د خیبر پښتونخوا د پېښور د پولیسو عملیاتي مشر فرحان خان وايي، د روان کال په لومړیو اتو میاشتو کې په دغه ښار کې تر ۳۰۰ ډېر افغانان د بېلابېلو جدي او درنو جرمونو په تړاو بندیان شوي دي.
فرحان خان افغانستان انټرنشنل ته په یوه ځانګړې مرکه کې ویلي، چې یاد کسان په بېلابېلو قضیو کې نیول شوي او د هغوی پرضد قانوني بهیر روان دی. نوموړي زیاته کړې، هغه افغان کډوال چې په محکمو کې په سزا محکوم شوي د هغوی کورنۍ به هم افغانستان ته ستنوي.
د پېښور د پولیسو عملیاتي مشر ویلي، د خیبر پښتونخوا حکومت او د پاکستان د کورنیو چارو وزارت په دې اړه روښانه لارښوونې اړوندو ادارو ته کړې. د هغه په وینا، په پېښور او د خیبر پښتونخوا په نورو سیمو کې به په ناقانونه توګه مېشتو افغانانو پرضد عملیات او قانوني اقدامات تر هغه دوام وکړي؛ څو چې ټول بېاسناده کډوال نهوي ستانه شوي.
دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې پاکستان په وروستیو میاشتو کې د بېاسناده بهرنیو وګړو، په ځانګړي ډول افغان کډوالو د اېستلو بهیر چټک کړی او زرګونه افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
د عوامي نېشنل ګوند مشر ایمل ولي خان ویلي، ترهګري یوازې د یوه ایالت ستونزه نه ده، بلکې د ده په وینا د دولتي تګلارو پایله ده چې بیه یې له څو لسیزو راهیسې د خیبر پښتونخوا او بلوچستان خلک پرې کوي.
ایمل ولي خان په یوه بیان کې ویلي، په پنجاب کې د امنیت پر شتون هېڅ نیوکه نه لري خو د خیبر پښتونخوا او بلوچستان خلک هم باید په هغه اندازه خوندي وي څومره چې د پنجاب او اسلام اباد اوسېدونکي دي.
هغه وویل، د ترهګرۍ پر وړاندې د دولت او واکمنې طبقې په چلند کې د ده اعتراض د هغه څه پر وړاندې دی چې دی یې دوهګونی چلند بولي. د نوموړي په وینا، هغه تګلارې چې خیبر پښتونخوا او بلوچستان یې د ترهګرۍ له ګواښ سره مخ کړي د سیمو له خلکو سره له مشورې پرته جوړې شوې دي.
د عوامي نېشنل ګوند مشر پوښتنه کړې چې د ترهګرو د روزنې مرکزونه د کومو تګلارو په پایله کې جوړ شول او ترهګرې ډلې چا رامنځته، پیاوړې او روزلې او د خپلو ګټو لپاره یې ترې کار اخیستی دی.
هغه دا هم پوښتنه کړې چې په پاکستان کې د روانې ترهګرۍ ملاتړ چا او د کومو موخو لپاره یې کړی دی.
ایمل ولي خان وویل کله چې په تېرو وختونو کې دغه ډول تګلارې جوړېدې د عوامي نېشنل ګوند مشرانو د دغو سیاستونو له احتمالي پایلو خبرداری ورکړی و.
د هغه په وینا، باچا خان او ولي خان هغه مهال خبرداری ورکړی و چې که په افغانستان کې د روانې جګړې اور له پاکستان څخه تود وساتل شي نو یوه ورځ به یې لمبې د پاکستان تر کورونو هم ورسېږي.
نوموړي وویل، د دغو خبرداریو پر ځای چې جدي پام ورته وشي د عوامي نېشنل ګوند مشران له بېلابېلو تورونو او نومونو سره مخ شول.
ایمل ولي خان ادعا کړې چې کله عوامي نېشنل ګوند د ترهګرۍ پر وړاندې په میدان کې و او د ځانمرګو بریدونو له ګواښ سره مخ و هغه مهال اوسنی وزیراعظم شهباز شریف د پنجاب وزیراعلی و او د نوموړي په وینا له ترهګرو غوښتل شوي وو چې په پنجاب کې بریدونه ونه کړي.
