ولې د ۱۱ سپټمبر د بریدونو د یوه نوموتي طرحه کوونکي دوسیه لا هم نه تړل کېږي؟

وانډیور، چې د امریکا د سمندري ځواکونو پخوانی سرتېری او د کورني امنیت په برخه کې د اوږدې تجربې خاوند دی، د سپټمبر ۱۱مې د ۲۵مې کلیزې په مناسبت په یوه لیکنه کې ویلي چې د دغو بریدونو له امله د نږدې درې زره امریکایانو له وژل کېدو وروسته امریکا د ملي یووالي بې‌ساری حالت تجربه کړ، خو د هغه په وینا، هېواد دغه فرصت «ناسم ولګاوه».

هغه لیکي چې امریکا په ۲۰۰۱ کال کې افغانستان ته د تګ لپاره د دفاع وړ دلیل درلود، خو په ۲۰۰۳ کال کې عراق ته د پوځي مداخلې لپاره داسې دلیل نه و او دا پرېکړه «له یوه داسې هېواد سره وپلورل شوه چې د سختې وېرې له امله یې د مهمو پوښتنو کولو توان نه درلود».

وانډیور وايي: «وېره یو مشروع احساس دی؛ خو د یوه جمهوریت لپاره د حکومتولۍ وحشتناکه وسیله ده.»

د هغه په وینا، د سپټمبر ۱۱مې وروسته جګړو شاوخوا اته ټریلیونه ډالره پور، د مستقیم تاوتریخوالي له امله د څه باندې ۹۴۰ زرو کسانو وژل کېدل، د ۳۸ میلیونو خلکو بې‌ځایه کېدل او د امریکايي سرتېرو د رواني او ټولنیزو ستونزو دروند بار پر ځای پرېښی دی.

خو وانډیور ټینګار کوي چې د دې تجربې پایله باید د نړۍ له ستونزو څخه مخ اړول نه وي.

هغه لیکي: «د نړۍ له پولیس کېدو ډډه کول، د نړۍ پر وړاندې د سترګو پټول نه دي.»

د «افغان ایواک» مشر وايي، د یوه هېواد د اشغال بدیل دا نه دی چې هغه هېواد له پامه وغورځول شي، بلکې امریکا باید له پوځي ځواک پرته د خپلو ژمنو د عملي کولو لپاره هلته حضور ولري او تر هغه وخته پاتې شي چې خپلې ژمنې پوره کړي.

وانډیور د ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې د کابل له سقوط وروسته د افغانانو د ایستلو هڅو ته هم اشاره کړې او وايي، هغه مهال یې له یوه افغان ملګري، چې «بختور» یې بللی، پیغام ترلاسه کړ او وروسته یې ولیدل چې ګڼ شمېر امریکایان د افغانانو د مرستې لپاره هڅې کوي، خو له یو بل سره همغږي نه لري.

د هغه په وینا، له همدې امله د خلکو د همغږۍ لپاره یوه شبکه جوړه شوه چې پکې جمهوري غوښتونکي او ډیموکراتان، پخواني سرتېري، د کډوالو مدافعان، د کډوالۍ حقوقپوهان، مذهبي بنسټونه، سوداګر، دولتي کارکوونکي او عادي امریکایان شامل وو.

وانډیور وايي: «خلکو په یوه خبره موافقه وکړه، هغه دا چې وفاداري باید دوه‌اړخیزه وي.»

هغه د افغانستان د تجربې په اړه وايي چې جګړې یوازې هغه مهال پای ته نه رسېږي چې ولسمشران یې د پای اعلان وکړي، بلکې اغېزې یې په پخوانیو سرتېرو، کډوالو، کونډو او ماشومانو او هغو هېوادونو کې دوام کوي چې بنسټونه یې ویجاړ شوي او بېرته نه دي رغول شوي.

