د ایران د زرغون ګوند عمومي منشي حسین کنعانيمقدم وايي چې د طالبانو تګلارې د شانګهای د همکارۍ سازمان د غړو هېوادونو له لوري د منلو وړ نه دي او د افغانستان د اوسني وضعیت دوام کولی شي په سیمه کې ناامني نوره هم زیاته او د کډوالۍ څپه پراخه کړي.
هغه زیاته کړه چې طالبانو لا هم په نړیوال نظام کې رسمي ځای نه دی ترلاسه کړی.
کنعانيمقدم له ایراف رسنۍ سره په خبرو کې وویل چې د دې سازمان غړي هېوادونه اندېښنه لري چې د افغانستان اوسنی وضعیت به د دغه هېواد کړکېچ لا ژور کړي او ګاونډیو هېوادونو ته د افغان وګړو د لا زیاتې کډوالۍ زمینه برابره کړي.
دغه ایراني سیاسي څېره زیاته کړه چې په افغانستان کې ناامني کولی شي له پاکستان، ایران، د منځنۍ اسیا له هېوادونو او چین سره د افغانستان پولو ته هم وغځېږي. د هغه په وینا، له همدې امله افغانستان لا هم د شانګهای د همکارۍ سازمان لپاره یو مهم امنیتي موضوع ده.
کنعانيمقدم د خپلو خبرو په بله برخه کې خبرداری ورکړ چې د افغانستان د انزوا دوام او د طالبانو د حکومت د رسمي پېژندنې نشتوالی ښايي په دغه هېواد کې د ترهګرو ډلو د فعالیتونو د زیاتېدو لامل شي.
هغه همداراز ادعا وکړه چې ښايي متحده ایالات په راتلونکي کې افغانستان ته د بېرته ستنېدو هڅه وکړي او له دغه هېواده د چین، ایران او د سیمې د نورو هېوادونو د مهارولو لپاره کار واخلي.
د کنعانيمقدم په وینا، افغانستان د ستراتېژیک پلوه د واشنګټن لپاره مهم ارزښت لري، ځکه د دغه هېواد جغرافیایي موقعیت امریکا ته دا زمینه برابروي چې د چین د «کمربند او لارې» پروژې د پراخېدو مخه ونیسي او د چین او ایران اړیکې هم محدودې کړي.
تر دې وړاندې، د ایران «جمهوري اسلامي» ورځپاڼې هم د «پر طالبانو د پنځو کلونو باور بیه» تر سرلیک لاندې په یوه مطلب کې خبرداری ورکړی و چې، په داسې حال کې چې امریکا د روسیې او ایران په دوو جبهو کې له ستونزو سره مخ ده، ښايي له طالبانو څخه د خپلو سیالانو پر ضد ګټه واخلي.
د کنعانيمقدم څرګندونې په داسې مهال مطرح کېږي چې د شانګهای د همکارۍ سازمان غړو هېوادونو په خپلې وروستۍ غونډه کې یو ځل بیا په افغانستان کې د یوه ټولګډونه حکومت پر جوړېدو ټینګار وکړ او دا یې په دغه هېواد کې د تلپاتې سولې او ثبات د ترلاسه کولو یوازینۍ لار وبلله.
د شانګهای د همکارۍ سازمان غړو همداراز د یوه خپلواک، بېطرفه، سولهییز او له ترهګرۍ، جګړې او نشهیي توکو څخه د پاک افغانستان پر ملاتړ ټینګار وکړ.
د امریکا د هډسن څېړنیز بنسټ مشر څېړونکی لوک کافي په یوه مقاله کې ویلي چې نړیواله ټولنه باید له طالبانو سره د اړیکو تر څنګ، د دې ډلې له مخالفو ډلو، په ځانګړي ډول د مقاومت او ازادۍ جبهو سره هم اړیکې ولري.