هغه وویل، که نن پنجاب هم د ترهګرۍ له ګرمۍ سره مخ دی نو د خیبر پښتونخوا له خلکو دې وپوښتل شي چې دوی له څو نسلونو راهیسې له دې بحران سره مخ دي.
د عوامي نېشنل ګوند مشر تور ولګاوه چې دولت له تېرو تجربو څخه زده کړه نه ده کړې او نن هم خیبر پښتونخوا د اسلام اباد د ګټو لپاره قرباني کېږي.
هغه وویل، مخکې له دې چې خیبر پښتونخوا او بلوچستان ملامت کړل شي باید د هغو تګلارو حساب ورکړل شي چې له امله یې ټوله سیمه له ناامنۍ او ترهګرۍ سره مخ شوې ده.
ایمل ولي خان غوښتنه کړې چې د ترهګرۍ او تېرو دولتي تګلارو په اړه د ټولو اړوندو کسانو بې له توپیره حساب واخیستل شي که هغوی له سیاست، عدلیې، پوځي ادارو یا رسنیو سره تړاو ولري. ټول اړوند کسان باید د تاریخ محکمې ته وړاندې شي او د دوی اصلي رول دې د خلکو مخې ته روښانه کړل شي.
د خیبر پښتونخوا د پولیسو مشر ذوالفقار حمید په مشرۍ غونډه کې په حساسو سیمو په ځانګړي ډول سویلي ولسوالیو کې د امنیتي ننګونو د مخنیوي لپاره پولیسو او د ترهګرۍ ضد ځواک ته د پرمختللو وسلو، ډرون الوتکو او زغره والو ګاډو پر ورکولو پرېکړه شوې.
په دې غونډه کې د نوې ټیکنالوژۍ پر کارولو هم ټینګار وشو.
په خیبر پښتونخوا کې د حساسو ولسوالیو د امنیتي ننګونو سره د مقابلې لپاره د ترهګرۍ ضد ځواک (سي ټي ډي) او پولیسو ته د لا زیاتو ډرونونو او زغرهوالو موټرو د ورکولو ترڅنګ، د درنو وسلو د انتقال په اړه هم غور پیل شوی دی.
په دې لړ کې د خیبر پښتونخوا د پولیسو د مشر ذوالفقار حمید په مشرۍ یوه غونډه وشوه، چې پکې په ځانګړي ډول د خیبر پښتونخوا د سویلي ولسوالیو په ګډون په حساسو ولسوالیو کې د ترینګلي امنیتي وضعیت ارزونه وشوه.
په غونډه کې د پولیسو د عملیاتي اړتیاوو او د نوې ټکنالوژۍ د اغېزمن استعمال په اړه بېلابېل وړاندیزونه تر غور لاندې ونیول شول. همدارنګه په حساسو ولسوالیو کې د بېلابېلو امنیتي ننګونو سره د مقابلې لپاره د نویو زغرهوالو موټرو او ډرونونو د برابرولو موضوع هم وڅېړل شوه.
د پولیسو د پالیسۍ بورډ په غونډه کې د درنو وسلو د تخصیص او د هغو د بیا وېش په اړه هم غور وشو. ټینګار وشو چې د اوسنیو امنیتي اړتیاوو په پام کې نیولو سره باید د درنو وسلو برابرول د سیمې له واقعي حالاتو او عملیاتي اړتیاوو سره همغږي شي.
د پولیسو له لوري د سویلي سیمو بنو، لکي مروت، ډېره اسماعیل خان او ځینې نورې ولسوالۍ د حساسو سیمو په نامه پېژندل کیږي.
