د لیبیا سیالو ډلو په ۲۴ میاشتو کې دننه د ټاکنو پر ترسره کولو هوکړه کړې

هغه افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، د جبري لادرکه کېدو د قربانیانو نړۍواله ورځ په بلوچستان کې داسې حال کې نمانځل کېږي چې د لادرکه شویو کسانو کورنۍ له سخت رواني فشار او وېرې سره مخ دي.
هغه وویل، «وایس فار بلوچ مسېنګ پرسنز» له تېرو ۱۷ کلونو راهیسې د جبري ورکېدو د قربانیانو د کورنیو لپاره د عدالت غوښتنې په موخه فعالیت کوي او سږکال یې هم د کوټې د مطبوعاتو دفتر مخې ته د اعتراض له لارې د یادې ورځې د نمانځلو تابیا کړې ده.
بلوڅ زیاته کړه، دوی اندېښنه لري چې پر اعتراض کوونکو امنیتي فشار زیات شي او یا یې پرضد قضیې ثبتې شي؛ خو د لادرکه شویو کسانو کورنۍ له دې سره، سره خپلې غوښتنې نه پرېږدي.
نوموړي د خپلې کورنۍ د یوه غړي مثال ورکړ او ویې ویل، چې د ده تره له ۲۰۰۱کال راهیسې ورک دی او د هغه د جبري ورکېدو ۲۵ کاله کېږي. نصرالله بلوڅ ادعا وکړه، چې د سلګونه هغه کسانو په اړه چې له کلونو راهیسې ورک دي د محکمې له لوري د وړاندې کولو امرونه هم صادر شوي؛ خو د ځینو قضیو له تېرېدو پنځه، اووه او یا تر دې د ډېرو کلونو له تېرېدو وروسته هم دغه امرونه نه‌دي عملي شوي.
د بلوچستان د لادرکه شویو کسانو د مدافعې ډلې مشر وایي، جبري ورکېدل یوازې د ورکېدو پر قرباني اغېز نه‌کوي؛ بلکې د هغوی پر کورنیو هم ژور رواني او مالي اغېز لري. د هغه په وینا، د کورنۍ ښځې، ماشومان او مور او پلار د اوږدې مودې لپاره د خپلو عزیزانو له ناروښانه برخلیک سره ژوند کوي. نوموړي وویل، ماشومان د خپلو پلرونو له حضور پرته لویېږي او په ځینو مواردو کې له زده‌کړو هم پاتې کېږي.
بلوڅ زیاته کړه، چې د لادرکه شویو کسانو کورنۍ لاهمم هره ورځ د خپلو عزیزانو د بېرته راتګ په تمه وي او د دروازې هره درزا یا غږ ورته دا هیله پیدا کوي چې ښایي ورک شوی کس بېرته راغلی وي.
هغه وویل، د لادرکه شویو کسانو د کورنیو لپاره د اعتراض پنډغالي یوازې د احتجاج ځایونه نه‌دي؛ بلکې د خپلو عزیزانو د عکسونو په لیدلو سره د هغوی پخوانی درد او رواني فشار هم تازه کېږي.
نصرالله بلوڅ وایي، دوی داسې کورنۍ لیدلې چې د خپلو لادرکه شویو اولادونو عکسونه یې سینې ته نیولي او ژړلي یې دي او په ځینو مواردو کې د کورنۍ غړي، په ځانګړي ډول مېندې، د سختې رواني ضربې له امله بې‌هوښه شوې دي.
نوموړي غوښتنه وکړه، چې د جبري ورکېدو د قضیو په اړه دې معلومات له کورنیو سره شریک شي، ورک شوي کسان دې محکمې ته وړاندې شي او یا دې د قانون له مخې د هغوی د برخلیک په اړه روښانه معلومات ورکړل شي.
بل لور ته د بلوچستان مدافع وکیل عمران بلوڅ وایي، د جبري لادرکۍ مسله سیاسي موضوع نه بلکې یو انساني ناورین دی چې زرګونه کورنۍ یې له کلونو راهیسې له درد او ناروښانه برخلیک سره مخ کړې دي.
عمران بلوڅ افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، په بلوچستان کې ډېرې داسې کورنۍ شته چې له لسګونه کلونو راهیسې د خپلو ورکو شویو عزیزانو د برخلیک په اړه هېڅ معلومات نه لري.
هغه وویل، د لادرکه کسانو کورنۍ هره ورځ له ذهني او رواني فشار سره مخ وي او د هغوی لپاره د کال ټولې ورځې د اندېښنې، درد او انتظار ورځې دي. نوموړي زیاته کړه: «داسې نه ده، چې دا کورنۍ یوازې د یادغونډو یا ځانګړو مناسبتونو پرمهال له ستونزو سره مخ وي؛ بلکې د دوی لپاره ټول کال له کړاو او بې‌باورۍ ډک وي».
عمران بلوڅ وویل، د جبري لادرکۍ موضوع باید د سیاسي سیالیو او ډلو ترمنځ د رقابت وسیله ونه ګرځول شي. هغه زیاته کړه: «لادرکه کسان د کوم سیاسي ګوند یا سازمان موضوع نه‌ده، دا یو انساني المیه ده. له بده مرغه، ځینې وختونه پر دې موضوع سیاست کېږي او بېلابېل لوري هڅه کوي ترې سیاسي ګټه پورته کړي».
عمران بلوڅ همداراز د لادرکه کسانو د قضیو د څېړنې په بهیر کې د لا ډېرو مسلکي او اغېزمنو اقداماتو غوښتنه وکړه. د هغه په وینا، د لادرکه کسانو مسله جدي حقوقي او بشري موضوع ده او باید د قانوني او اداري لارو له مخې ورته رسېدنه وشي.
نوموړي زیاته کړه، چې د جبري لادرکۍ ترڅنګ د محکمې له پرېکړې پرته وژنې هم د اندېښنې وړ موضوع ده او د قانون د حاکمیت لپاره باید د دغه قضیو روښانه او شفافه څېړنه وشي.

