پخواني ولسمشر حامد کرزي په یوه تازه مرکه کې ویلي، چې طالبان او د هغوی مخالفان دواړه افغانان او د افغانستان برخه دي او باید د ګډ ژوند لپاره د جوړجاړي لاره وموندل شي، څو افغانستان د ټولو افغانانو هېواد وي.
کرزي فایننشل ټایمز ته ویلي، چې طالبان د امنیت په برابرولو کې بریالي دي، خو د راتلونکي لپاره د خلکو د هیلې، د نجونو د زدهکړو، د ښځو د حقونو او د دې احساس په برخه کې چې هېواد د ټولو افغانانو دی، وضعیت ښه نه دی.
کرزي زیاته کړې، چې « طالبان د امنیت په برابرولو کې ښه دي، په دې کې هېڅ شک نشته. خو د راتلونکي لپاره د هیلې، چې بنسټ یې زدهکړه ده، په ځانګړي ډول د نجونو د زدهکړو، د ښځو د حقونو او د دې ډاډ په برخه کې چې خلک احساس وکړي دا هېواد د ټولو افغانانو دی، وضعیت هېڅ ښه نه دی».
هغه په ورته وخت کې د طالبانو او د هغوی د مخالفینو ترمنځ د ګډ ژوند او جوړجاړي غوښتنه کړې ده او وايي، « طالبان د افغانستان برخه دي. د طالبانو مخالفان هم د افغانستان برخه دي. دواړه افغانان دي، موږ باید د ګډ ژوند لپاره یو جوړجاړی پیدا کړو. موږ داسې هېواد ته اړتیا لرو چې د ټولو لپاره وي».
د افغانستان روغتیايي برخه چې د متخصصو روغتیاپالو له سخت کمښت سره مخ ده، دامهال په ختیځو ولایتونو کې د سختو، پېچلو جراحي او ان د ماشوم د زېږون لوی عملیاتونه روغتیاپالې او قابلې په ډېرې سختۍ او کمې تجربې سره ترسره کوي. په ننګرهار کې د ښځینه متخصصو شمېر کم او په نورستان کې صفر دی.
په ننګرهار کې روغتیايي سرچینې وايي، په مرکز جلالاباد ښار کې لاهم په دولتي او خصوصي روغتیايي مرکزونو کې یوشمېر ښځینه روغتیاپالې او ښځینه ډاکټرانې فعالیت کوي؛ خو د ښځینه متخصصو شمېر د پخوا پرتله بېساری کم شوی او اوس یوازې د ګوتو په شمېر متخصصې ډاکټرانې پاتې دي.
د روغتیايي سرچینو د معلوماتو له مخې، د دغه ولایت یوشمېر ښځینه متخصصې ډاکټرانې کابل او یا له هېواده بهر تللې دي. د سرچینو په وینا، په جلالاباد ښار کې که څه هم ښځینه «اېم ډي» ډاکټرانې، قابلې او روغتیاپالې فعالیت کوي؛ خو د پېچلو او لویو ناروغیو د درملنې او جراحي عملیاتو په برخه کې د ښځینه متخصصینو کمښت د پام وړ دی.
سرچینه زیاتوي: «په ښار کې ښځینه روغتیاپالې شته؛ خو د سختو ناروغیو د درملنې وړتیا نهلري. ترڅنګ یې غټ په ځانګړي ډول پېچلي عملیاتو نهشي کولی، چې ښځینه ناروغانې د نارینه روغتیاپالو پرمټ عملیاتېږي».
سرچینې د یوشمېر پېچلو عملیاتو بېلګه وړاندې کړې او وایي: «د ماشوم زېږون لوی عملیات چې هم کله د ښځينه روغتیاپالو لهخوا ترسره کېږي حتمي ده، چې نارینه روغتیاپال د همکارۍ او یاهم د احتیاط په موخه ورسره په عملیات خونه کې ودرېږي».
