د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو خبریال
د خیبرپښتونخوا مرکز پېښور په لاس جوړېدونکو دودیزو او لاسي پکو تر ټولو لوی بازار بلل کېږي. یو وخت به له دې بازار څخه په لاس جوړې شوې پکې نه یوازې د خیبر پښتونخوا بېلابېلو سیمو بلکې افغانستان او هند ته هم لېږل کېدل، خو د عصري وسایلو او تورخم بندېدو له امله یې کاروبار پیکه شوی دی.
شاوخوا یوه لسیزه مخکې په دې بازار کې لسګونه هټۍ او څو کوچنۍ کارخونې وې چې ماهرو کاریګرو به پهکې په لاس پکې جوړولې. هغه مهال د دغو پکو غوښتنه هم زیاته وه او ګڼ کسان پر دې کاروبار بوخت وو.
خو د وخت په تېرېدو او د برېښنايي پکو او همداراز نورو عصري وسایلو د عامېدو له امله د لاسي پکو کاروبار ورو ورو کم شوی دی. یو شمېر کاریګرو خپل پخوانی دغه کسب پرېښی او ګڼ دوکانونه او کارخونې هم تړل شوې دي.
د پېښور د هټیوالو په وینا، د پاکستان او افغانستان ترمنځ د سوداګریزو لارو بند پاتې کېدو هم دې کاروبار ته سخت زیان رسولی دی. افغانستان ته د لاسي پکو لېږد نږدې درېدلی چې له امله یې سوداګر او کاریګر له مالي ستونزو سره مخ شوي دي.
په پېښور کې د لاسي پکو جوړونکی فضل الرحمن افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، چې د پکو جوړولو دا کاروبار د دوی په کورنۍ کې له څو نسلونو راهیسې روان دی. د هغه په وینا، دوی هره ورځ شاوخوا ۸۰۰ لاسي پکې جوړوي او د یوې پکې په جوړولو کې په بېلابېلو پړاوونو کې له څلورو تر پنځو کسانو پورې د کار زمینه برابریږي.
فضل الرحمن وايي، پخوا په دې بازار کې ګڼ کاریګر پر دې کسب بوخت وو، خو اوس د وخت په تېرېدو یوازې څلور کاریګر پاتې دي.
هغه وايي، د پکو په جوړولو کې ښځې هم مهم رول لري. د پکې بېلابېلې برخې ښځې په خپلو کورونو کې په لاس جوړوي او بیا د دغې برخې کاریګرو ته سپارل کېږي او هغوی یې سره یو ځای کوي او بشپړه پکه ترې جوړوي. په دې توګه له دې واړه کاروباره سره د څو کورنیو روزګار هم تړلی دی.
د فضل الرحمن په وینا، پخوا به له پېښوره جوړ شوي لاسي پکې د افغانستان ننګرهار، کابل او نورو سیمو ته په لویه کچه لېږل کېدل خو د تورخم دروازې د بندېدو له امله افغانستان ته د دغو پکو لېږد سخت اغېزمن شوی دی.
هغه وايي، پخوا له افغانستان څخه د لاسي پکو ښه غوښتنه موجوده وه، خو پر ډیورند کرښه د ستونزو له امله اوس خپل تولیدات افغانستان ته نهشي لېږلی او د خرڅلاو کچه یې هم په څرګند ډول راټیټه شوې ده.
په پېښور کې د لاسي پکو یو بل کاروباري شهباز افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، چې نږدې ۴۰ کاله کېږي چې په دې کاروبار کې دی او په وینا یې، د دودیزو او لاسي پکو جوړولو او پلورلو کاروبار شاوخوا ۲۰۰ کاله مخینه لري او تر اوسه په یو ډول نه یو ډول دوام لري.
شهباز وايي، سره له دې چې اوس عصري برېښنايي وسایل شته، خو مشران لا هم لاسي پکې خوښوي او د ګرمۍ پر مهال ترې استفاده کوي، خو د وخت په تېرېدو یې کاروبار پيکه شوی دی.
د هغه په وینا، پخوا د ده د کاروبار نږدې سل سلنه برخه پر لاسي پکو ولاړه وه، خو اوس د برېښنا د اسانتیاوو او عصري وسایلو او په ځانګړي ډول له افغانستان سره د لارو د بندېدو له امله کاروبار یې یوازې شاوخوا ۲۰ سلنه پاتې دی.
شهباز وايي، اوس هم د دغو پکو د غوښتنې یوه مهمه وجه دا ده، چې بېوزله کورنۍ د ګران بیه لمریزې برېښنا سیستمونه او نور بدیل وسایل نهشي اخیستلای، نو د ګرمۍ پر مهال له همدې ارزانه لاسي پکو استفاده کوي.
هغه زیاتوي، چې مسافر هم د سفر پر مهال لاسي پکې له ځان سره وړي او د لارې په اوږدو کې ترې استفاده کوي.
په دې توګه که څه هم د عصري وسایلو او له افغانستان سره د لارو د ستونزو له امله په پېښور کې د لاسي پکو پخوانی کاروبار سخت زیانمن شوی، خو دا دودیزې پکې لا هم د ځینو خلکو اړتیا پوره کوي او د پېښور د پخواني کلتور او لاسي صنایعو یوه نښه بلل کېږي.
د افغانستان د جګړو په تاریخ کې داسې شخصیتونه کم دي چې د ټوپک تر څنګ یې د جرګې ځای هم پېژندلی وي. جلالالدین حقاني د همدې متضاد تصویر له امله د افغانستان د معاصر تاریخ له پېچلو څېرو څخه دی. د هغه ډېر پلویان او خواخوږي نوموړي ته د « لوی مصلح او ستر غازي» نوم کاروي.
مولوي جلال الدین حقاني له شوروي ځواکونو سره په جهاد او د ۱۹۰۱ میلادي کال د اپرېل په پای کې د خوست په سقوط کې ټاکونکی رول درلود.
جلال الدین حقاني د شوروي ځواکونو خلاف د جهاد او تنظیمي جګړو پرمهال له خپلو سیاسي او پوځي مخالفینو سره لیکونه تبادله کړل، د جګړې د درولو لپاره یې مشخصې سیمې وړاندیز کړې، د قوماندانانو د سرتاسري شورا د جوړولو هڅه یې وکړه او د مجاهدینو د تنظیمي اختلافاتو د کمولو لپاره یې د یوه ګډ جوړښت نظرونه وړاندې کړل.
د هغه د نږدې کسانو د روایتونو له مخې، جرګه د ده لپاره د سیمهییز نفوذ او ټولنیز نظم یوه وسیله وه. د قبیلو او قومي شخړو په هواري کې خلکو هغه ته مراجعه کوله او د ده د روغې جوړې هڅې تر میرانشاه او پېښوره پورې غځېدلې وې.
د نجیبالله د حکومت د ملي روغې جوړې په دوره کې کابل هڅه وکړه چې له جلالالدین حقاني سره د خبرو یوه لار پیدا کړي. نجیبالله پوهېده چې حقاني په خوست او پکتیا کې پوځي او قومي وزن لري.