په اوکراین کې د روغتیا نړیوال سازمان استازي یارنو هابېخت د جمعې په ورځ، د تازه شپنیو بریدونو وروسته، ویلي چې یوازې په ۲۰۲۶ کال کې د بشري مرستو پر زېرمتونونو ۲۰ بریدونه ثبت شوي چې له ډلې یې په ۱۳ زېرمتونونو کې طبي وسایل او درمل ساتل کېدل.

هابېخت ویلي، د جولای په میاشت کې په کییف او د اګست په میاشت کې په دنیپرو کې د روغتیا نړیوال سازمان پر زېرمتونونو بریدونو د پام وړ اندازه درمل او طبي وسایل له منځه وړي چې د شاوخوا ۲۲۵ زره کسانو د مرستې لپاره برابر شوي وو.

نوموړي زیاته کړې: «په دغو سختو او خطرناکو شرایطو کې هم د روغتیا نړیوال سازمان او شریکان یې د بشري مرستو رسولو، روغتیايي مشورو او د اوکراین د روغتیايي نظام د ملاتړ لړۍ روانه ساتلې ده.»

لېرې سیمو ته د روغتیايي مرستو رسول

د روغتیا نړیوال سازمان وايي، د روان کال له پیل راهیسې یې د ملګرو ملتونو له نورو ادارو سره په ګډه ۹ بشري کاروانونه او د ملګرو ملتونو ۲۲ ګډ کاروانونه لېرې او سخت‌رسېدونکو سیمو ته استولي دي.

د دغو کاروانونو له لارې تر ۵۰ ډېرو مېشت‌ځایونو ته درمل، طبي وسایل او نور روغتیايي توکي رسېدلي دي.

د روغتیا نړیوال سازمان په ملاتړ په تېرو اتو میاشتو کې د اوکراین په اوو سیمو کې لومړنیو روغتیايي ټیمونو ۱۳ زره او ۱۳۰ روغتیايي مشورې ورکړې دي. همداراز، په هغو سیمو کې چې درملتونونه فعال نه دي، سږ کال شاوخوا ۲۸ زره او ۴۰۰ کسانو ته د عام استعمال درملو بستې وېشل شوې دي.

هابېخت وايي، دغه سازمان د اوکراین له ۳۰۰ څخه د زیاتو روغتیايي مرکزونو، په ګډون له لومړنیو روغتیايي مرکزونو، روغتونونو، لابراتوارونو او د ناروغانو د لنډمهاله انتقال له مرکزونو سره د طبي وسایلو او توکو په برابرولو کې مرسته کړې چې له لارې یې شاوخوا درې میلیونه کسان له روغتیايي خدمتونو برخمن شوي دي.

د روغتیا نړیوال سازمان د یوه تازه څېړنې پر بنسټ وايي، د اوکراین له څلورمې برخې څخه ډېرو ډاکټرانو او نرسانو د خپګان له اختلال سره ورته نښې ښودلې او له هرو پنځو روغتیايي کارکوونکو څخه یوه کې د اضطراب نښې لیدل شوې دي.