د ننګرهار په لرو پرتو ولسوالیو کې د ښځینه متخصصو نشتوالی د جلالاباد ښار پرتله لا جدي بلل کېږي. د سیمې اوسېدونکي وايي، په ډېرو ولسوالیو کې په دولتي روغتیايي مرکزونو کې نه ښځینه متخصصه شته او نه هم د پېچلو ناروغیو د درملنې لپاره کافي ښځینه اېم ډي ډاکټرانې.
د کامې او شېرزادو ولسوالیو اوسېدونکي وايي، ښار ته د ناروغانو لېږد د بېوزله کورنیو لپاره بله لویه ستونزه ده. د دغه ولایت د شېرزادو ولسوالۍ اوسېدونکي په دې اړه وايي: «ډېری مهال زموږ د ولسوالۍ خلک د اقتصادي ستونزو له امله ښار ته د درملنې لپاره نهشي تلای او په دغه ولسوالۍ کې یې هم د ناروغانو درملنه نهکېږي، چې بیا وروسته ناروغ په نورو ناروغیو هم اخته کېږي».
سرچینې زیاتوي، د دغه ولایت سره رود، بهسود، کامه او کوز کونړ هغه ولسوالۍ دي چې په دولتي روغتیايي مرکزونو کې یې د ګوتو په شمېر ښځینه اېم ډي ډاکټرانې شته؛ خو ښځینه متخصصې پهکې نهشته.
په خوږیاڼیو او شینوارو کې بیا په دولتي روغتیايي مرکزونو کې یوازې په محدود شمېر قابلې او روغتیاپالې فعالیت کوي.
په نورستان کې وضعیت د ننګرهار پرتله لا کړکېچن دی
د سرچینو د معلوماتو له مخې، د نورستان په ولایتي روغتون کې درې نارینه متخصص ډاکټران فعالیت کوي؛ خو هیڅ ښځینه متخصصه او ښځینه «اېم ډي» ډاکټره نهشته. د روغتیايي سرچینو د معلوماتو له مخې، په دغه ولایت کې قابلې او روغتیاپالې شته؛ خو د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کره شمېر روښانه نهدی.
د نورستان روغتیايي چارواکو هم د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د شمېر په اړه معلومات نهدي ورکړي. افغانستان انټرنشنل- پښتو دوه ورځې پرلهپسې هڅه وکړه، چې په دې اړه د طالبانو د سیمهییزو چارواکو نظر هم واخلي؛ خو هغوی له څه ویلو ډډه وکړه.
د ښځینه ډاکټرانو د کمښت تر شا یوازې یوه ستونزه نهده؛ بلکې د څو کلونو سیاسي، اقتصادي، ټولنیز او ښوونیز محدودیتونه دي. د ۲۰۲۴کال په ډسمبر کې د ښځو لپاره د طبي زدهکړو په ګډون د نرسنګ او قابلهګۍ زدهکړې هم ودرول شوې.
د روغتیا نړۍوال سازمان وايي، دغه پرېکړه د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د اوسني کمښت ترڅنګ د راتلونکو کلونو لپاره د ښځینه روغتیايي متخصصنو د تولید لړۍ هم له جدي ګواښ سره مخ کوي.
د ۲۰۲۶کال د اګست تر معلوماتو پورې تر ۲.۶ مېلیونه زیاتې افغان نجونې له منځنۍ زدهکړو محرومې پاتې دي او افغانستان لاهم د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پهکې له منځنۍ او لوړو زدهکړو په پراخه کچه محرومې دي.
د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې هم خبرداری ورکړی، چې د ښځو پر زدهکړو او کار محدودیتونه او د مسلکي ښځو وتل به په اوږدمهال کې د ښځینه روغتیايي کادرونو شمېر نور هم راکم کړي. د ښځینه روغتیايي کارکوونکو لپاره د کار ځای ته د تګراتګ، محرم، د لباس او نورو محدودیتونو له امله په ځانګړې توګه په لرو پرتو سیمو کې کار کول ستونزمن شوي دي.