نجیبالله په یوه لیک کې د جګړې د پای ته رسولو اړتیا مطرح کړې. هغه وايي، د ده او حقاني په جګړه کې بېګناه مسلمانان وژل کېږي، کلي او کورونه ویجاړېږي او د وطن د ژغورنې لپاره غواړي له حقاني سره د روغې جوړې ذمهواري پر غاړه واخلي. د هغه په لیک کې حتا د ملاقات لپاره د باور د رامنځته کولو هڅه تر دې حده رسېږي چې د خپلو شلو وزیرانو او لوړپوړو چارواکو د تضمین خبره کوي.د حقاني ځواب بیا د سیاسي امتیازونو د غوښتنې پر ځای د هغه د جګړې اساسي شرطونه وړاندې کوي.
هغه د شوروي ځواکونو پر وتلو ټینګار کوي، د سولې د مرکز په توګه د خوست، ګردېز، ارګون یا بلې سیمې د ټاکلو وړاندیز کوي او وايي چې هلته دې پوځي فعالیتونه ودرول شي، څو د سولې عملي پروسه پیل شي.
په یوه بل مهم شرط کې هغه له ډاکټر نجیبالله غواړي چې پر خپلې تېرې مفکورې او ماضي اعتراف وکړي او «د جهاد ملګرتیا» ته راوګرځي. حقاني په همدې لیک کې وايي چې د وزارتونو او واکمنۍ وږی نه دی او حتا د نجیبالله د شخصي دفاع خبره کوي، چې که هغه د ده له شرایطو سره سم د جګړې له مسیر څخه ووځي.
په دغو لیکونو کې دواړو خواوو هڅه کړې چې د مخالف لوري درناوی وساتي، سره له دې چې د هغوی سیاسي او پوځي دریځونه یو له بل سره په ټکر کې وو.
په ۱۳۷۰ کال کې نجیبالله بیا حقاني ته د ملاقات بلنه ورکوي او وايي چې د ټولو «غټو او وړو» مسایلو د حل لپاره دې له نږدې ورسره خبرې وکړي. په هغه لیک کې دا اړیکه حتا د «یوه پښتانه او مسلمان» د خبرې په توګه بیان شوې ده.
دا اړیکې بالاخره هغه سیاسي جوړجاړي ته ونه رسېدې چې جګړه ختمه کړي. خو ارزښت یې په دې کې دی چې ښيي د افغانستان په یوه تر ټولو سخت سیاسي او پوځي پړاو کې هم د مخالفینو د یوې برخې ترمنځ د خبرو دروازه په بشپړه توګه تړلې نه وه.
کله چې مجاهدین د یو بل پر وړاندې ودرېدل
د شوروي ځواکونو د وتلو په درشل کې د مجاهدینو ترمنځ دا اندېښنې ورو ورو په اختلافونو او شخړو بدلېدې، چې که بهرنی دښمن مات شي، نو د واک مساله به څنګه حل کېږي؟
د تنظیمونو ترمنځ اختلافات ژور وو. د موقت حکومت طرحې موجودې وې، خو تنظیمي مشرانو د واک د وېش، وزارتونو او سیاسي نفوذ پر سر له یو بل سره اختلاف درلود.
حقاني په دې پړاو کې هڅه وکړه چې له تنظیمي مشرانو هاخوا د جبهاتو او قوماندانانو ترمنځ یو بل ډول همغږي رامنځته کړي.
له حاجي عبدالحق، محمد انور جګدلک، قاضي امین وردګ، اخترمحمد ټولواک، مولوي ارسلا رحماني، قاري بابا او سیدجګړن سره د ناستو له لارې د دې نظر د پخېدو هڅه وشوه چې قوماندانان باید د ګډو عملیاتو او یوې واحدې ستراتیژۍ پر سر سره نږدې شي. احمدشاه مسعود هم محمد یونس قانوني د خپل باصلاحیته استازي په توګه ور وپېژانده.
دا کار وروسته د قوماندانانو د سرتاسري شورا په نوم یوې پراخې تجربې ته ورسېد.د شورا د جوړښت لپاره د ولایتونو پر اساس د هېواد د وېش طرحه وشوه. د هر ولایت قوماندانانو ته د خپلو استازو د معرفي کولو ونډه ورکړل شوه او په ټولیز ډول د ۶۱ کسیز کمېسیون د جوړېدو پرېکړه وشوه، څو د شورا لپاره جامع لایحه او طرز العمل برابر کړي.
د شورا په غونډو کې ځینو قوماندانانو د تنظیمي مشرانو پر اختلافاتو سختې نیوکې وکړې. هغوی حتا خبرداری ورکړ چې که وضعیت همداسې دوام وکړي، ښايي له خپلو تنظیمي مشرانو برائت اعلان کړي. خو حقاني وویل چې دوی د مشرانو پر خلاف نه دي راټول شوي او نه غواړي هغوی ته ګواښ متوجه کړي. د ده په وینا، قوماندانان د خپلو جبهاتو دننه د همغږۍ او همکارۍ لپاره سره راټول شوي دي؛ مشران دې په خپل ځای پاتې شي، خو قوماندانان دې له دننه د اتحاد او اتفاق لپاره کار وکړي.
ددې شورا له لارې د واک د سولهییز انتقال لپاره د «استازې شورا» له لارې یوه طرحه هم مطرح شوې وه. تصور دا و چې که د نجیبالله حکومت د داخلي فشار یا بل تحول له امله ړنګ شي، تنظیمي مشران ښايي د یوه ګډ حکومت پر سر سلا نه شي، خو یو منظم ګډ قوت کولی شي پر مشرانو فشار راوړي چې یوې ګډې حللارې ته ورسېږي.
د حقاني په ویناوو کې حتا دا احتمال هم مطرح شوی چې که مشران پر یوه ګډ حکومت سلا نه شي، یوه متحده انقلابي شورا دې د موقتي مودې لپاره د واک چارې پر غاړه واخلي، تر هغې چې وضعیت آرام او د خلکو د رایې له لارې د حکومت جوړېدو زمینه برابره شي.
دا طرحه د هغه د فکر یو مهم اړخ څرګندوي: هغه غوښتل پوځي ځواک د واک د شخصي غصب لپاره نه، بلکې د سیاسي جوړجاړي د مجبورولو او د ګډې پرېکړې د رامنځته کولو وسیله شي.
حقاني څو ځله له مسعود سره د مخابرې له لارې تماسونه ونیول او د افغانستان شمال ته لاړ، چې له مسعود او نورو قوماندانانو سره د شورا په اړه خبرې وکړي. خو د افغانستان په شمال کې د نورو تغییراتو او ګوندي اختلافونو له امله د قوماندانانو د شورا چارې ټکنۍ شوې.