هابېخت ویلي: «زموږ دنده دا ده چې د هغو کسانو لپاره چې د خلکو مرسته کوي او ژوندونه ژغوري، د رواني ملاتړ اضافي لارې او وسایل برابر کړو.»

د روغتیا نړیوال سازمان د روغتیايي کارکوونکو د رواني ملاتړ لپاره د امبولانس کارکوونکو په روزنیزو پروګرامونو کې د رواني لومړنۍ مرستې او له ځان سره د پاملرنې مهارتونه هم شامل کړي دي. د معلوماتو له مخې، له ۱۱ سیمو څخه تر ۴۰ ډېرو متخصصینو په دې روزنه کې ګډون کړی دی.

ملګري ملتونه: د مرستو پر زېرمتونونو بریدونه پراخېږي

د ملګرو ملتونو ویاند سټیفان دوجاریک ویلي، د پنجشنبې له ورځې تر جمعې سهاره په اوکراین کې د بریدونو له امله لږ تر لږه ۱۲ ملکي کسان وژل شوي او له ۶۵ ډېر نور ټپیان شوي دي.

د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق (یونیسف) هم ویلي چې د کییف په سیمه کې یې پر یوه زېرمتون برید شوی او بشري مرستې پکې له منځه تللې دي؛ هغه توکي چې د ژمي له رارسېدو مخکې د اړمنو خلکو د مرستې لپاره ساتل کېدل.

دوجاریک ویلي، دا بریدونه «د یوې پراخې لړۍ برخه» دي او یوازې په روانه میاشت کې په اوکراین کې د بشري مرستو اړوند لږ تر لږه شپږ زېرمتونونه د بریدونو له امله زیانمن شوي دي.

هغه یو ځل بیا د ملګرو ملتونو د سرمنشي انټونیو ګوتېرېش غوښتنه تکرار کړې چې په اوکراین کې دې د تاوتریخوالي د کمېدو لپاره بېړني ګامونه واخیستل شي او په پایله کې دې سمدستي، بشپړ او بې‌قیدوشرطه اوربند رامنځته شي.

د ملګرو ملتونو د اسنادو او د غونډې د ګډونوالو په حواله، د کډوالو ادارې د ۲۰۲۷ کال لپاره ۷،۱۴ میلیارده ډالره بودجه اټکل کړې، په داسې حال کې چې د تېر کال پلان شوې بودجه ۱۰،۶ میلیارده ډالره وه. د راپور له مخې، دا به په تېرو لسو کلونو کې د ادارې تر ټولو ټیټه پلان شوې بودجه وي.

د بودجې په اسنادو کې راغلي چې تېر کال د ادارې په بودجه کې ۱۶ زره او ۱۲۶ کاري بستونه شامل وو، چې روان کال ۱۲ زره او ۵۱ بستونو ته راکم شوي او د ۲۰۲۷ کال لپاره یې د ۸ زره او ۵۴۰ بستونو وړاندیز شوی دی. په دغو شمېرو کې موقتي او قراردادي کارکوونکي نه دي شامل.

د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې چارواکو دغه تازه پلان د پنجشنبې په ورځ په جنیوا کې د ملګرو ملتونو د غړو هېوادونو له استازو سره شریک کړی دی. درې دیپلوماتانو، چې په غونډه کې حاضر وو، د دغو معلوماتو پخلی کړی دی.

خو د کډوالو ادارې یوه ویاند ویلي، د بستونو د شمېر دغه کموالی باید په مستقیم ډول د ۳۵۰۰ کسانو د دندو له لاسه ورکولو په معنا ونه ګڼل شي، ځکه د تېرو کلونو په بودجو کې شامل ډېری بستونه هېڅکله نه وو ډک شوي.

نوموړي ویلي، د ادارې بودجه د اړتیاوو او تمویل د اټکل پر بنسټ جوړېږي او اداره تل هغه اندازه مالي مرستې نه ترلاسه کوي چې په لومړنیو بودجو کې یې اټکل شوې وي.

د کډوالو ادارې ویاند زیاته کړې چې د مالي محدودیتونو له امله دغه اداره لا دمخه په ۲۰۲۵ کال کې د خپلو کارکوونکو شمېر د پام وړ کم کړی او اوس هم د داسې اصلاحاتو پر پلان کار کوي چې ښايي تر زر پورې نور کارکوونکي اغېزمن کړي.