د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو عالي کمېشنرۍ په خپل تازه راپور کې د پاکستان لهخوا د افغانانو د بېرته ستنولو بهیر په اړه اندېښنه ښودلې او د پاکستان له حکومته یې د هغه افغانانو د جبري ستنولو لړۍ درولو غوښتنه کړې، چې له ګواښ سره مخ دي او نړۍوال خوندیتوب ته اړتیا لري.
د کډوالو عالي کمېشنرۍ ویلي، د افغانانو د بېرته ستنولو په بهیر کې باید د هغه کسانو وضعیت ته ځانګړې پاملرنه وشي چې نړۍوال خوندیتوب ته اړتیا لري او همدارنګه هغه کسان چې له ځانګړو شرایطو سره مخ دي.
په همدې حال کې د کډوالو عالي کمېشنري او د کډوالۍ نړۍوال سازمان په ګډه د هغه افغانانو د نیولو او جبري اېستلو په اړه معلومات راټول کړي، چې له پاکستان نه افغانستان ته ستنېږي.
د یادې ګډې ارزونې په معلوماتو کې د «پي او ار» کارت لرونکي، د افغان تابعیت کارت «اې سي سي» لرونکي او بېاسناده افغانان شامل دي. دواړه ادارو همداراز د تورخم، غلام خان بندر، چمن او بهرامچې له لارې افغانستان ته د افغانانو د تګراتګ او بېرته ستنېدو بهیر څارلی دی.
د یادو دواړو ادارو په وینا، د دغه معلوماتو د راټولولو موخه دا ده چې له پاکستان نه افغانستان ته د ستنېدونکو افغانانو د خوندیتوب وضعیت او د هغوی د تګراتګ بهیر په ښه توګه وڅېړل شي.
یونسیار په خپل راپور کې ویلي، چې د پاکستان حکومت له ۲۰۲۳کال راهیسې د افغانانو جبري ستنول پیل کړي او لاهم دوام لري. راپور زیاتوي، چې د پاکستان د کورنیو چارو وزارت د ۲۰۲۳کال د سپټمبر په ۲۶مه د «ناقانونه بهرنیانو د بېرته ستنولو پلان» د عملي کولو پرېکړه وکړه. د دغه پلان له مخې د بېاسناده بهرنیانو په ځانګړي ډول افغانانو د نیولو او بېرته ستنولو بهیر پیل شو.
په ۲۰۲۵کال کې د پاکستان حکومت پر افغانانو محدودیتونه پراخ کړل. د جنورۍ په میاشت کې حکومت په اسلاماباد او راولپنډۍ کې له مېشتو افغانانو وغوښتل، چې له دغه سیمو ووځي.
د اپرېل په میاشت کې د دغه پلان دویم پړاو پیل شو، چې د بېاسناده افغانانو ترڅنګ یې د اېسيسي کارت لرونکي افغانان هم شامل کړل. وروسته د جولای په میاشت کې د پي او ار کارتونو د اعتبار مودې له پای ته رسېدو وروسته، د دغه کارتونو لرونکو افغانانو د بېرته ستنولو او اېستلو په اړه هم پرېکړه وشوه.
د پاکستان حکومت وروسته د سپټمبر لومړۍ نېټه د پي او ار کارت لرونکو افغانانو لپاره د وتلو وروستۍ نېټه وټاکله او ویې ویل، چې تر دې نېټې وروسته به د بېرته ستنولو بهیر پیل شي.
د ملګرو ملتونو د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ یو ځل بیا ټینګار کړی، چې د افغانانو د بېرته ستنولو پرمهال باید د نړۍوال خوندیتوب اړتیا لرونکو او زیانمنو کسانو ځانګړي شرایط په پام کې ونیول شي.
دا په داسې حال کې ده، چې له ایران او پاکستان نه په جبري توګه ستانه شوي د تېر جمهوري نظام کار کوونکي او افسران د نیولو، شکنجې او ان وژلو سره مخ شوي. ملګرو ملتونو او د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو په وار، وار له پاکستان نه د زیانمنو افغانانو د جبري ستنولو په اړه اندېښنه څرګنده کړې او له دوی یې غوښتي، چې د یادو کسانو جبري ستنول ودروي.