همدا سابقه یوه اساسي پوښتنه راپورته کوي، چې که جلالالدین حقاني دومره پراخ نظامي او شبکوي وزن درلود، نو ولې یې د خپلواک سیاسي مرکز د جوړولو پر ځای د طالبانو له تحریک سره یوځای کېدل غوره کړل؟ او له هغه وروسته، چې د حقاني کورنۍ خپل نظامي او استخباراتي ظرفیتونه وساتل او سراجالدین حقاني د طالبانو په نظام کې په یوه مهم امنیتي او سیاسي شخصیت بدل شو، ولې بیا هم د طالبانو د امارت پوړۍ ته ونه رسېد؟
د دې پوښتنې ځواب د حقاني شبکې په تاریخ کې د ځواک تر څنګ د مشروعیت، سازماني جوړښت او بیعت په مسایلو کې موندل کېږي.
له جهادي جوړښت څخه تر حقاني شبکې
د حقاني شبکې د تشکل لومړنۍ رېښې د ۱۹۷۰مو کلونو له نیمایي سره تړلې دي.
جلال الدین حقاني پاکستان ته له تګ وروسته د مولوي یونس خالص له حزب اسلامي سره یوځای شو او د افغان حکومت او وروسته د شوروي ضد جګړې پر مهال یې د لویې پکتیا په جغرافیا کې پام وړ نظامي نفوذ ترلاسه کړ. په دې مرحله کې د حقاني جوړښت لا د یوې خپلواکې او مشخصې «شبکې» بڼه نه لرله، خو د افغان یاغیانو او مجاهدینو یو پیاوړی ادرس و.
د شوروي ضد جګړې په اوږدو کې حقاني د خپلو پوځي وړتیاوو، سیمهییزو اړیکو او د بهرنیو مجاهدینو له شبکو سره د راشه درشه له امله په یوه مهم قوماندان بدل شو. د ده د ډلې اړیکې د کرښې دواړو غاړو له جهادي چاپېریالونو سره پراخې شوې. همدې اړیکو وروسته د شبکې د جوړښت او مالي او لوژستیکي ظرفیت په رامنځته کېدو کې مهم رول ولوباوه.
د شوروي ضد جګړې له دورې راهیسې جلالالدین حقاني له یو شمېر عربي مجاهدینو او د افغانستان د جهاد له نړیوالو ملاتړو سره نږدې اړیکې درلودې. د اسامه بن لادن، عبدالله عزام، مکتب الخدمات او د خلیجي هېوادونو له ځینو خیریه او مالي شبکو سره د هغه اړیکې د ده د نظامي جوړښت په مالي او ټولنیزه پیاوړتیا کې مهمې بلل کېږي.
د حقاني د نفوذ یو مهم اړخ د پاکستان له استخباراتو او امنیتي او جهادي چاپېریال سره د هغه اړیکې وې.
له ۱۹۷۰مو کلونو وروسته، په ځانګړي ډول د شوروي ضد جګړې په جریان کې، پاکستان د افغان مجاهدینو د ګڼو ډلو لپاره د روزنې، تمویل، تګ راتګ او سیاسي تنظیم مهم مرکز و. حقاني هم په همدې چاپېریال کې د یوه اغېزناک قوماندان په توګه مطرح شو.
د پاکستان د استخباراتي ادارې، په ځانګړي ډول د ایاېسای او حقاني ترمنځ د اړیکو په اړه پراخ اسناد او ادعاوې موجودې دي.
د امریکايي چارواکو له نظره، له پاکستاني استخباراتي جوړښتونو سره د حقاني شبکې اړیکو له ۲۰۰۱ کال وروسته د افغانستان د جګړې په تحلیل کې ځانګړی اهمیت درلود. د پاکستان په خاوره او قبایلي سیمو کې د جهادي شبکو له مرکزونو، د سرحدي سیمو له جنګي ظرفیتونو او د پاکستان له امنیتي جوړښتونو سره اړیکو حقاني ته د اوږدې جګړې لپاره مهم عملیاتي امکانات برابر کړل. دغه اړیکې په ځانګړي ډول له ۲۰۰۱ کال وروسته د طالبانو د چریکي جګړې په جریان کې مهمې پاتې شوې.
حقاني په لویه پکتیا او د هغې په شاوخوا کې د قبایلي، ټولنیزو او نظامي اړیکو پراخه شبکه لرله.
د سیمهییزو جرګو، قومي مشرانو، محلي قوماندانانو او جنګي جوړښتونو سره اړیکو هغه ته دا توان ورکړی و چې په سیمه کې د پام وړ تحرک رامنځته کړي.
د دې اړیکو یوبل مهم اړخ له عربي نړۍ سره د حقاني د کورنۍ اړیکې وې. حقاني له یوې یمنۍ مېرمنې سره دویم واده وکړ، چې د انس حقاني او د ده د یو شمېر نورو زامنو مور وه. دغه کورنی تړاو پخپله د مالي تمویل ثبوت نه شي ګڼل کېدای، خو د عربي ټولنې له ځینو برخو سره یې د حقاني کورنۍ ټولنیزې او کورنۍ اړیکې پراخې کړې او د هغه د کورنۍ نړیوال جهادي ارتباطات یې لا نږدې کړل.
دغه راز د شوروي ضد جګړې پر مهال له عربي مجاهدینو او نړیوالو جهادي شبکو سره اړیکو حقاني ته د افغانستان له سیمهییز چاپېریال څخه بهر د اړیکو یو پراخ میدان برابر کړ. مکتب الخدمات، عرب مجاهدینو او د خلیجي هېوادونو ځینې خیریه شبکو د هغه وخت د افغان جهاد په نړیوال تمویل کې مهم رول درلود. له دغو شبکو سره د حقانيانو اړیکو د دې شبکې جوړښت ته د بشري، مالي او لوژستیکي منابعو د ترلاسه کولو امکانات زیات کړل.
د کرزي له حکومت سره د حقانیانو د روغې جوړې هڅې
په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د لومړي امارت له سقوط وروسته د جلالالدین حقاني د کورنۍ او د هغه د شبکې لپاره یوه اساسي مساله داوه، چې له نوي سیاسي او امنیتي واقعیت سره څنګه تعامل وکړي. د طالبانو د نظام له سقوط سره د افغانستان سیاسي جوړښت په بنسټیز ډول بدل شو، خو د حقاني کورنۍ د پخوانیو سیمهییزو، ټولنیزو، جهادي او قبیلوي اړیکو له امله وتوانېده چې خپل نفوذ وساتي.
د دې دورې په اړه د حقاني د کورنۍ د ځینو غړو د سیاسي تماسونو او د نوي حکومت له چارواکو سره د جوړجاړي د هڅو روایتونه هم موجود دي. د حاجي ابراهیم حقاني د کابل سفر او د حامد کرزي له حکومت سره د اړیکو هڅه د همدې احتمالي مسیر یوه بېلګه ګڼل کېږي.
په دوه زره لومړي زیږدیز کال کې د امریکا تر برید وروسته د جلال الدین حقاني کشر ورور حاجي ابراهیم حقاني کابل ته لاړ څو له حامد کرزي، مارشال فهیم او نوي حکومت سره د خبرو اترو له لارې خپله ستونزه حل او د خوندیتوب ډاډ ترلاسه کړي.
