میرویس روغتون کې یوې سرچینې د نوم نه ښودلو په شرط د یاد روغتون د خدماتو په اړه افغانستان انټرنشنل ته وویل:«له کله چې د سره صلیب له لوري امکانات درول شوي دي، له هغه وروسته یوازې اوس د طالبانو له‌خوا معاشونه ورکول کېږي، روغتون د درملو هېڅ ذخیره نه لري، کله کله ځینې موسسې له روغتون سره د طبي توکو مرسته وکړي، خو هغه د دوامداره زرګونو ناروغانو لپاره بسنه نه کوي».

په ورته مهال د میرویس روغتون یوه بله سرچینه وايي، چې په دغه روغتون کې یواځینی خیریه درملتون چې د سوداګرو له لوري به ورته درمل ورکول کېدل او وروسته به په وړیا توګه ناروغانو ته ورکول کېدل، طالبانو له دوو میاشتو راهیسې د نامعلوم دلیل له امله تړلی دی.

د حوزې په کچه په دغه روغتون کې د درملو او امکاناتو د کمښت په اړه د روغتون مسوولینو د مولوي هبت الله دفتر او ملا شیرین ته هم خپل شکایت وړاندې کړی، خو تر اوسه لا هم د یاد روغتون ستونزې نه دي حل شوې.