د نوموړي په وینا، دا اصلاحات د ادارې د لګښتونو کمولو، د کارونو چټکولو او حساب‌ورکونې د پیاوړتیا لپاره ترسره کېږي.

د کډوالو ادارې مالي ستونزې په داسې حال کې زیاتې شوې چې د امریکا په ګډون د یو شمېر مهمو مرسته‌کوونکو هېوادونو مالي مرستې کمې شوې دي.

امریکا تېر کال د کډوالو ادارې تر ټولو لویه مرسته‌کوونکې وه او له ۸۰۰ میلیونو ډالرو ډېرې مرستې یې ورسره کړې وې، خو د راپور له مخې د امریکا مرسته سږ کال شاوخوا ۱۱۰ میلیونو ډالرو ته راټیټه شوې ده.

د کډوالو اداره چې د دویمې نړیوالې جګړې له پای وروسته د جګړو او تاوتریخوالي له امله د خپلو سیمو پرېښودو ته اړ شویو خلکو د ملاتړ لپاره جوړه شوې، تر ډېره د حکومتونو او نورو مرسته‌کوونکو له رضاکارانه مالي مرستو تمویلېږي.

د راپور له مخې، د بودجې او کارکوونکو وروستي کمښتونه په داسې وخت کې رامنځته کېږي چې د نړۍ په کچه د بې‌ځایه شویو او کډوالو د شمېر د زیاتېدو تمه ده او بشري مرستو ته اړتیا هم مخ پر لوړېدو ده.

د کډوالو ادارې د لګښتونو د کمولو لپاره په جنوبي افریقا کې یو دفتر هم تړلی او هڅه کوي خپل مرکزي دفتر په جنیوا کې یوې ارزانه ودانۍ ته ولېږدوي.

حماس ډلې هم تایید کړې، چې په دغه برید کې وژل شوی کس قیس بیتاوي نومېده او د دوی د ډلې غړی وو. د فلسطین د اسلامي جهاد ډلې هم دغه کس خپل غړی بللی او د اسراییل دغه برید یې غندلی دی.

د اسراییل پوځ په یوې اعلامیه کې ادعا کړې، چې قیس بیتاوي پر اسراییلي ملکیانو او امنیتي ځواکونو د بریدونو په تنظیمولو، تمویل او ترسره کولو کې لاس درلود. د پوځ په وینا، دغه کس په غزه او له هېواده بهر د حماس له نورو غړو سره نږدې اړیکې درلودې.

بل‌خوا د فلسطین سرې میاشتې ټولنې ویلي، چې تر هوایي برید وروسته اسراییلي ځمکني ځواکونه سیمې ته ننوتل، روغتیايي کارکوونکي یې د لنډ وخت لپاره ونیول او روغتون ته یې د مړو او ټپیانو له لېږدول کېدو مخنیوی وکړ.

د اسراییل پوځ تر اوسه د سرې میاشتې د دغو څرګندونو په اړه څه نه‌دي ویلي.

له دې سره سم، په غزه کې د جمعې په ورځ (د وږي ۶مه) د اسراییل په درېیو جلا هوایي بریدونو کې لږ تر لږه پنځه فلسطینیان وژل شوي دي. د غزې د روغتیايي چارواکو په وینا، په دغو پېښو کې د دیرالبلاح سیمې ته نږدې یو برید شامل دی چې په‌کې د یوې کورنۍ درې غړي وژل شوي دي. همدارنګه په غزه ښار کې پر یوه موټرسایکل برید او یو بل جلا برید کې دوه نور فلسطینیان وژل شوي دي.

د اسراییل پوځ د دغو بریدونو په اړه هم سمدستي تبصره نه‌ده کړې.

دا بریدونه په داسې حال کې کېږي، چې په لوېدیځه غاړه کې د فلسطینیانو پر وړاندې د اسراییلي ښارګوټي مېشتو بریدونه او د اسراییل د پوځ عملیات زیات شوي دي. د بشري حقونو د څار سازمان اسراییل تورن کړی، چې په دغو سیمو کې یې جنګي جرمونه او د بشریت ضد جرمونه ترسره کړي او خلک یې په زوره له خپلو کورونو شړلي دي، خو اسراییل دا تورونه رد کړي دي.