امرالله صالح په خپله رساله «پس از مسعود» کې اعتراف کوي چې کابل ته د ابراهیم حقاني راتګ او د سولې پیغام یوه رښتینې غوښتنه وه، خو د واشنګټن پوځي منطق او استخباراتي ړوندوالي دا زرین چانس له منځه یوړ. امریکایانو د ابراهیم حقاني غوښتنې رد کړې او د هغوی پر کورونو او سيمو یې درنې بمبارۍ پیل کړې.
کله چې له نوي جمهوري نظام سره د جلال الدین حقاني د وروڼو د روغې جوړې هڅې ناکامې شوې، هغوی بېرته خپلې لیکې له سره ورغولې او په خوست، پکتیا او پکتیکا ولایتونو کې یې د افغان حکومت خلاف فعالیتونه پیل کړل. حقاني شبکې د قبایلي سیمو د رضاکاره جنګیالیو په مټ د طالبانو د جګړې سړې لیکې بېرته تودې کړې.
د ۲۰۰۰مو کلونو په منځ کې د امریکايي او ناټو ځواکونو پر ضد د ترسره کېدونکو پېچلو بریدونو له زیاتېدو سره، د حقاني نوم په تدریج سره د طالبانو له عمومي جوړښت څخه د یوه ځانګړي عملیاتي مرکز په توګه مطرح شو. د ۲۰۰۶ او ۲۰۰۸ کلونو ترمنځ د استخباراتي ارزونو له مخې، په کابل او ختیځو ولایتونو کې یو شمېر ستر او پېچلي بریدونه له هغه جوړښت سره تړل کېدل چې وروسته په پراخه کچه د «حقاني شبکې» په نوم وپېژندل شول.
په ۲۰۱۲ کال کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت حقاني شبکه د بهرنیو تروریستي سازمانونو په نوملړ کې شامله کړه.
د حقاني شبکې د نظامي فعالیت یوه مهمه ځانګړتیا د پیچلو، څو پړاویزو او لوړو هدفونو پر ضد د بریدونو تنظیم و. په دغو عملیاتو کې ځانمرګي بریدونه، چاودېدونکي توکي، وسلهوال نفوذ او همغږي بریدونه شامل وو. د شبکې پر وړاندې د امریکا او ناټو د استخباراتي ارزونو یوه مهمه برخه هم د همدې عملیاتي ظرفیت د تشخیص او له منځه وړلو پر هڅو متمرکزه وه.
له دې شبکې سره د تړلو ګڼو بریدونو له ډلې په ۲۰۰۸ کال کې پر حامد کرزي د برید هڅه، د کابل پر سرینا هوټل برید، په ۲۰۱۱ کال کې پر امریکايي سفارت او د ناټو پر مرکزي دفتر برید، پر چاپمېن پوځي مرکز برید او په ۲۰۱۷ کال کې د کابل د زنبق څلورلارې خونړۍ چاودنه یادېږي.
په ۲۰۱۱ کال کې د ناټو پر مرکزي دفتر له برید وروسته د امریکا د وسلهوالو ځواکونو لوی درستیز مایک مولن حقاني شبکه د پاکستان د استخباراتي ادارې له یوه مهم عملیاتي جوړښت سره تړلې وبلله.
د حقاني شبکې د عملیاتي ظرفیت له پراخېدو سره، د امریکا او ناټو د استخباراتي او پوځي عملیاتو یوه مهمه برخه د دې شبکې د رهبرۍ، کورنۍ او نږدې قوماندانانو پر ضد متمرکزه شوه. د شبکې د مهمو غړو نیول، وژل کېدل او د هغوی پر پټنځایونو بریدونه د همدې ستراتیژۍ برخه وه.
انس حقاني، چې د سراجالدین حقاني ورور دی، په ۲۰۱۴ کال کې په بحرین کې ونیول شو او وروسته افغانستان ته ولېږدول شو. هغه د څو کلونو لپاره د بګرام په زندان کې بندي و او په ۲۰۱۹ کال کې د بندیانو د یوې مهمې تبادلې په ترڅ کې خوشې شو.
بدرالدین حقاني د شبکې له مهمو عملیاتي قوماندانانو څخه و او په ۲۰۱۲ کال کې په شمالي وزیرستان کې د امریکا په هوايي برید کې ووژل شو. نصرالدین حقاني د شبکې د مالي او لوژستیکي چارو له مهمو څېرو څخه ګڼل کېده او په ۲۰۱۳ کال کې په پاکستان کې ووژل شو. د حقاني د کورنۍ یو شمېر نور غړي او نږدې قوماندانان هم د ۲۰۰۰مو کلونو په اوږدو کې په جګړو او هوايي بریدونو کې ووژل شول.مفتي احمد جان، چې د سراجالدین حقاني له نږدې همکارانو څخه و، د شبکې په مذهبي، استخباراتي او عملیاتي چارو کې مهم رول درلود او په ۲۰۱۴ کال کې په وزیرستان کې د ډرون په برید کې ووژل شو.
د حقاني شبکې د دوام یو مهم عامل د مالي سرچینو، سیمهییزو اړیکو، بهرنیو مرستو او لوژستیکي امکاناتو ترکیب هم و. د شوروي ضد جګړې له دورې څخه پاتې شوې اړیکې، له عربي جهادي چاپېریال سره ارتباطات او د افغانستان او پاکستان په سرحدي سیمو کې ټولنیزې اړیکې د دې جوړښت د دوام لپاره مهمې سرچینې وې.
په طالبانو کې د حقاني شبکې رول او ځای
له ۲۰۰۱ وروسته د حقاني شبکې جوړښت په بشپړ ډول د یوه سیمهییز جنګي ګروپ په توګه پاتې نه شو، بلکې د طالبانو د بیا راټولېدونکې وسلهوالې مبارزې له مهمو محورونو څخه و. د جلالالدین حقاني پخوانیو سیمهییزو او نړیوالو اړیکو، د سرحدي سیمو له جهادي چاپېریال سره تړاو او د کورنۍ د شبکوي جوړښت دوام دې ته زمینه برابره کړه چې دغه جوړښت خپل نظامي او استخباراتي ظرفیتونه بېرته منظم کړي. په دې دوره کې د حقاني شبکې ځانګړتیا دا وه چې له طالبانو سره یې اړیکه نه د بشپړې خپلواکۍ بڼه لرله او نه د یوه عادي نظامي واحد په توګه تعریفېدای شوای. شبکه له طالبانو سره د مذهبي مشروعیت او بیعت له مخې ژوره تړلې وه، خو په ورته وخت کې یې خپل ځانګړي مالي، ټولنیز، استخباراتي او عملیاتي ظرفیتونه هم ساتلي وو.
له همدې امله، د حقاني شبکې د رول او ځای په تړاو یو تعبیر دا دی چې دا د طالبانو په تحریک کې یو څه خپلواک عملیاتي او شبکوي محور و. ددې شبکې مشران په دې باور دي، چې د حقانیانو د روغې جوړې د هڅو له ناکامېدو وروسته د بهرنیو ځواکونو خلاف لومړني بریدونه دوی پیل کړل او وروسته دغه تحرکات د کندهار جبهو ته هم وغځېدل.