د خیبر پښتونخوا د پېښور په کنفرانس کې لسګونه کارپوهانو او سیاسي فعالانو غوښتنه کړې، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ تړل شوې ټرانزیټي لارې دې ژر تر ژره پرانیستل شي. دوی ټینګار کړی، چې سوداګري باید له سیاسي او امنیتي ستونزو جلا وساتل شي.
د دوی په وینا، له تېرو ۱۱ میاشتو راهیسې د یادو لارو تړل کېدو د دواړه خواوو خلکو او په ځانګړي ډول سوداګرو ته درانه مالي او اقتصادي زیانونه اړولي دي. دغه یو ورځنی کنفرانس «د پاکستان او افغانستان له شخړې هاخوا: د سیمهییزې سولې او متقابلې هوکړې پیاوړتیا» تر عنوان لاندې د پنجشنبې په ورځ (د وږي ۱۲مه) د پېښور پوهنتون د سیمهییزو مطالعاتو مرکز لهخوا د «سپایر کېپي» ادارې په همکارۍ جوړ شوی و.
پخوانی سناتور او پښتون سیاستوال افراسیاب خټک او د «سپایر کېپي» مشر ارباب شجاع د یادې غونډې له مهمو ګډونوالو څخه وو. په دغه کنفرانس کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د امنیتي، د ډیورنډ کرښې او سوداګریزو مسایلو او د ترینګلتیا د کمښت پر لارو چارو بحث شوی.
د «سپایر کېپي» مشر ارباب شجاع افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ ستونزې شته؛ خو د دغه وضعیت د پای ته رسولو لپاره باید د حل لارې ولټول شي.
هغه وویل، سره له دې چې د دواړه خواوو د خلکو ترمنځ ګډ مشترکات شته؛ خو افغانستان او پاکستان لاهم یو بل په سمه توګه نه پېژني او د ناسمو پوهاویو د لهمنځه وړلو لپاره لا ډېرو خبرو اترو ته اړتیا ده.
ښاغلي شجاع وویل، چې امنیتي، د ډیورنډ کرښې او سوداګریزې ستونزې باید د خبرو اترو له لارې وڅېړل شي او دواړه خواوې باید د متقابل پوهاوي او دوامداره حل لارو د موندلو لپاره هڅه وکړي.
د «سپایر کېپي» مشر د طالبانو او اسلاماباد ترمنځ د ترینګلتیاوو په کمولو کې د چین پر رول هم ټینګار وکړ او ویې ویل، چې بېجینګ د دواړه خواوو اړیکو ته په پام کولای شي د اختلافونو د حل لپاره مهم رول ولوبوي.
دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې د افغانستان لپاره د چین ځانګړی استازی په پاکستان کې دی او له پاکستاني چارواکو سره د افغانستان او سیمې په اړه خبرې کوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت وايي، چې له طالبانو سره د اړیکو د ښهوالي لپاره د چین منځګړیتوب مهم دی؛ خو تر هغه چې طالبان د پاکستاني وسلهوالو د ملاتړ په اړه خپل دریځ بدل نهکړي، دغه هڅې به پایله ونه لري. دغه وزارت له طالبانو غوښتي، چې د پاکستاني وسلهوالو د بریدونو د مخنیوي لپاره عملي او څرګند اقدامات ترسره کړي.
سوداګري باید د امنیتي مسایلو قرباني نهشي
ارباب شجاع وویل، چې د سوداګریزو لارو تړل کېدل او د ترینګلتیاوو دوام د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو خلکو ته سخت زیان رسولی او عامو خلکو او سوداګرو تر ټولو ډېر تاوان کړی دی.
هغه ټینګار وکړ، چې سوداګري باید له امنیتي مسایلو جلا وساتل شي او امنیتي اختلافات باید د خلکو د اقتصادي ژوند د زیانمنېدو په بیه تمام نهشي. د هغه په وینا، سوداګریزې لارې باید هر څومره ژر چې شونې وي بېرته پرانیستل شي.