کافي په «عرب نیوز» وېبپاڼه کې په خپره شوې مقاله کې، په بدخشان کې د نښتو زیاتېدو ته په اشارې ویلي چې د احمد مسعود په مشرۍ د افغانستان د ملي مقاومت جبهې او د جنرال یاسین ضیا په مشرۍ د افغانستان د آزادۍ جبهې په وروستیو میاشتو کې په دغه ولایت کې د طالبانو پر مورچلو بریدونه کړي دي.
هغه وویل، د دغو دوو ډلو ترڅنګ، ځینې وړې سیمهییزې ډلې، لکه «سپاهي مېهن» هم د طالبانو پر وړاندې فعالیت کوي او له جمعهخان فاتح، چې د طالبانو پخوانی قوماندان دی، سره نښتو په بدخشان کې د طالبانو امنیتي ستونزې لا زیاتې کړې دي.
د کافي په لیکنه، طالبان د دغو ډلو د مخنیوي لپاره اړ شوي چې د افغانستان له نورو سیمو څخه سلګونه جنګیالي بدخشان ته ولېږدوي.
هغه بدخشان له ستراتېژیک پلوه مهم وباله او ویې ویل چې دغه ولایت له تاجکستان، پاکستان او چین سره ګډه پوله لري او د واخان دهلېز له لارې د افغانستان یوازینۍ پوله له چین سره هم په همدې ولایت کې موقعیت لري.
کافي په خپله مقاله کې لیکلي دي: «بدخشان له تاجکستان، پاکستان او چین سره د ګډې پولې له امله د منځنۍ او جنوبي اسیا د نښلېدو په یوه مهمه سیمه کې موقعیت لري. له وسلهوالو مخالفو ډلو سره د طالبانو مخامخ کېدل په داسې سیمهییزو شرایطو کې روان دي چې ډېر پېچلي دي.»
کافي په دوام کې خبرداری ورکړی چې «معاصر تاریخ څو ځله ښودلې چې په افغانستان کې بېثباتي په ندرت سره د دغه هېواد تر پولو دننه پاتې کېږي. له همدې امله، په بدخشان کې د روانو پېښو درک کول او دا معلومول چې د دغه ولایت بدلونونه پر ګاونډیو هېوادونو څه ډول اغېز کولی شي، د هرې جدي سیمهییزې ستراتېژۍ لپاره ډېر ارزښت لري.»
هغه د افغانستان په اړه د ملګرو ملتونو د ترهګرۍ د ګواښ په وروستي راپور استناد کړی او ویلي یې دي چې په افغانستان کې د ترهګرو ډلو فعالیتونه لا هم د ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړي ډول د منځنۍ اسیا لپاره، یو ګواښ دی.
د هډسن څېړنیز بنسټ دغه څېړونکي د طالبانو له وسلهوالو مخالفانو سره د نړیوالې ټولنې پر هغه څه نیوکه کړې چې ده یې «لږه پېژندنه او لږه اړیکه» بللې ده.
کافي باور لري چې «له طالبانو سره د وسلهوالو مخالفانو پېژندنه او اړیکه په نه باور کېدونکې کچه کمه ده. په داسې حال کې چې نړیوال سیاستوال له افغانستان سره د خپلې تګلارې د جوړولو په حال کې دي، د جګړې د یوه لوري غوښتنې، انګېزې، وړتیاوې او سیاسي موخې تر ډېره لا هم ناپېژندل شوې پاتې دي.»
هغه لیکلي چې که نړیواله ټولنه له طالبانو سره، چې د افغانستان د بالفعل واکمنانو په توګه یې مني، اړیکې لري، نو هېڅ دلیل نشته چې د افغانستان د ملي مقاومت جبهې او د افغانستان د آزادۍ جبهې په څېر ډلو سره هم اړیکه ټینګه نه کړي.
کافي همداراز لیکلي چې نړیواله ټولنه باید داسې فکر ونه کړي چې په افغانستان کې اوسنی سیاسي جوړښت د تل لپاره پاتې کېدونکی دی.