د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د حقاني شبکې په تاریخ کې یو بنسټیز بدلون رامنځته شو. سراجالدین حقاني د کورنیو چارو د وزارت مشري ترلاسه کړه او د هغه اړوند ګڼ کسان د امنیتي او اداري جوړښتونو په بېلابېلو برخو کې لوړپوړو دندو ته ورسېدل. په دې توګه، د حقاني شبکې یوه مهمه برخه له غیررسمي قدرت څخه رسمي دولتي قدرت ته ولېږدېده.
سراجالدین حقاني په همدې نوي جوړښت کې په تدریج سره د یوه مهم سیاسي شخصیت په توګه هم راڅرګند شوی دی. د هغه سیاسي سبک د طالبانو د رهبرۍ له هغه ډول سره په ځینو برخو کې توپیر لري چې تر ډېره پر ایډیولوژیک انضباط، د امیر پر متمرکز واک او د داخلي اطاعت پر اصل ولاړ دی. سراجالدین حقاني په تېرو کلونو کې د حکومتولۍ، د ولس او حکومت د اړیکو، د واک د تمرکز او د نجونو د تعلیم په څېر موضوعاتو کې داسې څرګندونې کړې چې د طالبانو د رهبرۍ د سخت دریځو سیاستونو په پرتله نرمې بلل شوې دي. هغه له قومي مشرانو، قبیلو او د مختلفو قومونو له استازو سره د اړیکو رغولو په لټه کې دی، خو د سرچینو په وینا، د طالبانو مشرتابه یې دغه هڅې د علماوو شوراګانو له لارې کم اغیزې کړې دي.
له نړۍ او بهرنیو استازو سره د هغه لیدنې او د افغانستان د راتلونکي په اړه یوڅه عملپاله دریځونه هم د هغه د سیاسي سبک یوه برخه ګرځېدلې ده.خو سراجالدین حقاني د یوه بشپړ اصلاحطلب یا د طالبانو له ایډیولوژیک چوکاټ څخه د وتلي سیاستوال په توګه تعبیرول ښايي بې احتیاطي وي. هغه لا هم د طالبانو د ادارې یوه مهمه برخه ده، د همدې تحریک له مذهبي او سیاسي مشروعیت سره تړلی دی او د طالبانو د نظام د عمومي جوړښت د ساتلو لپاره کار کوي.
د طالبانو د اوسني جوړښت په اړه په سیاسي بحثونو کې د «کندهار ډلې» او «حقاني ډلې» یا «کابل ډلې» اصطلاحات ډېر کارول کېږي. دغه اصطلاحات تر یوه حده د طالبانو د داخلي اختلافونو په تشریح کې مرسته کوي، خو د دغو اختلافونو اصلي محور ډېری په کندهار کې په یوې خاصې حلقې پورې د قدرت په انحصار، د پرېکړو کولو پر صلاحیت، د دولتي منابعو پر وېش، د حکومتولۍ پر سبک او له نړیوال نظام سره د تعامل پر څرنګوالي راڅرخي.
د ملا هبتالله اخوندزاده تر مشرۍ لاندې د طالبانو د رهبرۍ مرکز په کندهار کې دی او د نظام د اساسي ایډیولوژیکو او ستراتیژیکو پرېکړو وروستی واک په همدې مرکز کې انحصاري شوی دی.
سراجالدین حقاني د پلار په څېر منځګړی رول لوبولی شي؟
بېلابېل راپورونه څرګندوي چې د طالبانو د یو شمېر مخالفو څېرو ترڅنګ، د ځینو لوېدیځو هېوادونو او د طالبانو دننه د اصلاح غوښتونکو کړیو پام تر ډېره سراجالدین حقاني ته اوښتی دی. هغه په ځینو کړیو کې د یوڅه اصلاح غوښتونکي او بدلونمنونکي طالب مشر په توګه مطرح کېږي. سراجالدین حقاني له خپلو نږدې ملګرو او شبکې سره خپلې مالي او لوژستیکي اړیکې او مرستې هم تر ډېره ساتلې دي، خو له دې ټول سیاسي او له پلاره ور پاتې قومي او نظامي وزن سره سره، په عمل کې یې له ملا هبتالله اخوندزاده سره له مستقیم تصادم څخه تر اوسه ډډه کړې او له هغه سره یې په چلند کې محتاطانه او محافظهکارانه دریځ غوره کړی دی.
په مقابل کې، د جلالالدین حقاني د درانه نظامي وزن او د هغه د کورنۍ او جنګیالیو پراخو قربانیو ته په کتو، د طالبانو رهبرۍ د هغه د کورنۍ او شبکې لپاره داسې جلا او استثنایي سیاسي مقام په رسمیت نه دی پېژندلی چې د طالبانو د تحریک له عمومي جوړښت څخه یې لوړ یا مستقل حیثیت څرګند کړي.
د پام وړ خبره دا ده چې د طالبانو هېڅ مشر، نه ملا محمد عمر او نه ملا هبتالله اخوندزاده، او نه هم د رهبرۍ اړوند مهمو څېرو د جلالالدین حقاني د تلین یا یادغونډو پر مهال داسې څرګند دریځ نیولی چې د هغه جګړهییز رول، قربانۍ، کورنۍ او شبکې ته یې د ملا اخترمحمد منصور او یا ملامحمد عمر په څېر جلا او ځانګړی امتیاز ورکړی وي. په دې معنا، چې حقاني او د هغه شبکه تل د امارت د عمومي جوړښت یوه برخه او د رهبرۍ تابع ځواک ګڼل شوی دی.
د طالبانو د تحریک په دننه کې د «امیر» د اطاعت مفکوره د دې ډلې د مذهبي او سیاسي مشروعیت او انحصار له مهمو بنسټونو څخه ده. د رهبرۍ پر وړاندې ښکاره سرغړونه د تحریک د داخلي مشروعیت د بنسټ د ننګولو معنا هم لرلای شي. حقاني شبکه که څه هم پراخ امنیتي او ټولنیز ظرفیت لري، خو خپل سیاسي مشروعیت تر ډېره د طالبانو له عمومي جوړښت څخه اخلي. له همدې امله، له هبت الله سره یې له مستقیم تقابل نه ډډه کړې ده.
د جلالالدین او سراجالدین ترمنځ اصلي توپیر ښايي د شخصیت تر څنګ د زمانې توپیر وي.
جلالالدین په داسې افغانستان کې راڅرګند شو چې واک ویشل شوی و، قومي او جهادي شبکې ډېرې خپلواکې وې او یوه قوماندان په خپل شخصي نفوذ کولی شول له څو بېلابېلو مرکزونو سره په یو وخت کې اړیکې وساتي.
سراجالدین په داسې جوړښت کې فعالیت کوي چې واک په یوه عمودي سیاسي ـ مذهبي نظام کې ډېر متمرکز دی. د یوه لوړپوړي چارواکي لپاره د خپلواک منځګړي په توګه عمل کول، په ځانګړي ډول له مخالفینو سره، د هغه د پلار د دورې په پرتله ډېر محدود سیاسي ځای لري.له همدې امله که د جلالالدین حقاني بری د «جرګې، اړیکو او شبکې» په مثلث کې ولیدل شي، د سراجالدین اوسنی نقش تر ډېره د «نظام، امنیت او رهبرۍ» له مثلث سره تړلی ښکاري.