په خیبر پښتونخوا کې د سویلي او شمالي ولسوالیو په بېلابېلو سیمو کې له تېرو څو میاشتو راهیسې د ترهګرۍ په پېښو کې پرلهپسې زیاتوالی راغلی دی. خو د خیبر پښتونخوا بنو، شمالي او جنوبي وزیرستان، لکي مروت، ټانک، ډېره اسماعیل خان او کرک، په ځانګړي ډول د ترهګرو ډلو تر هدف لاندې دي، چېرته چې د حکومت واکمني تر ډېره کمزورې شوې ده.
د دغه سیمو سیاستوال وايي چې د ماښام له وخت وروسته پولیس له خپلو تاڼو څخه بهر نه شي وتلی. په همدې حال کې د خیبر پښتونخوا د پولیسو چارواکي هم په غیر رسمي توګه تاییدوي چې په دغه سیمو کې د وسلهوالو ډلو نفوذ زیات شوی، چې له امله یې دغه سیمې د پولیسو لپاره په تدریجي ډول د «نه تګ سیمو» په توګه بدلېږي.
د یادونې وړ ده چې شاوخوا یو کال وړاندې د خیبر پښتونخوا حکومت یو اعلامیه خپره کړې وه، چې پکې دولتي چارواکو ته سپارښتنه شوې وه چې د ماښام پر مهال سویلي ولسوالیو ته له سفر کولو ډډه وکړي. خو که د کومې اړتیا له امله سفر ضروري وي، نو باید په رسمي یونیفورم کې سفر ونه کړي او له ځان سره رسمي کارت هم ونه ګرځوي.
په دغه ولسوالیو کې د دولتي کارکوونکو د تښتولو او د پیسو لپاره د نورو تښتونو پېښې هم عامې شوې دي. ډېری وخت لیدل شوي چې وسلهوال کسان د ورځې په رڼا کې پر سړکونو پوستې لګوي، دولتي کارکوونکي تښتوي او بیا د هغوی د خوشې کولو په بدل کې د کروړونو روپیو د تاوان غوښتنه کوي.
څو ورځې وړاندې د جمعیت علمای اسلام مشر مولانا فضل الرحمان ویلي وو چې په سویلي والسوالیو کې د پاک ـ چین اقتصادي دهلېز (سي پېک) پر سړک وسلهوالو کسانو کنټرول ترلاسه کړی دی.
دا خبره هم د پام وړ ده چې د خیبر پښتونخوا پولیس هغه عصري وسلې نه لري چې وسلهوالې ډلې یې لري، چې له امله یې په دغو پېښو کې د پولیسو ځاني زیانونه زیات شوي دي.
د پاکستان د پنجاب اعلی وزیرې مریم نواز هغو څرګندونو ته چې ګواکې دغه صوبه د ګاونډیو صوبو له لوري له امنیتي ګواښونو سره مخ ده د عوامي نشنل ګوند مشر ایمل ولي خان او سهیل اپریدي توند غبرګون ښودلی او ویلي یې دي، چې ترهګرو لپاره کمپونه چا جوړ او بیا په افغانستان کې چا وکارول؟
د پنجاب اعلی وزیرې مریم نواز د شنبې په ورځ (د وږي ۱۴مه) په یوې غونډه ویلي، پنجاب ایالت ته د ګاونډي هېواد (هند) پرتله د ګاونډیو ایالتونو له لوري د امنیتي ګواښونو کچه لوړه ده او د هغې په وینا، له همدې ایالتونو څخه پنجاب ته ترهګري راځي.
مریم نواز د خیبر پښتونخوا، بلوچستان او سند ایالتونو له نومونو اخیستو پرته وویل: «له ټولو ایالتونو سره پر پولو پنجاب ته ګواښونه شته دي».
د نوموړې دغو څرګندونو ته له محسن داوړ سربېره د عوامي نشنل ګوند مشر او د خیبرپښتونخوا اعلی وزیر سهیل اپریدي توند غبرګونونه ښودلي دي.