وانډیور د سپټمبر ۱۱مې د ۲۵مې کلیزې په مناسبت له امریکایانو غوښتي چې د بریدونو قربانیان، اور وژونکي، د «فلایټ ۹۳» سپرلۍ، د جګړو قربانیان، هغه کسان چې له امریکایانو سره یې همکاري کړې او هغه افغانان چې د امریکایانو لپاره یې خپل ژوند له خطر سره مخ کړی، هېڅکله هېر نه کړي.

هغه ټینګار کوي چې امریکا باید «بریاوې او تېروتنې دواړه هېڅکله هېرې نه کړي» او وايي، د تېرو پرېکړو رښتینې ارزونه له هېواد سره بې‌وفایي نه ده.

د «افغان ایواک» مشر په پای کې وايي، د هېواد د وطنپالنې مانا دا نه ده چې امریکا تل سمه وه، بلکې وطنپالنه په دې باور لرل دي چې هېواد کولای شي له خپلو تېروتنو تجربه واخلي.

هغه زیاتوي: «وطنپالنه دا نه غواړي چې داسې وښیو چې تل سم وو، بلکې دا غواړي چې باور ولرو، موږ د لا ښه کېدو وړتیا لرو.»

د روسیې ارتودوکس کلیسا ویلي، د دونسکوی د ښي لاس د هډوکي دغه ټوټه، چې هغه د خپل مشهور تاریخي جګړې پر مهال توره پرې کارولې وه، د دونیڅک سیمې ته استول شوې ده.

د مسکو د ارتودوکس کلیسا پاتریارکۍ په یوه بیان کې دونسکوی «مقدس قوماندان» بللی او ویلي یې دي چې د هغه د پاتې شونو یوه برخه د دې لپاره لومړۍ کرښې ته لېږل شوې چې «په نه لیدل کېدونکي ډول د روسي سرتېرو ترڅنګ ودرېږي».

په بیان کې راغلي: «د ستر شهزاده د ښي لاس یوه ټوټه، هماغه لاس چې د کولیکوفو په میدان کې یې پرې توره کارولې وه، د سرتېرو د روحیې د پیاوړتیا لپاره لومړۍ کرښې ته استول شوې ده.»

د روسیې د ارتودوکس کلیسا په وینا، دغه تاریخي پاتې شونی په یوه کوچنۍ ښکلې ښیښه‌یي صندوقچه کې ساتل کېږي او د اوکراین په جګړه کې د روسي ځواکونو د مورال د لوړولو لپاره به د زر کیلومترو څخه زیاتې جګړه‌ییزې کرښې په اوږدو کې بېلابېلو روسي پوځي واحدونو ته وروړل شي.

دمیتري دونسکوی، چې په ۱۳۸۹ کال کې مړ شوی، د روسي ملتپالو په منځ کې د ۱۳۸۰ کال د کولیکوفو په جګړه کې د مغولي «زرینې اوردو» د ځواکونو د ماتولو له امله یو مهم تاریخي شخصیت ګڼل کېږي. د هغه قبر د روان دوبي پر مهال د مسکو په کرملین کې د «ارخانګل» کلیسا د بیارغونې پر مهال پرانیستل شو.

ولسمشر ولادیمیر پوتین د اګست په میاشت کې د دونسکوی له پاتې شونو لیدنه وکړه او دا کشف یې «په بشپړه توګه بې‌ساری او په زړه پورې» وباله او ویې ویل چې دا د روسیې د تاریخ بنسټونه پیاوړي کوي.

دغه اقدام په داسې حال کې شوی چې روسیه د اوکراین په ختیځ کې د دونیڅک سیمې د بشپړ کنټرول لپاره خپلو پوځي عملیاتو ته دوام ورکوي او د جګړې د پای ته رسولو لپاره ډیپلوماټیکو هڅو تر اوسه کوم مهم پرمختګ نه دی کړی.