سراجالدین حقاني ته په اوس وخت کې یوه ترټولو ستره پوښتنه دا راجع کیږي، چې ایا هغه کولی شي له خپل رسمي ځواک څخه هاخوا د اعتماد، منځګړیتوب او سیاسي تفاهم داسې فضا جوړه کړي لکه پلار یې چې د مجاهدینو د مختلفو ډلو ترمنځ هڅه کوله؟.
د پاکستان پخوانی سفیر او د امریکا د جورج ټاون پوهنتون استاد توقیر حسین وايي، د افغانستان په اړه د اسلاماباد تګلارې بنسټیز بدلون ته اړتیا لري او د دې هېواد په اړه د پاکستان تر اوسه امنیتمحوره چلند برعکس پایلې لرلې دي.
حسین دا څرګندونې هغې لیکنه کې کړې دي چې د چهارشنبې په ورځ د پاکستان د «ډان» ورځپاڼې خپره کړې ده. هغه افغانستان «له پوځي اړخ سره یوه سیاسي ننګونه» بللې او ویلي یې دي چې له دې هېواد سره یوازې له امنیتي لیدلوري چلند نه شي کېدای او نه هم د افغانستان ټولو ستونزو ته یوه ګډه حللاره ټاکل کېدای شي.
نوموړي لیکلي، افغانستان، که هر چا پرې واکمني کړې وي، تل د پاکستان لپاره د ستونزو لامل پاتې شوی، خو د اسلاماباد خپله تګلاره هم د دې حالت په پېچلېدو کې ونډه لري.
د حسین په وینا، افغانستان له قومي، مذهبي او فکري وېشونو او د ښار او کلیو تر منځ له اختلافونو سره مخ دی او د سیمې او نړۍ د قدرتونو سیالۍ هم دغه اختلافونه لا پسې زیات کړي دي.
ښاغلي حسین د افغانستان په څو لسیزو جګړو کې د امریکا، شوروي اتحاد او پاکستان ونډه هم څېړلې ده. د هغه په وینا، په افغانستان کې اوږدې جګړې داسې «جګړهییز اقتصاد» رامنځته کړ چې زورواکو او فاسدو کسانو او ډلو ترې ګټه اخیسته او د بېثباتۍ له دوام سره یې خپلې ګټې خوندي کولې. نوموړي دا حالت د طالبانو د راټوکېدو له مهمو لاملونو څخه بللی دی.
حسین د طالبانو د رامنځته کېدو په اړه د پاکستان د ونډې په تړاو لیکلي چې پاکستان د جګړې پر مهال یوازې د طالبانو د پناه ځای نه و، بلکې طالبانو په پاکستاني ټولنه کې هم ټولنیزې او سیاسي ریښې پیدا کړې.
د هغه په وینا، جهادي شبکې او د افراطیت مرکزونه د پاکستان له کورنیو ستونزو او ناخوښیو سره وتړل شول او د هغو وسلهوالو ډلو د ودې لپاره یې زمینه برابره کړه چې اسلاماباد نن ورسره جګړه کوي.
حسین لیکلي چې همدې حالت طالبانو ته دا زمینه برابره کړې چې پر پاکستان فشار راوړي. د هغه په باور، اسلاماباد د دې فشار د کمولو لپاره باید هغو کورنیو سیاسي او ټولنیزو ستونزو ته پام وکړي چې خلک وسلهوالو ډلو ته د ورګډېدو لپاره هڅوي.
د طالبانو په اړه د پاکستان پر تګلارې نیوکه
دغه پخواني پاکستاني دیپلومات لیکلي چې د افغانستان په اړه د پاکستان پخوانۍ تګلاره تر ډېره پر امنیتي مسایلو راڅرخېده.
هغه لیکلي: «افغانستان یوازې د یوې امنیتي ستونزې په توګه لیدل، د طالبانو د ملاتړ ناکامې تګلارې ته لاره هواره کړه او اوس به هم د هغوی پر وړاندې د ناکامې تګلارې لامل شي.»
د حسین په باور، د پاکستان او افغانستان اړیکې د دواړو هېوادونو د امنیت، اقتصاد او سیاسي ثبات لپاره ډېرې مهمې دي.
نوموړي په ورته وخت کې د کابل پر پخوانیو تګلارو هم نیوکه کړې او ویلي یې دي چې د افغانستان پخوانیو حکومتونو باید د طالبانو د ستونزې د هواري لپاره له پاکستان سره همکاري کړې وای.
حسین د افغانستان پخواني ولسمشران حامد کرزي او اشرف غني تورن کړي چې هڅه یې کوله د امریکا او هند په مرسته پاکستان د طالبانو د ستونزې د هواري لپاره تر فشار لاندې راولي.
هغه همداراز لیکلي چې ښايي ډېر افغانان نن دا هیله ولري چې په تېر کې د پښتونستان مسئله نه وای راپورته شوې او افغانستان د ډیورنډ کرښه منلې وای.
دا لیدلوری د افغانستان او پاکستان تر منځ له تر ټولو پخوانیو او لانجمنو اختلافونو څخه یوه ته اشاره کوي.
پاکستان ته خبرداری؛ بیا د امریکا جګړې ته مه ننوځئ
توقیر حسین د خپلې لیکنې په بله برخه کې په افغانستان کې د امریکا د جګړې پر څرنګوالي نیوکه کړې ده.
هغه ویلي چې واشنګټن افغانستان ته له روښانه تګلارې پرته داخل شو او داسې یې انګېرله چې پوځي او ټکنالوژیک برلاسی کولای شي د افغانستان واقعیتونه د امریکا په ګټه بدل کړي.
نوموړي د امریکا وتل د «د ماتې له امله د ستړیا» پایله بللې او ویلي یې دي چې د امریکا هېڅ اندازه مالي مرسته نه شي کولای هغه زیانونه جبران کړي چې د دې هېواد د ناکامو جګړو له امله رامنځته شوي دي.
دغه پخواني پاکستاني دیپلومات وړاندیز کړی چې پاکستان باید د افغانستان په اړه هر اړخیزه تګلاره خپله کړي او په ورته وخت کې د پولې د سمبالښت، کډوالو، سوداګرۍ، پوځي اقداماتو او له چین سره د همکارۍ په برخو کې له فشار او هڅونکو لارو چارو کار واخلي.
حسین همداراز خبرداری ورکړی چې پاکستان باید یو ځل بیا د طالبانو د مخالفو ډلو ملاتړ ته مخه نه کړي؛ که دا کار د اسلاماباد د ګټو له مخې وي او که د واشنګټن په غوښتنه.
هغه ټینګار کړی: «پاکستان باید هېڅکله بیا د امریکا د یوې جګړې برخه نه شي».