د هغه په باور، که طالبان د یوه ټولشموله حکومت له جوړېدو سره مخالفت ته دوام ورکړي، افغانستان ښايي ورو ورو د وسلهوالو نښتو او سیاسي ټوټهټوټه کېدو پر لور ولاړ شي؛ داسې حالت چې د ۱۹۹۰مې لسیزې له کورنۍ جګړې سره ورته والی ولري.
هغه ټینګار کړی چې په بدخشان کې روان بدلونونه ښايي د داسې بهیر لومړنۍ نښې وي.
د امریکا دغه څېړنیز بنسټ څېړونکي د خپلې مقالې په پای کې څرګنده کړې چې «د طالبانو له واک ته رسېدو پنځه کاله وروسته، د نړیوالې ټولنې یوه لویه برخه لا هم پر ایران، غزې او اوکراین تمرکز لري او دا تمرکز د درک وړ دی».
هغه زیاته کړې: «خو هغه پېښې چې د افغانستان د یوه لرې پراته ولایت په کلیو او ګوښه درو کې روانې دي، ښايي په پای کې داسې جیوپولیتیکي پایلې ولري چې اوس مهال یې ډېر لږ سیاستوال اټکل کولی شي».
د برېټانیا پخوانی د بهرنیو چارو وزیر او د ژغورنې نړیوالې کمېټې مشر ډېوېډ میلیبنډ وايي، په افغانستان کې د اقتصادي وضعیت خرابېدو، د نړیوالو مرستو د پام وړ کمېدو، د طالبانو د محدودیتونو او د اقلیمي کړکېچ له امله خلکو ته د بشري مرستو رسول لا ستونزمن شوي دي.
میلیبنډ له «اېماېساېن نیوز» شبکې سره په خبرو کې وویل چې د افغانستان اقتصاد په تېرو پنځو کلونو کې سخت زیانمن شوی دی. د هغه په وینا، د بهرنیو ځواکونو له وتلو سره، د هغو ژمنو پر خلاف چې هغه مهال له افغانانو سره شوې وې، له افغانستان سره نړیوالې مرستې کمې شوې او دغه هېواد له سیاسي پلوه هم لا منزوي شوی دی.
هغه وویل، د دې وضعیت فشار تر ډېره د طالبانو پر چارواکو نه، بلکې د افغانستان پر خلکو وارد شوی او د هغوی ورځنی ژوند یې لا ستونزمن کړی دی.
میلیبنډ وویل چې دی او د نړیوالې ژغورنې د کمېټې همکاران یې هره ورځ په افغانستان کې د خوارځواکۍ د پراخېدو کچه له نږدې ویني. د هغه په وینا، شاوخوا پنځه میلیونه له پنځو کلونو کم عمره ماشومان په افغانستان کې له سختې خوارځواکۍ سره مخ دي او په ټولیز ډول ۱۷ میلیونه کسان بشري مرستو ته اړتیا لري.
د نړیوالې ژغورنې د کمېټې مشر وویل، دې ادارې په تېر یوه کال کې په افغانستان کې شاوخوا ۶۴۰ زره کسانو ته مرستې رسولي دي، خو د هغو کسانو شمېر چې مرستو ته اړتیا لري او ورته لاسرسی نه لري، تر دې ډېر زیات دی.
هغه زیاته کړه چې د طالبانو تګلارې، په ځانګړي ډول پر ښځو او نجونو لګېدلي بندیزونه او محدودیتونه، د بشري مرستو د رسولو چارې هم له ستونزو سره مخ کړې دي.
د امریکا د مرستو بندېدل
میلیبنډ د بهرنیو مرستو کمېدل د افغانستان د وضعیت د خرابېدو له مهمو لاملونو څخه وبلل او ویې ویل چې په تېرو وختونو کې دغو مرستو د افغانستان د اقتصاد شاوخوا ۴۰ سلنه برخه جوړوله. هغه زیاته کړه چې اوس مهال له امریکا څخه افغانستان ته هېڅ مالي مرسته نه رسېږي.