په وروستیو میاشتو کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ اړیکې خورا ترینګلې شوې دي. د ډیورند کرښې په اوږدو کې نښتو، د تورخم او سپینبولدک په ګډون مهمې سوداګریزې لارې تړلې او د دواړو هېوادونو ترمنځ یې سوداګري په ټپه درولې ده.
طالبانو د دغه ترینګلتیاوو په غبرګون کې له پاکستان نه د درملو په ګډون د ځینو توکو واردات منع کړي او د خپلو اړتیاوو د یوې برخې پوره کولو لپاره یې هند ته مخه کړې ده.
د طالبانو بنسټګر ملا محمد عمر خپلې ځینې مهمې سیاسي پرېکړې لکه د دې ډلې جوړول، د مزارشریف نیول، د بودا د مجسمو ړنګول او د کندهار د تسلیمېدو د پلان لغوه کول، هغو خوبونو ته منسوبول چې ده به لیدل.
د ایان ادګار د یوې څېړنې له مخې، دغو خوبونو د طالبانو لپاره د پرېکړو د توجیه او د هغوی د هڅولو یوه اغېزمنه وسیله وه. د ډورهام پوهنتون کارپوه ایان ادګار په ۲۰۰۶ کال کې «په اوسني اسلامي او جهادي خوبلیدنه کې رښتینی خوب» تر سرلیک لاندې یوه څېړنیزه لیکنه خپره کړه. په دې لیکنه کې دا انګېرنه څېړل شوې وه چې ملا عمر د هغو خوبونو په الهام طالبانو ډله جوړه او مشري یې کوله چې ده به الهي خوبونه ګڼل.
ادګار وروسته د «په اسلام کې خوب» په نوم د خپل کتاب شپږم څپرکی د ملا عمر خوبونو ته ځانګړی کړ.
د هغه تر ټولو مهمه سرچینه رحیمالله یوسفزي، د پاکستان پېژندل شوی خبریال، و. یوسفزي له هغو لږو خبریالانو څخه و چې د سپټمبر له یوولسمې بریدونو مخکې یې څو ځله له ملا عمر سره لیدلي وو.
د طالبانو د جوړېدو خوب
رحیمالله یوسفزي د ۱۳۸۰ لمریز کال د تلې پر ۲۳مه په «ټایم» مجله کې لیکلي وو چې ملا عمر به ویل، وروسته له هغه یې طالبان جوړ کړل چې په خوب کې ورته ویل شوي وو چې هېواد وژغوري.
طالبانو په پیل کې شاوخوا ۳۰ وسلهوال لرل. خو دغه کوچنی خوځښت په څو میاشتو کې پر داسې ځواک بدل شو چې له کندهاره یې نورو ولایتونو ته پرمختګ وکړ.
په افغانستان کې کورنیو جګړو بې له شکه د دې کوچني ځواک د پراخېدو لپاره زمینه برابره کړې وه.
الجزیرې په ۱۳۹۱ کال کې د ملا عمر د نږدې کسانو له قوله یوه بله کیسه هم خپره کړه چې له مخې یې د اسلام پیغمبر په خوب کې ملا عمر ته راښکاره شوی و او له هغه یې غوښتي وو چې هېواد له ګډوډۍ وباسي.
لږ تر لږه د ملا عمر د خوب په اړه دغه روایت د هغه د نورو منسوبو خوبونو په پرتله ډېر خپور شوی او له یوه کس څخه بل ته ډېر ویل شوی دی.
له خوب وروسته د برید امر
د «ګارډین» ورځپاڼې خبریال د ۱۳۷۷ لمریز کال په تلې میاشت کې کندهار ته ولاړ؛ هغه ځای ته چې طالبان پکې راټوکېدلي وو. ملا ندا محمد، چې د ملا عمر د مېرمنې له خپلوانو څخه و، دې ورځپاڼې ته ویلي وو چې د طالبانو مشر به د ځینو سیمو له برید مخکې خوبونه لیدل او سهار به یې یوه قوماندان ته د برید امر کاوه.