په خیبر پښتونخوا کې د ماشومانو پر وړاندې د جنسي تېري او تاوتریخوالي پېښې په بېساري ډول زیاتې شوې دي. د رسمي شمېرو له مخې، د روان کال په لومړیو اوو میاشتو کې په دغه ایالت کې لږترلږه ۳۷۰ داسې پېښې ثبت شوې، چې پهکې ۱۰ ماشومان تر تېري وروسته وژل شوي دي.
په دې لړ کې د هري پور ولسوالۍ د پنځه کلنې ایت نور وژنې سخت غبرګونونه پارولي دي. ایت نور تر جنسي تېري وروسته وژل شوې وه او دغه پېښې پر خواله رسنیو پراخ غبرګونونه راوپارول، چې له امله یې پر وړاندې په لوړه کچه اقدام وشو.
د پوليسو سرچينو وړاندې د پېښور په ګډون د دغه ایالت په بېلابېلو ولسوالیو کې پر ماشومانو او ښځو د جنسي تېري پېښې راپور کړې وې. د ماشومانو د قضیو له ډلې ټولټال ۳۲۴ قضیې په بېلابېلو محکمو کې اورېدل کېږي، په داسې حال کې چې د ۸۰ سلنه قضیو په اړه لاهم پرېکړه نهده شوې.
د پوليسو په وينا، تر دې مهاله په لسګونه قضیو کې تر جنسي تېري وروسته ماشومان وژل شوي او په ګڼو داسې پېښو کې تورن کسان نيول شوي دي. د پوليسو په وينا، د ایت نور په پېښه کې ښکېل څلور شکمن کسان نيول شوي دي.
ټولنيز فعال عمران ټکر چې له پنځو کلونو راهيسې په خيبر پښتونخوا کې د ماشومانو د حقونو او ساتنې لپاره کار کوي له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وويل، چې پر ماشومانو د جنسي تېري او نورو تاوتريخوالو تاريخ ډېر زوړ دی.
هغه وويل، پخوا به چې دغه ډول پېښې رامنځته کېدې هغه وخت به ډېرې راپور کېدې او اوس چې پر خواله رسنیو او نورو پاڼو ډېرې لاس په لاس کېږي؛ نو دغه پېښې د خپل شمېر پرتله کمې راپور کېږي.
نوموړي زیاته کړه، په پاکستان کې د ماشومانو د جنسي تېري تر ټولو زياتې پېښې په پنجاب کې پېښېږي او لامل يې دا دی چې هلته خلک خبر وي، سملاسي يې راپور ورکوي او بيا اقدام کېږي خو له بده مرغه په پښتونخوا کې خلک د داسې پېښو له راپور ورکولو ډډه کوي.
پر ماشومانو د جنسي تېري د پرلهپسې پېښو لاملونو په اړه عمران ټکر وويل، په دې کې شک نهشته چې د ماشومانو پر ضد دغه پېښې مخ په زياتېدو دي؛ خو که امنيتي ادارې او ټولنه په ګډه کار وکړي نو کنټرول کېدای شي.
هغه وایي: «په پښتونخوا کې نه په ښوونځیو کې پرې خبرې کېږي او نه هم څوک پر ماشومانو د جنسي تېري په اړه د پوهاوي په اړه خبرې کوي. کله چې ټولنه په دې برخه کې کار ونهکړي؛ نو د دغه ډول پېښو مخه به ډېره ستونزمنه وي. په پښتونخوا کې خلک د خپل ناموس په خاطر په داسې پېښو بحث کول بېعزتي ګڼي، پوليسو ته تګ خو لا ډېره لرې خبره ده».
نوشین فاطمه په پښتونخوا کې د بشري حقونو فعاله او د ښځو د حقونو لپاره د یوې ادارې مشره ده. هغه وایي، چې د ماشومانو په وړاندې د جنسي تېري په ۵۰سلنه قضيو کې د سيمې نږدې خپلوان ښکېل دي.
هغې وويل: «په داسې قضیو کې د ماشومانو مور او پلار له دې امله خبرو ته نه حاضرېږي چې ګومان کوي دوسیه به روښانه شي او عزت به یې لهمنځه ولاړ شي، حال دا چې په حقیقت کې هغه څوک چې له ماشوم سره ظلم کوي باید سزا ورکړل شي».
هغې وويل، چې اوس په پښتني ټولنه کې د ماشومانو او نجونو پر وړاندې د تاوتريخوالي او جنسي تيريو په اړه لږ څه خبر شوې؛ خو اوس په ځينو سيمو کې داسې پېښې په ور، وار رامنځته کېږي خو څوک يې راپور نه ورکوي.
د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف د سېشنبې په ورځ د قرغزستان په پلازمېنه بشکېک کې د شانګهای د همکارۍ سازمان په غونډه کې وویل، تر هغو چې ترهګرې ډلې د افغانستان له خاورې څخه پر پاکستان او نورو ګاونډیو هېوادونو د بریدونو لپاره کار اخلي، په سیمه کې د تلپاتې سولې ټینګښت ناشونی دی.
شهباز شریف د ترهګرۍ پر وړاندې د پاکستان د مبارزې په اړه وویل، دغه هېواد په تېرو دوه نیمو لسیزو کې د ترهګرۍ له امله له ۹۰ زرو ډېر کسان له لاسه ورکړي او له ۱۵۰ میلیارده امریکايي ډالرو ډېر اقتصادي زیانونه یې ګاللي دي.
هغه زیاته کړه، پاکستان د شانګهای د همکارۍ سازمان د سیمهییزې ترهګرۍ ضد جوړښت د مشر په توګه هڅه کوي چې د سازمان د غړو هېوادونو ترمنځ امنیتي همکاري لا پراخه کړي.
د پاکستان لومړي وزیر وویل، اسلاماباد د یوه سولهییز، باثباته او سمسور افغانستان غوښتونکی دی؛ خو تر هغو چې وسلهوالې ډلې د افغانستان له خاورې څخه پر پاکستان او نورو ګاونډیو هېوادونو د بریدونو لپاره کار اخلي، په سیمه کې تلپاتې سوله نه شي ټینګېدای.
طالبانو تر دې وړاندې څو ځله دا تور رد کړی او ویلي یې دي چې اجازه نه ورکوي د افغانستان خاوره د نورو هېوادونو پر ضد وکارول شي. خو اسلاماباد وايي، د ترینګلتیا د راکمولو او د خبرو اترو د بیا پیل لپاره طالبان باید د وسلهوالو ډلو پر وړاندې «څرګند او د کره کولو وړ» ګامونه واخلي.
په افغانستان کې د وسلهوالو ډلو د فعالیتونو په اړه اندېښنې یوازې تر پاکستان پورې محدودې نه دي. تاجکستان هم څو ځله د افغانستان له خاورې څخه د امنیتي ګواښونو او منځنۍ اسیا ته د ناامنۍ د پراخېدو په اړه خبرداری ورکړی دی. د دواړو هېوادونو د پولې په اوږدو کې وروستیو نښتو او شخړو هم دغه اندېښنې لا زیاتې کړې دي.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ د وسلهوالو ډلو د شتون او فعالیت پر سر اختلافاتو په وروستیو میاشتو کې د دواړو لورو اړیکې ډېرې ترینګلې کړې دي. دغو اختلافاتو پر سوداګرۍ او د پولې د تګ راتګ پر لارو هم اغېز کړی دی.