ایمل ولي خان د شنبې ورځې په ناوخته (د وږي ۱۴مه) په خپله اېکسپاڼه د پوښتنې په توګه مطرح کړي، چې په پاکستان کې چې نن بېلابېلې قامي ډلې له کومو سختو او وېروونکو حالاتو تېرېږي اصلي لامل یې څه دی؟
نوموړي همداراز پوښتي: «ترهګري چا پیل کړه؟ د ترهګرو کمپونه چا جوړ کړل؟ هغوی ته چا روزنه ورکړه او په افغانستان او کشمیر کې د کوم هدف لپاره وکارول شول»؟
ایمل ولي خان په ډاګه کړې، که مریم نواز د دغو پوښتنو ځوابونه نهلري، نو د دغو پوښتنو ټول ځوابونه «له ما سره شته خو د دغو ځوابونو اورېدو لپاره زړورو خلکو ته اړتیا ده».
له دې سره سم، د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر سهیل اپریدي د پنجاب د اعلی وزیرې د څرګندونو په غبرګون کې ویلي، چې د پنجاب ترڅنګ د پاکستان درې نور ایالتونه د ترهګرۍ د سرچینو په توګه ښودل د ملي ګټو خلاف دي.
د هغه په باور، دا ډول څرګندونې په نړیواله کچه د ترهګرۍ پر وړاندې د پاکستان دریځ ته زیان رسوي او د هېواد سیاسي نظام هم تر پوښتنو لاندې راولي.
اپریدي همداراز څرګنده کړه، چې ځینې سیاسي عناصر د ملي ګټو پر ځای شخصي ګټو ته لومړیتوب ورکوي او د نورو ایالتونو پر ضد تبعیضي څرګندونې کوي.
سهیل اپریدي خبرداری ورکړ، چې درې وفاقي واحدونه له ترهګرۍ سره تړل کولای شي ملي یووالی او وفاقي نظام نور هم کمزوری کړي.
تر دې مخکې د ملي ډیموکراټیک غورځنګ مشر محسن داوړ د مریم نواز څرګندونو ته په غبرګون کې ویلي وو، چې «موږ ته ګواښ د پنجاب له ملکي ـ پوځي اشرافو څخه دی، چې زموږ پر سرچینو یې قبضه کړې او د امریکا د ګټو لپاره یې زموږ سیمه د باروتو په انبار بدله کړې ده».
داوړ مریم نواز ته په خطاب کې ویلي وو، چې د هغې ترهګرۍ د اور تودوخه چې تاسو یې اوس احساسوئ، «موږ له لسیزو راهیسې په دغه اور کې سوځو».
د اسیا د بېځایه شویو د حللارو پلیټفارم په یوه تازه څېړنه کې ویلي، افغانستان ته د راستنېدونکو د شمېر له زیاتېدو سره سره، د هغوی د اوږدمهاله بیا ادغام لپاره لا هم یوه تازه، جامع او عملي تګلاره نشته.
د څېړنې له مخې، د ۲۰۲۵ کال تر ډسمبر پورې له ایران او پاکستان څخه نږدې شپږ میلیونه افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
په راپور کې ویل شوي چې د راستنېدونکو زیات شمېر په هغو سیمو کې پر کمزورو او له وړاندې تر فشار لاندې خدماتو بار زیات کړی، چې کډوال پکې مېشتېږي.
راپور زیاتوي چې طالبانو د راستنېدونکو د مدیریت لپاره بېلابېلې پالیسۍ، فرمانونه او ادارې جوړې کړې، خو دا اسناد د سرحدي استقبال او په اوږدمهال کې د راستنېدونکو د بیا مېشتېدو ترمنځ واضح او عملي چوکاټ نه جوړوي.
څېړنه وايي، په ځینو پخوانیو پالیسیو لا هم عمل کېږي، خو نوې پالیسۍ تر ډېره عمومي لارښوونې وړاندې کوي او د وړتیا، ادارو د مسوولیتونو، د مرستو د ترتیب او حساب ورکونې په اړه کافي جزیات نه لري.
د هرات د ښاري او ښارګوټو سیمو د یوې مطالعې پر بنسټ ویل شوي چې د اسنادو، کور، کار، اوبو او د ښځو لپاره د خوندیتوب محدودیتونه د راستنېدونکو د بیا ادغام پر وړاندې مهم خنډونه دي او د هغوی د حقونو او خوندیتوب لپاره هم ستونزې رامنځته کولی شي.