د «ګارډین» په لیکنه کې راغلي وو چې ځايي خلکو د طالبانو بریاوې د ملا عمر د خوبونو له ځواک سره تړلې ګڼلې. خو په دې راپور کې د طالبانو د بریا ځمکني لاملونه هم بیان شوي وو. پاکستان طالبانو ته د قوماندې، څارنې او اړیکو اسانتیاوې برابرولې او سعودي عربستان د دې خوځښت مالي ملاتړ کاوه.
یعنې خوبونه د پرېکړو د توجیه او د خلکو د ډاډمنولو لپاره کارول کېدل. وسلو، پیسو، تنظیم او بهرني ملاتړ طالبانو ته د پوځي پرمختګ زمینه برابره کړې وه.
د زیارت د رغولو او مزارشریف د نیولو خوب
له تر ټولو عجیبو روایتونو څخه یو د ۱۳۷۷ کال دی. د ادګار په کتاب کې د ملا عمر په اړه د ځانګړي شوي څپرکي له مخې، ملا عمر خوب لیدلی و چې که طالبان په جلالاباد کې د مجددي کورنۍ زیارت ورغوي، نو مزارشریف به ونیسي. طالبانو زیارت ورغاوه او په هماغه کال د زمري په میاشت کې، په تصادفي ډول، مزارشریف ته ننوتل.
د څېړنې دغه برخه پر هغه روایت ولاړه ده چې فرانسوۍ څېړونکې مریم ابوزهاب ادګار ته بیان کړی و.
په بلخ کې د طالبانو بریا، البته، له خونړیو پایلو سره مل وه.
د بشري حقونو څار بنسټ لیکلي چې طالبانو د ۱۳۷۷ لمریز کال د زمري پر ۱۷مه مزارشریف ونیو او په لومړیو ساعتونو کې یې سلګونه ملکي وګړي ووژل. دغه بنسټ د بېهدفه ډزو، له محکمې پرته د وژنو، پراخو نیونو او د هزارهوو د په نښه کولو راپور ورکړی و.
هغه خوب چې د بامیانو بوداګانو ته ورسېد
د ملا عمر خوب د بامیانو د بودا مجسمو د ړنګولو په روایت کې هم راځي.
د ۱۳۷۹ لمریز کال په کب میاشت کې ملا عمر د افغانستان د تاریخي مجسمو د ړنګولو امر صادر کړ. د ملا عمر په رسمي فرمان کې مجسمې بتان بلل شوي وو او طالبانو ویلي وو چې دا پرېکړه د اسلامي احکامو پر بنسټ شوې ده.
«واشنګټن پوسټ» وروسته د طالبانو د یوه استازي له قوله یو روایت خپور کړ چې ملا عمر ځکه غوسه شوی و چې بهرنیانو د مجسمو د رغولو لپاره د پیسو وړاندیز کاوه، خو له وږو افغانانو سره یې کافي مرسته نه کوله.
«کریسچن ساینس مانیټر» ورځپاڼې د بودا مجسمو له ړنګولو څو میاشتې وروسته بل روایت خپور کړ.
د دې راپور له مخې، کله چې له ملا عمر څخه د خپلې پرېکړې په اړه پوښتنه وشوه، هغه د یوه خوب کیسه وکړه چې په کې یې لیدلي وو، یو غر پرې راپرېوځي او خدای ترې پوښتي چې ولې یې د بتانو په اړه څه نه دي کړي.
په دې وروستیو کې د بيبيسي له خوا جوړ شوي یوه مستند فلم کې د طالبانو یوه قوماندان عبدالله سرحدي، چې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال په بامیانو کې و، وویل چې ملا عمر ورته د بامیانو د بتانو د له منځه وړلو امر کړی و.
سرحدي د طالبانو له بېرته واک ته رسېدو وروسته د اوږدې مودې لپاره د بامیانو والي هم و.
هغه سړی چې نه لیدل کېده
ملا عمر ډېر لږ په عام محضر کې راڅرګندېده. د هغه په نوم د باور وړ انځورونه ډېر لږ وو او د هغه پیغامونه به ډېری وخت له راډیو څخه د نورو کسانو په غږ خپرېدل.