د دونیڅک او ماریوپول د روسیې له لوري ټاکل شوي مذهبي مشر، متروپولیټ ولادیمیر، د سه‌شنبې په ورځ په دونیڅک کې په یوه مراسمو کې وویل: «زموږ پوځي پرسونل او هغه خلک چې په دونباس کې ژوند کوي، له پاسه پیاوړتیا ته اړتیا لري، د خدای مرستې او زموږ د مقدسو شخصیتونو برکت ته اړتیا لري.»

په ورته وخت کې، ځینو روسي پوځي قوماندانانو د دونسکوی د پاتې شونو لېږد د دې نښې په توګه وړاندې کړی چې د دوی په باور خدای د روسیې په ملاتړ دی.

خو منتقدانو د روسیې ارتودوکس کلیسا تورنه کړې چې د کرملین د خوشاله کولو لپاره یې له مذهبي اصولو سرغړونه کړې ده. هغوی پوښتنه کړې چې ولې د دونسکوی پاتې شوني، چې د موقعیت په اړه یې له لسیزو راهیسې معلومات موجود وو، اوس د جګړې په پنځم کال کې بېرته راایستل او په پراخه کچه مذهبي درناوی ورته کېږي.

له روسیې بهر مېشت ارتودوکس کشیش او تاریخپوه، الکساندر زانیمونېتس، لیکلي: «د جګړې په پنځم کال کې د مسکو د کلیسا مشرتابه فکر پیل کړ چې نور څه کولی شي، څو د هغه څه ملاتړ وښيي چې روسیه یې ‘ځانګړي پوځي عملیات’ بولي.»

هغه زیاته کړې: «هغوی لا مخکې کشیشان لومړۍ کرښو ته لېږلي وو، په هره کلیسا کې یې د روسیې د بریا لپاره لازمي دعاوې رامنځته کړې وې او د ښارونو پر سر یې مذهبي انځورونه الوځولولي وو. هغه دولت چې په جګړه کې ښکېل وي، هڅه کوي ټول بنسټونه، د مذهبي بنسټونو په ګډون، جګړې ته اړ کړي.»

د یادې ورځپاڼې د راپور له مخې، د امریکا مرستیال ولسمشر جي‌ډي وېنس، د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو او یوشمېر نورو لوړپوړو چارواکو د سپینې ماڼۍ په غونډو کې ټرمپ ته ویلي، چې د ایران حکومت ښايي د امریکا د سمندري محاصرې او نورو پوځي فشارونو پر وړاندې مقاومت ته دوام ورکړي.

امریکايي چارواکو وال‌سټریټ ژورنال ته ویلي، چې دغه وضعیت ښايي جګړه د ټرمپ د ولسمشرۍ دورې تر پایه او ان د نوي ولسمشر تر لوړې وروسته هم وغځوي. دغه پټې ارزونې داسې مهال شوې، چې ټرمپ د چهارشنبې په ورځ (د وږي ۱۸مه) ویلي و چې جګړه به د نومبر له منځنیو ټاکنو وروسته «سملاسي» پای ته ورسېږي؛ ځکه د ایران حکومت «نور د دوام توان نه‌لري».

ټرمپ په وار، وار ټینګار کړی، چې د ایران ځواکونه مات شوي او د دغه هېواد حکومت به ډېر ژر تسلیم شي؛ خو د امریکا ولسمشر ته نږدې کسان وايي چې ټرمپ په خصوصي خبرو کې د جګړې د ژر پای ته رسېدو غوښتونکی دی، خو له بلې خوا د ایران د اوږدمهاله اقتصادي محاصرې ملاتړ کوي.

د ایران له حکومت سره جګړه اوس اوومې میاشتې ته غځېدلې او د دغه راپور له مخې تر دې دمه په جګړه کې ۱۸ امریکايي سرتېري وژل شوي دي.