د نړیوالې ژغورنې د کمېټې د مشر په وینا، د دې ادارې له لویو ښوونیزو پروګرامونو څخه یو، چې د امریکا له تر ټولو لویو ښوونیزو مالي مرستو څخه یې ګټه اخیسته، ټاکل شوې وه چې شاوخوا ۳۰۰ زره افغان نجونو او هلکانو ته د زدهکړو زمینه برابره کړي؛ خو د دغه پروګرام بودیجه په بشپړه توګه بنده شوې ده.
د برېټانیا پخواني د بهرنیو چارو وزیر زیاته کړه چې د مرستو کمېدل په داسې مهال رامنځته شوي چې افغانستان له وچکالۍ او اقلیمي کړکېچ سره هم مخ دی. له بلې خوا، جګړې او سیمهییز تاوتریخوالی پر دغه هېواد لا زیات فشار واردوي.
میلیبنډ وویل چې افغانان له نړیوالې ټولنې غواړي چې افغانستان هېر نه کړي.
هغه د افغانانو له خولې وویل: «موږ شل کلنه جګړه نه وه غوره کړې. موږ اوسنی حکومت نه و ټاکلی. خو موږ لا هم غواړو خپل راتلونکی پخپله وټاکو. موږ مه هېروئ».
میلیبنډ وویل چې دی درک کوي، په افغانستان کې له شل کلنې جګړې او د امریکايي ځواکونو له درنو تلفاتو وروسته، په امریکا کې ډېر خلک ښايي نور نه غواړي د دغه هېواد په اړه خبرونه واوري.
خو هغه ټینګار وکړ چې د ستراتېژیکو ملاحظاتو ترڅنګ، نړیواله ټولنه یو «اخلاقي پور» هم لري او باید د افغانستان خلک په یوازې ځان پرېنږدي.
هغه د افغانستان څخه د شوروي ځواکونو د وتلو تجربې ته په اشارې خبرداری ورکړ چې د یوه هېواد په بېثباته حالت کې پرېښودل کېدای شي د نورو کړکېچونو او نویو ستونزو لپاره زمینه برابره کړي.
د ملګرو ملتونو امنیت شورا به د سپټمبر په میاشت کې د افغانستان په اړه خپله درېمیاشتنۍ غونډه جوړه کړي. تمه ده چې د ملګرو ملتونو د سرمنشي نوې استازې او د یوناما مشرې رباب فاطمه به په دې غونډه کې د افغانستان د وضعیت په اړه راپور وړاندې کړي.
تر اوسه د دې غونډې د پرانیستې یا علني ناستې کره نېټه نه ده ټاکل شوې. د ملګرو ملتونو امنیت شورا د سېشنبې په ورځ، د وږي په ۱۰مه، اعلان وکړ چې د افغانستان په اړه د علني غونډې له جوړېدو مخکې به د شورا غړي د تړلو دروازو تر شا هم د دغه هېواد د وضعیت په اړه سلا مشورې وکړي.
د ښځو او نجونو د حقونو په اړه اندېښنې
د ملګرو ملتونو کارپوهانو تر دې وړاندې خبرداری ورکړی و چې په افغانستان کې د ښځو پر وړاندې توپیر او ځپنه په یوه «نهادینه شوي نظام» بدله شوې او ښايي د «بشریت پر ضد د جرم» او «جنسیتي ځورونې» بڼه ولري.
د امنیت شورا په خپله وېبپاڼه کې د افغانستان د اوسني وضعیت په اړه په یوه مطلب کې ویلي چې په دغه هېواد کې له مهمو ننګونو څخه یوه دا ده چې د یوه منظم او ټولګډونه سیاسي بهیر د رامنځته کېدو لپاره د پام وړ پرمختګ نه دی شوی.