راپور سپارښتنه کوي چې د راستنېدونکو لپاره باید د سرحدي استقبال او اوږدمهاله بیا ادغام ترمنځ واضح عملیاتي لارښود جوړ شي، ښاروالۍ او سیمهییزې ادارې پیاوړې ونډه ولري او راستنېدونکو ته د مدني اسنادو، کار، کور او اساسي خدمتونو د ترلاسه کولو زمینه برابره شي.
په څېړنه کې د اقلیمي بدلون او طبیعي پېښو اغېز هم مهم بلل شوی. وچکالي، سېلابونه، د ځمکې تخریب، د اوبو کمښت او زلزلې د خلکو معیشت کمزوری کړی او د بېځایه کېدو د تکرار خطر یې زیات کړی دی.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۵ کال په ترڅ کې په بادغیس کې د باران کچه ۴۹ سلنه کمه شوې وه. څېړنه وايي، د افغانستان شاوخوا ۷۰ سلنه خلک د کرنې او مالدارۍ له لارې خپل ژوند پر مخ وړي، نو د اقلیم اړوند ستونزې د راستنېدونکو او بېځایه شویو د بیا ادغام بهیر لا سختوي.
په راپور کې همداراز ویل شوي چې په ۲۰۲۶ کال کې نږدې ۲۲ میلیونه افغانان بشري مرستو ته اړتیا لري، خو د مې تر وروستیو پورې د افغانستان د بشري اړتیاوو او غبرګون پلان یوازې ۱۶ سلنه تمویل شوی و.
څېړنه خبرداری ورکوي چې د ښځو پر کار، زدهکړو او په ټولنیز ژوند کې د ګډون محدودیتونه، د ځمکې او اسنادو نشتوالی، د کار کم فرصتونه او د سرچینو پر سر سیالي د راستنېدونکو او کوربه ټولنو ستونزې زیاتوي.
د راپور په وینا، که د اقلیم له بدلون سره برابرې پالیسۍ، د اوبو مدیریت او د معیشت د پیاوړتیا پروګرامونه د بیا ادغام په تګلارو کې شامل نه شي، د خلکو بېځایه کېدل ښايي له دایمي حللارې پر ځای په یوه تکراري بهیر بدل شي.
څېړنه وړاندیز کوي چې د افغان راستنېدونکو لپاره باید داسې اوږدمهاله او د شواهدو پر بنسټ تګلاره جوړه شي چې د سرحدي استقبال، کور، کار، اسنادو، اساسي خدمتونو او د اقلیم له خطرونو سره د مقابلې چارې په یوه منظم چوکاټ کې سره ونښلوي.
د خیبرپښتونخوا مرکز پېښور په لاس جوړېدونکو دودیزو او لاسي پکو تر ټولو لوی بازار بلل کېږي. یو وخت به له دې بازار څخه په لاس جوړې شوې پکې نه یوازې د خیبر پښتونخوا بېلابېلو سیمو بلکې افغانستان او هند ته هم لېږل کېدل، خو د عصري وسایلو او تورخم بندېدو له امله یې کاروبار پیکه شوی دی.
شاوخوا یوه لسیزه مخکې په دې بازار کې لسګونه هټۍ او څو کوچنۍ کارخونې وې چې ماهرو کاریګرو به پهکې په لاس پکې جوړولې. هغه مهال د دغو پکو غوښتنه هم زیاته وه او ګڼ کسان پر دې کاروبار بوخت وو.
خو د وخت په تېرېدو او د برېښنايي پکو او همداراز نورو عصري وسایلو د عامېدو له امله د لاسي پکو کاروبار ورو ورو کم شوی دی. یو شمېر کاریګرو خپل پخوانی دغه کسب پرېښی او ګڼ دوکانونه او کارخونې هم تړل شوې دي.