الجزیرې لیکلي چې له عامه ډګر څخه د ملا عمر نشتون د هغه په اړه د افسانې له پراخېدو سره مرسته وکړه. افغان مردمپوه عمر شریفي دې رسنۍ ته ویلي وو چې د یوې پخوانۍ افسانې له کارولو ملا عمر ته دا زمینه برابره شوه چې ځان ته مشروعیت جوړ کړي.
ادګار پایله اخلي چې ملا عمر ته منسوبو خوبونو درې مهمې دندې لرلې: د هغه مشرتابه ته یې مشروعیت ورکاوه، وسلهوال یې اقدام ته هڅول او پوځي یا سیاسي پرېکړې یې له الهي ارادې سره تړلې.
ملا عمر تر مرګ وروسته یو طالب مشر ته په خوب کې
ملا عبدالغني برادر په ۱۴۰۱ لمریز کال کې، افغانستان ته د طالبانو له بیا راتګ څو میاشتې وروسته، وویل چې ملا عمر یې په خوب کې لیدلی و؛ داسې چې سر یې له بدن څخه جلا و او له سر څخه یې رڼا خپرېده.
ملا برادر د ملا عمر بدن په افغانستان کې د مېشتو وسلهوالو نښه او د هغه جلا شوی سر په قطر کې د طالبانو د سیاسي دفتر د غړو نښه وبلله.
هغه له دې خوب څخه د طالبانو د پوځي او سیاسي څانګو ترمنځ د یووالي غوښتنې لپاره کار واخیست.
د خوب او سیاسي روایت ترمنځ پوله
د هغو خوبونو د رښتینولۍ د خپلواکې کره کولو هېڅ لاره نشته چې ملا عمر ته منسوب شوي دي. ځینې روایتونه د هغه له خولې، ځینې د هغه د خپلوانو او پلویانو له خوا او یو شمېر نور څو کاله وروسته له پېښو بیان شوي دي.
خو د دغو خوبونو ارزښت په دې کې نه دی چې ایا رښتیا ثابتېدای شي که نه. ارزښت یې په هغه سیاسي او دیني رول کې دی چې د طالبانو په سیاست کې یې پیدا کړی و.
د یوه خوځښت جوړول، د برید امر ورکول، د یوه تاریخي میراث د ړنګولو توجیه او د کورني یووالي غوښتنه؛ دا ټول په بېلابېلو پړاوونو کې د خوب په ژبه بیان شوي دي.
ملا عمر ته منسوبو خوبونو د داسې یوه مشر انځور جوړ کړ چې پلویان یې باور درلود، د هغه امرونه یوازې له سیاسي شوراګانو او د جګړې له ډګر څخه نه، بلکې له داسې ځایه راځي چې تر دې دواړو لوړ دی.
د افغانستان د پخواني پارلمان غړی محمدسرور جوادي وایي، د طالبانو له لوري له خصوصي پوهنتونونو څخه د حقوقو، سیاسي علومو او نړیوالو اړیکو د څانګو د حذف لپاره وړاندې شوي دلیلونه د دغو علمي څانګو د بشپړ حذف لپاره کافي نه دي.
جوادي په یوې ځانګړې مرکه کې «ایراف» رسنۍ ته ویلي، د دغو څانګو د حذف اصلي دلیلونه باید طالبان روښانه کړي، خو تر اوسه یې د دې پرېکړې لپاره کومه روښانه او د منلو وړ توجیه نه ده وړاندې کړې.
د نوموړي په وینا، ځینې طالب چارواکي د محصلانو د شمېر کموالی او د تدریس ټیټ کیفیت د حقوقو، سیاسي علومو او نړیوالو اړیکو د څانګو د حذف دلیل بولي، خو دا دلایل د یوه علمي رشتې د بشپړ حذف لپاره توجیه کېدای نه شي.
جوادي وایي، که په یوه خصوصي ښوونیز بنسټ کې د زدهکړې کیفیت ټیټ وي یا سرغړونه شوې وي، د حل لاره یې باید د کیفیت لوړول، مشوره او اصلاح وي، نه د یوې علمي څانګې بشپړ تړل.