په دغه مطلب کې وړاندیز شوی چې د امنیت شورا غړي دې په یوه غیررسمي ناسته کې د سیمې له هېوادونو، یوناما، د افغانستان له مدني ټولنې، افغان ښځو او نړیوالو ملګرو سره د یوه ټولګډونه سیاسي بهیر د پرمخ بېولو پر لارو چارو خبرې وکړي.
تمه کېږي چې د امنیت شورا غړي به د سپټمبر په غونډه کې یو ځل بیا له طالبانو وغواړي چې د ښځو او نجونو پر زدهکړو، کار، تګ راتګ او په ټولنیز ژوند کې پر ګډون لګېدلي بندیزونه او محدودیتونه لرې کړي.
له طالبانو سره د اړیکو پر سر د امریکا، روسیې او چین اختلاف
د رپوټ له مخې، د امنیت شورا غړي د افغانستان لپاره د عمومي موخې، یعنې د یوه باثباته، له ترهګرۍ څخه پاک او خپلو نړیوالو ژمنو ته ژمن افغانستان، په اړه اختلاف نه لري؛ خو دې موخې ته د رسېدو د لارې په اړه بېلابېل نظرونه لري.
امریکا د خپلو وګړو ساتنه، د ترهګریزو ګواښونو پر وړاندې مبارزه او په افغانستان کې د نیول شویو امریکايي وګړو خوشې کېدل خپل لومړیتوبونه بولي. واشنګټن طالبان تورن کړي چې د امریکايي وګړو له نیولو څخه د خبرو اترو پر مهال د فشار د وسیلې په توګه کار اخلي.
په مقابل کې، چین او روسیه له طالبانو سره د اړیکو پر دوام او افغانستان ته د اقتصادي او پراختیايي مرستو پر رسولو ټینګار کوي او د دغو مرستو له بشري حقونو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو له حقونو سره مشروط کولو سره مخالفت کوي.
مسکو او بیجینګ همداراز د افغانستان د مرکزي بانک د شتمنیو د ازادولو او د طالبانو د یو شمېر چارواکو لپاره د سفر د معافیت د بېرته پیل غوښتنه کړې ده.
د ترهګرۍ په اړه اندېښنې؛ د افغانستان او پاکستان ترمنځ ترینګلتیا
په افغانستان کې د ترهګرو ډلو شتون او فعالیت او له دې امله د سیمې هېوادونو ته متوجه ګواښ به هم د امنیت شورا د پام وړ موضوعاتو له ډلې وي.
په رپوټ کې ویل شوي چې د امنیت شورا غړي کولای شي د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې له کارپوهانو سره په افغانستان کې د نویو ګواښونو او د ترهګرو ډلو د فعالیتونو په اړه خبرې وکړي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ ترینګلتیا هم د بحث له نورو مهمو موضوعاتو څخه ده. د امنیت شورا په وینا، که څه هم د دواړو لورو ترمنځ د پراخو نښتو شدت کم شوی، خو د کابل او اسلاماباد اړیکې لا هم ترینګلې دي.
د پولې په سیمو کې د وسلهوالو ډلو فعالیت او د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ او لېږد رالېږد ګډوډېدل د دغو ترینګلتیاوو د دوام له مهمو لاملونو څخه بلل شوي دي.
پاکستان طالبان تورنوي چې په افغانستان کې یې تحریک طالبان پاکستان ته پناه ورکړې ده. طالبان دا تور ردوي او په مقابل کې اسلاماباد تورنوي چې د افغانستان پر ملکي سیمو یې بریدونه کړي دي.
د ملګرو ملتونو امنیت شورا په افغانستان کې دننه ناامني هم د دغه هېواد له جدي ننګونو څخه بللې ده.