په همدې مهال، د شانګهای د همکارۍ سازمان مشرانو د بشکېک د غونډې په وروستۍ اعلامیه کې پر داسې یوه ټولګډونه حکومت د جوړېدو ټینګار کړی چې د افغانستان د بېلابېلو قومي او سیاسي ډلو استازي په پراخه کچه پکې ونډه ولري.
طالبانو تر دې وړاندې ویلي چې اوسنی حکومت یې ټولګډونه دی او د افغانستان ټول قومونه پکې ونډه لري.
شهباز شریف د خپلې وینا په بله برخه کې د سیمې ترمنځ د نښلونې د پراختیا پر اړتیا ټینګار وکړ او ویې ویل چې د چین او پاکستان اقتصادي دهلېز کولای شي د سیمې د هېوادونو اقتصادونه له عربي سمندرګي سره ونښلوي.
هغه همداراز د اوسپنې پټلۍ، سړکونو او سیمهییزو انرژۍ پروژو له نښلولو څخه د اسلاماباد د ملاتړ یادونه وکړه او د شانګهای د همکارۍ سازمان د ۲۰۳۵ کال د پراختیايي تګلارې د بشپړ پلي کېدو غوښتنه یې وکړه.
د هغه په وینا، د شانګهای د همکارۍ سازمان د پراختیايي بانک جوړول به په دې برخه کې یو مهم ګام وي.
شریف وویل، پاکستان به د خپلې مشرۍ پر مهال د معلوماتي ټکنالوژۍ او مصنوعي ځیرکتیا، انرژۍ، د بېوزلۍ د کمولو، د طبیعي افتونو د مدیریت، روغتیا، فرهنګ او سپورت په برخو کې همکاري هم له خپلو لومړیتوبونو څخه وګرځوي.
پاکستان د ۲۰۲۶ تر ۲۰۲۷ کال پورې د شانګهای د همکارۍ سازمان دورهیي مشري پر غاړه اخیستې ده او ټاکل شوې چې د دغه سازمان د مشرانو راتلونکې غونډه په ۲۰۲۷ کال کې د پاکستان په پلازمېنه اسلاماباد کې جوړه شي.
شهباز شریف هیله څرګنده کړه چې د شانګهای د همکارۍ سازمان په داسې بنسټ بدل شي چې د مقابلې پر ځای همکارۍ او د وېش پر ځای خبرو اترو ته لومړیتوب ورکړي.
پاکستان داسې مهال د دغه سازمان دورهیي مشري پر غاړه اخیستې چې په افغانستان کې امنیتي وضعیت او د وسلهوالو ډلو فعالیتونه لا هم په سیمه کې له مهمو امنیتي موضوعاتو څخه شمېرل کېږي.
د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو له روان بهیر سره هممهاله، له یوه افغان وګړي سره د واده شوې پاکستانۍ مېرمنې لپاره له خپل مېړه او دوو ماشومانو سره افغانستان ته تګ پر یوه جدي قانوني او بشري ستونزه بدل شوی دی.
۳۲کلنه عایشه بي بي چې ۱۴ کاله مخکې یې له افغان وګړي رحیم ګل سره د خپلې خوښې واده کړی، وايي د مېړه کورنۍ په راتلونکو اتو ورځو کې افغانستان ته د ستنېدو لپاره چمتووالی نیسي؛ خو نوموړې لا نه پوهېږي چې څنګه کولای شي له خپل مېړه او دوو ماشومانو سره یوځای افغانستان ته ولاړه شي.
عایشه بي بي افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي: «زه به په هر حال کې له خپل مېړه سره ځم.»
نوموړې وايي، د پاکستان تابعیت، ملي شناختي کارت او معتبر پاسپورټ لري او هڅه کوي د افغانستان ویزه هم ترلاسه کړي، خو د سفر د اسنادو، ویزې او د پولې د اوښتو د شرایطو له امله یې لا هم د خپلې کورنۍ د یوځای انتقال لپاره روښانه لاره نه ده موندلې.
د هغې افغان مېړه د کډوالۍ د ثبت کارت لري او افغانستان ته د بېرته ستنېدو امکان ورته شته؛ خو د عایشې بي بي وضعیت له هغه سره توپیر لري، ځکه هغه د پاکستان تبعه ده. د دوی دوه ماشومان هم د سفر بشپړ اسناد نه لري.
عایشه بي بي وايي، تر ټولو لویه اندېښنه یې د تورخم له لارې د پولې اوښتل دي. نوموړې وېره لري چې د بایومیټریک ثبتولو پر مهال یې د پاکستان تابعیت او د پېژندنې اسناد له ستونزې سره مخ نه شي.
هغه وايي، نه غواړي له خپل مېړه او ماشومانو جلا شي او ټینګار کوي چې د کورنۍ د یوځای ساتلو لپاره به له خپل مېړه سره افغانستان ته ځي.
د پېښور عالي محکمې وکیل نصرالدین الله وايي، له افغان وګړو سره د واده شوو پاکستانۍ ښځو لپاره افغانستان ته د سفر بېلابېلې قانوني لارې شته، خو د هرې کورنۍ تابعیت، اسناد او قانوني وضعیت باید جلا وکتل شي.
نوموړي ویلي، یوه لاره د تورخم له لارې سفر دی، خو د پاکستانۍ مېرمنو د بایومیټریک ثبت او د اسنادو د احتمالي پایلو په اړه اندېښنې باید حل شي. دویمه لاره هوايي سفر دی چې معتبر پاسپورټ او د افغانستان ویزې ته اړتیا لري.
د نصرالدین الله په وینا، تر ټولو عملي حل دا دی چې حکومت د هغو پاکستانۍ ښځو لپاره چې له افغان وګړو سره یې واده کړی، روښانه او ځانګړې کړنلاره جوړه کړي، څو له خپلو مېړونو او ماشومانو سره په قانوني ډول افغانستان ته سفر وکړای شي.
نوموړي ویلي، په ورته قضیو کې پېښور عالي محکمې د مېړه او مېرمنې د بېلتون د مخنیوي لپاره لنډمهاله قانوني اسانتیاوې هم برابرې کړې دي.
هغه ټینګار کړی چې حکومت باید د داسې کورنیو لپاره ژر تر ژره مشخصه قانوني او اداري لاره رامنځته کړي، څو د بېلابېلو تابعیتونو لرونکي مېړه او مېرمن او د هغوی ماشومان له غیرضروري ستونزو او احتمالي بېلتون سره مخ نه شي.
د عایشې بي بي قضیه په داسې حال کې راپورته کېږي چې د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو بهیر روان دی. نوموړې اوس د داسې حللارې په تمه ده چې وکولای شي له خپل افغان مېړه او دوو ماشومانو سره، چې ۱۴ کاله یې یوځای ژوند کړی، د یوې بشپړې کورنۍ په توګه افغانستان ته ولاړه شي.