امریکا د اوږدمهالې محاصرې لپاره چمتووالی نیسي

د ټرمپ حکومت په خپله نوې ستراتیژۍ کې هڅه کوي، له سمندري محاصرې او سختو بندیزونو سره ایران دې ته اړ باسي چې خپل اټومي پروګرام له‌منځه یوسي. د امریکا د خزانې وزیر سکاټ بسنت دغه ستراتیژي پراخو پوځي عملیاتو ته د ورتګ بدیل بللی دی.

د سپینې ماڼۍ ویاندې اولیویا وېلز ویلي، چې ټرمپ د ایران د حکومت پوځي وړتیاوې له‌منځه وړې او د «نړۍ په تاریخ کې تر ټولو پیاوړې سمندري محاصرې» او پراخو بندیزونو له لارې به د دغه هېواد پاتې اقتصاد هم فلج کړي.

د امریکايي ځواکونو حضور تر ۲۰۲۷کال پورې وغځول شو

وال‌سټریټ ژورنال تر دې مخکې راپور ورکړی و، چې د امریکا د جګړې وزیر پیت هېګسېت په منځني ختیځ کې د مېشتو یوشمېر امریکايي ځواکونو ماموریت تر ۲۰۲۷کال پورې غځولی دی.

پنتاګون هم پلان لري، چې د هوايي دفاعي ځواکونو د ځینو واحدونو ماموریت پرته له دې چې د پای لپاره یې مشخصه نېټه وټاکل شي وغځوي. دغه واحدونه د فارس خلیج په بېلابېلو سیمو کې د توغندیو او بې‌پیلوټه الوتکو د شنډولو لپاره ځای پر ځای شوي دي.

په ټولییز ډول شاوخوا ۵۰زره امریکايي سرتېري په سیمه کې مېشت دي.

هغه د هېوادونو د یووالي یادونه کړې او ویلي یې دي چې امریکا په خپله بهرنۍ تګلاره کې خپلو ملګرو او متحدو هېوادونو ته اړتیا لري.

برنز له سي‌اېن‌اېن ټلوېزیوني شبکې سره په خبرو کې وویل، د سپټمبر د ۱۱مې بریدونو تر ټولو مهم درس چې امریکا ترې واخیست، دا و چې دغه هېواد په نړۍ کې ملګرو او تړونیزو هېوادونو ته اړتیا لري.

هغه مهال چې بریدونه وشول، برنز یوازې ۱۲ ورځې مخکې په ناټو کې د امریکا د سفیر په توګه دنده پیل کړې وه.

برنز وویل، له بریدونو وروسته دی ونه توانېد چې له سپینې ماڼۍ، د بهرنیو چارو له وزارت او یا پنټاګون سره اړیکه ونیسي، خو د کاناډا، ډنمارک، ناروې او ایسلنډ سفیرانو ورسره اړیکه ونیوله او له امریکا سره یې خپل ملاتړ څرګند کړ.

د برنز په وینا، دغو هېوادونو ویلي وو چې د امریکا ترڅنګ به ودرېږي او که اړتیا وي، په افغانستان کې به هم له امریکا سره ملګري شي.

د واشنګټن ملګرو هېوادونو هم د ناټو د تړون د پنځمې مادې د پلي کولو لپاره چمتووالی وښود. د دغه تړون له مخې، پر یوه غړي هېواد برید د ناټو پر ټولو غړو هېوادونو برید ګڼل کېږي.

هغه زیاته کړه چې تر بلې ورځې پورې د ناټو ټولو غړو هېوادونو له دې پرېکړې سره هوکړه کړې وه.

برنز دغه یووالی د امریکا لپاره، چې له یوې سترې غمیزې سره مخ شوې وه، «هڅوونکی» وباله.

په ناټو کې د امریکا پخواني سفیر وویل چې د ۱۳۸۰ کال د وږي په ۲۱مه یې د امریکا د هغه مهال له ملي امنیت سلاکارې کاندولیزا رایس سره خبرې وکړې او هغې ته یې وویل چې واشنګټن خپلو ملګرو ته اړتیا لري.