د افغانستان په سویلي ولایتونو کې د ښځینه ډاکټرانو په ځانګړي ډول د متخصصو ښځینه ډاکټرانو کمښت د ښځینه ناروغانو د روغتیايي خدمتونو پر وړاندې یوه جدي ستونزه ګرځېدلې ده. اوسمهال په کندهار، روزګان او نورو سویلي ولایتونو کې یوازې درې ښځینه متخصصې ډاکټرانې پاتې دي.
سیمهییزې روغتیايي سرچینې او اوسېدونکي وایي، په تېرو څو کلونو کې د ښځینه متخصصو ډاکټرانو شمېر په پرلهپسې ډول کم شوی او اوسمهال د کندهار، روزګان، هلمند او نورو سویلي ولایتونو په کچه یوازې درې ښځینه متخصصې ډاکټرانې پاتې دي.
د روغتیايي سرچینو د معلوماتو له مخې، په هلمند، زابل او روزګان کې هیڅ متخصصه ښځینه ډاکټره نهشته. د پخوانیو روغتیايي رسمي معلوماتو له مخې، درې کاله وړاندې په کندهار ولایت کې ۴۱ ښځینه متخصصې ډاکټرانې ثبت شوې وې.
یوه روغتیايي سرچینه چې نه غواړي نوم یې خپور شي وایي: «دا مهال په کندهار کې یوازې درې ښځینه متخصصې ډاکټرانې کار کوي؛ خو له دې ډلې یوه یې ډېری وخت په کندهار کې نه وي».
د سرچینې په وینا، د ښځینه ډاکټرانو د کمښت ترڅنګ یوشمېر نورې ښځینه روغتیايي کارکوونکې لکه قابلې، روغتیاپالې او نورې مسلکي ښځې هم د سختو شرایطو له امله له خپلو دندو لرې پاتې شوې دي.
په کندهار کې د جمهوري نظام پرمهال د روغتیا یو پخوانی چارواکی چې نه غواړي نوم یې خپور شي، وایي که څه هم هغه مهال په ولسوالیو کې جګړې روانې وې او د ناامنیو له امله د تګراتګ ستونزې خورا ډېرې وې؛ خو په ښارونو او نسبتا خوندي سیمو کې ډېری روغتیايي کارکوونکو خپلې دندې ترسره کولې.
سرچینه زیاتوي: «که څه هم په ولسوالیو کې جګړې وې او لارې به اکثره وخت د طالبانو په ماینونو پوښل شوې وې؛ خو په ښارونو او هغه سیمو کې چې د تګراتګ ګواښ تر ټولو لوړ و، ډېری روغتیايي کارکوونکې په کار بوختې وې چې متخصصې ښځینه ډاکټرانې هم پهکې وې؛ خو کره شمېر يې معلوم نه وو».
روغتیايي سرچینې وایي، د ښځو پر زدهکړو محدودیتونه، له هېواده د مسلکي ښځینه ډاکټرانو وتل، د کار سخت شرایط او په روغتیايي مرکزونو کې د ښځینه کارکوونکو د فعالیت محدودېدل د ښځینه روغتیايي ځواک د کمېدو لامل شوي دي.
د سویلي ولایتونو اوسېدونکي وایي، که څه هم په ښارونو کې د ښځینه متخصصو ډاکټرانو شمېر کم شوی؛ خو په ولسوالیو او لرو پرتو سیمو کې وضعیت تر دې هم کړکېچن دی. د دوی په وینا، په ډېرو ولسوالیو کې نه متخصصه ښځینه ډاکټره شته او نه هم د ښځینه ناروغانو لپاره کافي عمومي ډاکټرانې، قابلې او نورې روغتیايي کارکوونکې.
د روزګان د چهارچینو ولسوالۍ یو اوسېدونکی وایي، په دغه ولایت کې د ښځینه متخصصو ډاکټرانو نشتوالی د خلکو لپاره لویه ستونزه ده. هغه وایي: «زموږ په روزګان کې متخصصه ډاکټره نهشته او موږ اړ یو چې لومړی کندهار او بیا کابل یا هرات ته ولاړ شو، دلته که ناروغان وړو د ناروغ وضعیت مو نور هم خرابېږي».