• دا نښتې او بریدونه په غزه کې د سولې او د حماس د بې وسلې کولو لپاره د ډونالډ ټرامپ د طرحې په چوکاټ کې د امریکا د هڅو د دوام پر مهال کېږي. د دغې طرحې له‌مخې، په غزه کې د بشپړ اوربند او د اسراییلي ځواکونو د وتلو په بدل کې به حماس ډله خپلې درنې وسلې او تونلونه یوې ملي کمېټې ته سپاري، خو د اسراییل لومړی وزیر بنیامین نتنیاهو ټینګار کوي، چې د حماس تر بشپړې بې وسلې کولو پورې به خپل ځواکونه له غزې ونه‌باسي.
• د فلسطیني سرچینو د معلوماتو له مخې، د غزې د جګړې له پیل راهیسې تر اوسه له ۷۳ زرو څخه زیات کسان وژل شوي دي.

مسعود پزشکیان د جمعې په ورځ (د وږي ۶مه) د ایران له صداوسیما ټلویزیون سره په مرکه کې څرګنده کړه، چې اسلامي جمهوریت هڅه کوي د سیمې له هېوادونو لکه افغانستان، پاکستان، سعودي عربستان، ترکیې، متحده عربي امارات، قطر، عمان او مصر سره خپلې اړیکې پیاوړې کړي او په وینا یې، د سیمې هېوادونه باید د ترینګلتیاوو د کمولو او پر اسلامي هېوادونو د اسراییل د بریدونو د مخنیوي لپاره له یو بل سره همکاري وکړي.

هغه د هرمز تنګي د پرانېستلو په اړه له عمان سره وروستي تفاهم ته په اشارې وویل، چې د دغې لارې د پرانېستلو نقشه د سپاه پاسداران، امنیتي او نظامي ځواکونو له خوا ترتیب او د مشرتابه له خوا تایید شوې ده.

هغه زیاته کړه، که دغه لاره په ټاکل شوي چوکاټ کې پرانېستل شي، نو امریکا هم باید د بندیزونو او محاصرې د لرې کولو، پر پتروشیمي او نفتو د محدودیتونو د ختمولو، د کنګل شویو پیسو د ازادولو او په لبنان کې د بریدونو د بندولو په برخه کې پر خپلو ژمنو عمل وکړي.

د ایران ولسمشر د ملي امنیت د عالي شورا د پخوانۍ موافقې په اړه وویل، چې د دغې شورا له ۱۳ غړو څخه ۱۲ تنو ورته رایه ورکړې وه او دا یو لویه عقلاني او کارپوهانیزه لاسته راوړنه وه، چې په پایله کې یې د بندیزونو د لرې کېدو او تر ۳۰۰ میلیارد ډالرو پورې د پانګونې د جلبولو زمینه برابره شوې وه. هغه زیاته کړه، چې د دغه تفاهم‌لیک پر بنسټ د لبنان جګړه هم ودرول شوه، خو په هرمز تنګي کې د چوکاټونو د نه رعایت له امله دغه لړۍ بېرته ګډوډه شوه چې اوسمهال پرې بیا خبرې اترې روانې دي.

پزشکیان د هېواد د ډیپلوماسۍ د پیاوړتیا او په دې برخه کې د محسن رضايي د رول یادونه وکړه او ویې ویل، چې د اسلامي هېوادونو ترمنځ همکاري او یووالی د اسراییل د تېریو د مخنیوي یوازینۍ لاره ده.

هغه د هېواد اقتصادي ستونزو، تورم او د کار نشتوالي ته په اشارې سره وویل، چې د خلکو مشارکت او د رهبرۍ هدایت د دې لامل شو چې د دښمن هغه محاسبې چې د مصنوعي ځیرکتیا په مرسته د هېواد د ګډوډولو لپاره شوې وې، ناکامې شي او هېواد پر خپلو پښو ودرېږي.

د ۱۴۰۴ کال د کب په میاشت کې د امریکا او اسراییل په یوه ګډ برید کې د علي خامنه‌يي له وژل کېدو وروسته د امریکا، اسراییل او ایران ترمنځ مستقیمه پوځي نښته پیل شوه، چې د ایران حکومتي رسنۍ ورته د درېیمې تحمیلي جګړې نوم ورکړی دی.

په ورته وخت کې، د اسلامي جمهوریت د احصایې د مرکز د راپور له مخې، په دغه هېواد کې د تورم کچه ۶۶ سلنې ته رسېدلې او د ډالر بیه په بې ساري ډول لوړه شوې ده، چې دې چارې پر خدماتو، درملنې او د کورونو پر کرایو سخت اغېز کړی او د هېواد شاوخوا ۳۶ سلنه خلک یې د فقر له جدي ګواښ سره مخ کړي دي.