رایس په ځواب کې ورته ویلي وو: «دا ښه خبره ده چې په نړۍ کې ملګري ولرو.»

«موږ فکر نه کاوه چې ۲۰ کاله به پاتې شو»

برنز وویل، کله چې په افغانستان کې د امریکا بریدونه په لومړیو کې پیل شول، د امریکا په حکومت کې هېچا فکر نه کاوه چې په دغه هېواد کې به د دوی حضور ۲۰ کاله دوام وکړي.

هغه وویل: «موږ ډېر وخت پاتې شو او په یوه ډول مو د خپل ماموریت د روښانه موخې درک له لاسه ورکړ.»

د برنز په وینا، د امریکا یو شمېر ملګرو هېوادونو هم په افغانستان کې ډېرې له خطره ډکې دندې ترسره کړې او درانه ځاني زیانونه یې ولیدل.

هغه وویل، امریکا باید خپلو ملګرو ته درناوی وکړي، له هغوی سره ګډ کار وکړي او د هغوی نظرونو ته غوږ ونیسي.

برنز زیاته کړه چې واشنګټن که څه هم ډېر ځواک لري، خو په نړۍ کې د خپلې تګلارې د پلي کولو لپاره د نورو هېوادونو همکارۍ ته اړتیا لري.

د عراق د جګړې د ملاتړ له امله پښېماني

برنز د مرکې په بله برخه کې وویل چې په ۱۳۸۲ کال کې پر عراق د امریکا د برید له ملاتړ څخه اوس پښېمانه دی.

هغه هغه مهال په ناټو کې د امریکا سفیر و او په عراق کې یې له پوځي لاسوهنې ملاتړ کاوه، خو اوس دغه پرېکړه ناسمه بولي.

برنز وویل: «زما په اند، عراق ته ننوتل ناسمه پرېکړه وه».

هغه زیاته کړه چې په «عراقي ډنډ» کې د امریکا ښکېلتیا، په دغه هېواد کې د ۱۱ کلن حضور دوام او د ګڼ شمېر خلکو وژل کېدل هم تېروتنه وه.

هغه وویل، د نړۍ په کچه د تګلارې له تر ټولو سختو مسئلو څخه یوه دا ده چې وپېژندل شي، په کوم وخت کې پوځي لاسوهنه مناسبه ده.

برنز د دې ستونزې د روښانولو لپاره د امریکا د بهرنیو چارو د پخوانۍ وزیرې مادلین آلبرایت خبرو ته اشاره وکړه.

د هغه په وینا، آلبرایت ویلي وو چې د هغې تر ټولو ستره پښېماني دا وه چې امریکا په ۱۳۷۳ کال کې په روانډا کې د نسل وژنې پر مهال لاسوهنه ونه کړه.

په روانډا کې د دغه نسل وژنې پر مهال په څو میاشتو کې شاوخوا یو میلیون کسان ووژل شول.

برنز وویل، د دې پرېکړې کول چې کله باید لاسوهنه وشي او کله باید له لاسوهنې ډډه وشي، له هغو تر ټولو پېچلو مسئلو څخه ده چې سیاسي مشران ورسره مخامخ کېږي.

هغه ټینګار وکړ چې د سپټمبر د ۱۱مې بریدونو تجربې وښودله چې امریکا، سره له دې چې پوځي او سیاسي ځواک لري، له خپلو ملګرو او تړونیزو هېوادونو پرته نه شي کولای خپله نړیواله تګلاره په بریالیتوب پر مخ یوسي.