زابل هم د هغه سویلي ولایتونو له ډلې دی، چې د ښځینه متخصصو ډاکټرانو له کمښت سره مخ دی. د شته روغتیايي معلوماتو له مخې درې کاله وړاندې لا په زابل کې هېڅ ښځینه متخصصه ډاکټره نه وه ثبت شوې او یوازې څو ښځینه عمومي ډاکټرانې وې. د دغه ولایت اوسېدونکي وایي، ښځینه ناروغانې ډېری وخت د تخصصي درملنې لپاره کندهار ته انتقالېږي.
هلمند هم د ښځینه روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ دی. د دغه ولایت د موسىکلا ولسوالۍ اوسېدونکو څه موده وړاندې د ښځینه عمومي ډاکټرې د نشتوالي له امله اعتراض کړی و او د روغتیايي مرکز د فعالیت بندېدو ګواښ خبره یې کړې وه. د هلمند اوسېدونکي وایي، په دغه ولایت کې یوازې متخصصې ښځینه ډاکټرانې نه دي کمې؛ بلکې په ځینو سیمو کې حتی عمومي ښځینه ډاکټرانې هم نهشته.
د دغه ولایت د مرکز لښکرګاه یو اوسېدونکی وایي: «سره له دې چې دلته متخصصه نهشته، ان عادي ښځینه ډاکټرانې هم کمې دي، چې هرې ډاکټرې ته ناروغ ورولو درملنه یې نه کېږي بیا مجبور یو پر بله خوا ولاړ شو».
د طالبانو له واک وروسته د ښځینه روغتیايي ځواک وضعیت
د سویلي ولایتونو اوسېدونکي او روغتیايي سرچینې وایي، په ۲۰۲۱کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ښځو د زدهکړې او کار په برخه کې محدودیتونو د ښځینه روغتیايي ځواک پر وضعیت مستقیم اغېز کړی دی.
د نجونو پر منځنۍ زدهکړو له محدودیتونو وروسته د ښځینه محصلینو لپاره پوهنتونونو ته د تګ مخه ونیول شوه او وروسته د ښځینه طبي زدهکړو او مسلکي روغتیايي روزنې لارې هم له جدي محدودیتونو سره مخ شوې.
د روغتیايي سرچینو په وینا، د دغه وضعیت له امله د راتلونکو کلونو لپاره د ښځینه ډاکټرانو، قابلو، نرسانو او نورو ښځینه روغتیايي کارکوونکو د روزنې بهیر له جدي ستونزو سره مخ دی.
د ملګرو ملتونو او د ملګرو ملتونو د ښځو د برخې راپورونو هم په بېلابېلو وختونو کې خبرداری ورکړی، چې د ښځو د طبي زدهکړې محدودول د افغانستان د روغتیايي سیستم لپاره د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د راتلونکي کمښت ګواښ زیاتوي.
بيبيسي په خپل یو تازه راپور کې افغانستان ته په نږدې درېیو کلونو کې له ایران او پاکستان نه د ۶مېلیونه کډوالو د بېرته ستنېدو، د هغوی د ناوړه بشري وضعیت، د ښځو او نجونو د راتلونکي او پخوانیو پوځیانو د امنیتي ستونزو په اړه معلومات وړاندې کړي دي.
په راپور کې هغه ستونزو ته هم اشاره شوې، چې راستنېدونکي افغانستان ته تر ستنېدو وروسته د خپل ژوند د بیا پیلولو پرمهال ورسره مخ دي. د بيبيسي د راپور له مخې، مېلیونونه افغانان په تېرو څو لسیزو کې د پناه، کار او اقتصادي فرصتونو لپاره پاکستان او ایران ته تللي وو، اوس د دغه دواړو هېوادونو له لوري پر بېاسناده کډوالو د فشارونو له زیاتېدو سره د افغانانو د بېرته ستنېدو بهیر چټک شوی دی.