د پېښور د هټیوالو په وینا، د پاکستان او افغانستان ترمنځ د سوداګریزو لارو بند پاتې کېدو هم دې کاروبار ته سخت زیان رسولی دی. افغانستان ته د لاسي پکو لېږد نږدې درېدلی چې له امله یې سوداګر او کاریګر له مالي ستونزو سره مخ شوي دي.
په پېښور کې د لاسي پکو جوړونکی فضل الرحمن افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، چې د پکو جوړولو دا کاروبار د دوی په کورنۍ کې له څو نسلونو راهیسې روان دی. د هغه په وینا، دوی هره ورځ شاوخوا ۸۰۰ لاسي پکې جوړوي او د یوې پکې په جوړولو کې په بېلابېلو پړاوونو کې له څلورو تر پنځو کسانو پورې د کار زمینه برابریږي.
فضل الرحمن وايي، پخوا په دې بازار کې ګڼ کاریګر پر دې کسب بوخت وو، خو اوس د وخت په تېرېدو یوازې څلور کاریګر پاتې دي.
هغه وايي، د پکو په جوړولو کې ښځې هم مهم رول لري. د پکې بېلابېلې برخې ښځې په خپلو کورونو کې په لاس جوړوي او بیا د دغې برخې کاریګرو ته سپارل کېږي او هغوی یې سره یو ځای کوي او بشپړه پکه ترې جوړوي. په دې توګه له دې واړه کاروباره سره د څو کورنیو روزګار هم تړلی دی.
د فضل الرحمن په وینا، پخوا به له پېښوره جوړ شوي لاسي پکې د افغانستان ننګرهار، کابل او نورو سیمو ته په لویه کچه لېږل کېدل خو د تورخم دروازې د بندېدو له امله افغانستان ته د دغو پکو لېږد سخت اغېزمن شوی دی.
هغه وايي، پخوا له افغانستان څخه د لاسي پکو ښه غوښتنه موجوده وه، خو پر ډیورند کرښه د ستونزو له امله اوس خپل تولیدات افغانستان ته نهشي لېږلی او د خرڅلاو کچه یې هم په څرګند ډول راټیټه شوې ده.
په پېښور کې د لاسي پکو یو بل کاروباري شهباز افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، چې نږدې ۴۰ کاله کېږي چې په دې کاروبار کې دی او په وینا یې، د دودیزو او لاسي پکو جوړولو او پلورلو کاروبار شاوخوا ۲۰۰ کاله مخینه لري او تر اوسه په یو ډول نه یو ډول دوام لري.
شهباز وايي، سره له دې چې اوس عصري برېښنايي وسایل شته، خو مشران لا هم لاسي پکې خوښوي او د ګرمۍ پر مهال ترې استفاده کوي، خو د وخت په تېرېدو یې کاروبار پيکه شوی دی.
د هغه په وینا، پخوا د ده د کاروبار نږدې سل سلنه برخه پر لاسي پکو ولاړه وه، خو اوس د برېښنا د اسانتیاوو او عصري وسایلو او په ځانګړي ډول له افغانستان سره د لارو د بندېدو له امله کاروبار یې یوازې شاوخوا ۲۰ سلنه پاتې دی.
شهباز وايي، اوس هم د دغو پکو د غوښتنې یوه مهمه وجه دا ده، چې بېوزله کورنۍ د ګران بیه لمریزې برېښنا سیستمونه او نور بدیل وسایل نهشي اخیستلای، نو د ګرمۍ پر مهال له همدې ارزانه لاسي پکو استفاده کوي.
هغه زیاتوي، چې مسافر هم د سفر پر مهال لاسي پکې له ځان سره وړي او د لارې په اوږدو کې ترې استفاده کوي.
په دې توګه که څه هم د عصري وسایلو او له افغانستان سره د لارو د ستونزو له امله په پېښور کې د لاسي پکو پخوانی کاروبار سخت زیانمن شوی، خو دا دودیزې پکې لا هم د ځینو خلکو اړتیا پوره کوي او د پېښور د پخواني کلتور او لاسي صنایعو یوه نښه بلل کېږي.