هغه زیاتوي، حکومت باید د خصوصي پوهنتونونو پر فعالیتونو د قانون له مخې څارنه وکړي او که کومه سرغړونه موجوده وي، د قانون له ټاکل شویو لارو یې باید مخه ونیول شي.
د پخواني پارلمان غړي په خبره، حقوق د افغانستان لپاره له تر ټولو اړینو بشري علومو څخه دي؛ ځکه د ده په وینا، هېواد له قانوني بېثباتۍ، په قوانینو کې له ګڼو تناقضونو او په بېلابېلو برخو کې له قانوني تشو سره مخ دی.
هغه وایي، سیاسي علوم او نړیوالې اړیکې هم تلپاتې علمي اړتیاوې دي او سیاست، حکومتولي، د هېوادونو ترمنځ اړیکې او نړیوال مناسبات هېڅکله خپل اهمیت له لاسه نه ورکوي.
جوادي وړاندیز کړی چې که په یوه علمي برخه کې د مسلکي کادرونو د زیاتوالي ستونزه موجوده وي، د محصلانو د جذب ظرفیت دې راکم شي یا دې په تدریجي ډول بدلونونه راوستل شي، خو د یوې علمي څانګې بشپړ حذف باید د روښانه او مسلکي اړتیاسنجونې پر بنسټ وي.
نوموړی زیاتوي چې د افغانستان اوسني وضعیت ته په کتو، د پوهنتوني څانګو د راتلونکي په اړه پرېکړې باید له علمي مطالعاتو او اړتیاسنجونې سره ملې وي؛ په ځانګړي ډول داسې مهال چې د هېواد نیمایي وګړي له زدهکړو او کار څخه محروم دي.
جوادي وایي، د ده په باور د طالبانو اوسني چارواکي کومه «مدونه او تثبیت شوې فرهنګي تګلاره» نه لري او ډېری پرېکړې یې د افرادو د شخصي لیدلوري او برداشتونو له مخې کېږي.
هغه احتمال څرګندوي چې ځینې طالب چارواکي ښایي حقوق، سیاسي علوم او نړیوالې اړیکې د خپلې ځانګړې دیني او سیاسي لیدلوري له مخې غیرضروري یا حتی زیانمنې وګڼي.
د محصلانو د شمېر کموالی او د تدریس ټیټ کیفیت د دغو څانګو د حذف لپاره «مضحک» دلیل بللو سره، جوادي وایي که د زدهکوونکو د کمښت ستونزه وي، خصوصي پوهنتونونه کولای شي په خپله د یوه رشتې ظرفیت کم او د نورو څانګو ظرفیت لوړ کړي.
هغه خبرداری ورکوي چې د زدهکړو پر وړاندې د محدودیتونو دوام، په ځانګړي ډول د ښځو پر لوړو زدهکړو بندیز او د ځینو پوهنتوني څانګو حذف، «فاجعه او د افغانستان د بېرته ډبرینې دورې ته ستنېدل» رامنځته کولی شي.
جوادي ټینګار کوي چې پوهنتون باید د علم، څېړنې، نیوکې، پوښتنې او د پوهې د تولید ځای وي او د حکومت څارنه باید د علمي بنسټونو له هر اړخیزې سیاسي مداخلې سره ګډه نه شي.
هغه له استادانو، محصلانو او فرهنګي فعالانو غواړي چې د «علمي او فرهنګي مقاومت» لړۍ روانه وساتي او د نوې ټکنالوژۍ، انلاین زدهکړو او علمي شبکو له لارې د ځوانانو له علمي سرچینو سره د اړیکې د ساتلو هڅه وکړي.
طالبانو په دې وروستیو کې پرېکړه کړې چې د محصلانو د کمښت او د تدریس د ټیټ کیفیت له امله له خصوصي پوهنتونونو څخه د حقوقو، سیاسي علومو او نړیوالو اړیکو څانګې حذف کړي. دغه پرېکړه له پراخو غبرګونونو سره مخ شوې ده.