بيبيسي د کډوالو چارو د عالي کمیشنرۍ په حواله ویلي، چې له درېیو کلونو په کمه موده کې شاوخوا شپږ مېلیونه افغانان له پاکستان او ایران نه افغانستان ته بېرته ستانه شوي دي. ملګري ملتونه دغه بهیر بېساری بولي او وایي، ډېری راستنېدونکي داسې مهال افغانستان ته راګرځي چې د سرپناه، کار او لومړنیو اسانتیاوو له کمښت سره مخ دي.
راپور کاږي، یوازې سږکال له پاکستان او ایران نه شاوخوا یو مېلیون نور افغانان افغانستان ته ستانه شوي دي. د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ په وینا، دغه بهیر یوازې پر بېاسناده کډوالو محدود نهدی؛ بلکې د قانوني اسنادو لرونکو افغانانو د اېستلو په اړه هم اندېښنې شته.
د راپور له مخې، ډېری راستنېدونکي له افغانستان نه د لسیزو راهیسې بهر اوسېدلي او ځینې یې ان په افغانستان کې زېږېدلي هم نهدي، له همدې امله یوشمېر کورنۍ له راستنېدو وروسته له سرپناه، کار، عاید او د ژوند لومړنیو امکاناتو په برخه کې له ستونزو سره مخ دي.
د راپور له مخې، د لارو په شاوخوا کې د ملګرو ملتونو او مرستندویه ادارو له لوري لنډمهاله پنډغالي جوړ شوي؛ څو راستنېدونکو ته د لنډې مودې لپاره سرپناه برابره شي. د ملګرو ملتونو د کډوالو اداره ټینګار کوي، چې د کډوالو بېرته ستنېدل باید په خپله خوښه، خوندي او له انساني کرامت سره سم ترسره شي.
په راپور کې د ښځو او نجونو وضعیت هم د اندېښنې وړ بلل شوی، په ځانګړي ډول د طالبانو له لوري پر زدهکړو او د ښځو پر عامه ژوند د محدودیتونو له امله. د راپور له مخې، د پاکستان او ایران له لوري راستنېدونکې ښځې او نجونې ښايي له هغو محدودیتونو سره مخ شي چې په افغانستان کې د دوی پر زدهکړو او ټولنیز حضور لګېدلي دي.
بيبيسي وايي، د کډوالو د راستنېدو بهیر په داسې شرایطو کې دوام لري چې افغانستان له سخت بشري او اقتصادي ناورین سره مخ دی. د ملګرو ملتونو د اټکل له مخې، سږکال په افغانستان کې ۲۱.۹ مېلیونه کسان بشري مرستو ته اړتیا لري چې د هېواد د ټول نفوس نږدې نیمایي برخه جوړوي.
د یونېسف د معلوماتو له مخې، شاوخوا یو مېلیون ماشومان په افغانستان کې له خوارځواکۍ سره مخ دي. راپور همداراز د هغو پخوانیو افغان امنیتي سرتېرو او دولتي کارکوونکو امنیتي اندېښنې رااخلي، چې له پاکستان او ایران نه افغانستان ته ستانه شوي دي. د راپور له مخې، یو شمېر دغه کسان د خپل راتلونکي او امنیت په اړه اندېښمن دي.
بيبيسي په خپل راپور کې زیاتوي، چې د ښځو او نجونو په اړه د طالبانو محدودیتونه د افغانستان له نړۍوالو اړیکو سره له مهمو ننګونو څخه دي او د نړۍوالې ټولنې له لوري د مرستو او ملاتړ پر جلبولو هم اغېز کوي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې په وینا، په دومره لویه کچه د افغانانو د بېرته ستنېدو بهیر په معاصر تاریخ کې بېساری دی او د افغانستان لپاره د راستنېدونکو د ادغام او د هغوی د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو په برخه کې جدي ننګونه رامنځته کوي.