یادې ادارې ویلي چې دغه ۳۰ کلن افغان یوې ترهګرې ډلې ته د مادي ملاتړ برابرولو او په ۲۰۱۹ کال کې د امریکا د تابعیت لپاره د غوښتنلیک پر مهال د ناسمو معلوماتو وړاندې کولو په تور تورن دی.
نوموړی په ۲۰۱۴ کال کې د امریکا د ځانګړې کډوالۍ ویزې له لارې دغه هېواد ته تللی و او د دایمي استوګنې کارت یا ګرین‌کارت لرونکی دی.
دغه افغان پر ځان لګېدلي تورونه رد کړي او ویلي یې دي چې د امریکا د دایمي اوسېدونکي په توګه یې حقونه نقض شوي دي.
د «سنت لوییس عامه راډیو» د نوموړي هویت نه دی افشا کړی، ځکه هغه ویلي چې طالبان ښايي په افغانستان کې د امریکايي ځواکونو سره د همکارۍ له امله نوموړی او د هغه کورنۍ په نښه کړي.
د نوموړي مېرمنې ویلي چې هغه د چهارشنبې په ورځ، د وږي په څلورمه، هغه مهال ونیول شو چې د سهار د لامبلو لپاره له کوره وتلی و.
هغه اسناد چې د نوموړي کورنۍ امریکايي رسنیو ته سپارلي، ښيي چې نوموړي د ۲۰۱۲ او ۲۰۲۳ کلونو ترمنځ د امریکايي او افغان ځواکونو سره د ژباړن او کلتوري سلاکار په توګه کار کړی دی.
په دغو اسنادو کې د امریکا د پوځ او سمندري ځواکونو د افسرانو او د پوځي استخباراتو د سلاکارانو سپارښت‌لیکونه هم شامل دي چې په کې د نوموړي پر وفادارۍ او د باور وړتیا ټینګار شوی دی.
د «ایف بي ای» د ۲۰۲۱ کال د څېړنو په یوه حکم کې، چې د ۲۰۲۵ کال په مارچ کې عام شو، د امریکا حکومت ادعا کړې چې دغه افغان له «جماعت‌الدعوه‌القرآن» سره اړیکې لرلې؛ هغه ډله چې امریکا په ۲۰۱۶ کال کې د بهرنۍ ترهګرې ادارې په توګه اعلان کړې ده.
په سند کې ادعا شوې چې نوموړي د فېسبوک له لارې د دغې ډلې له غړو سره اړیکه لرله، پر یوه هارډډیسک یې کوډ شوي معلومات ساتل او امریکا ته له داخلېدو وروسته یې هم د دغې ډلې د بنسټګر له زوی سره اړیکې درلودې.
د امریکا د فدرالي څېړنو ادارې همداراز په ۲۰۱۸ کال کې افغانستان ته د نوموړي سفر د دغې ډلې سره د هغه د اړیکو د احتمالي نښې په توګه یاد کړی دی.
خو نوموړي ویلي چې افغانستان ته د خپلې کورنۍ د لیدلو لپاره تللی و. ایف بي ای ادعا کړې چې د دغه سفر ځینې انځورونه ښيي نوموړی په هغه مراسمو کې حاضر و چې د جماعت‌الدعوه‌القرآن مشر په کې وینا کړې وه.
نوموړي دغه تورونه رد کړي او ویلي یې دي چې د هېڅ ترهګرې ډلې غړی نه دی او هېڅکله به هم د داسې یوې ډلې غړیتوب ونه کړي.
د امریکا کډوالۍ ادارې په یوه بیان کې ویلي چې د «ترهګریزو فعالیتونو د ادعاوو» او «په درغلیو سره امریکا د داخلېدو د غوښتنې» له امله د نوموړي د ایستلو بهیر پیل شوی او هغه به د دې ادارې په توقیف کې پاتې شي.
دغې ادارې ویلي چې د ګرین‌کارت لرل امتیاز دی او که یو کس د امریکا قوانین نقض کړي، حکومت د هغه د دایمي استوګنې د لغوه کولو او له هېواده د ایستلو واک لري.
دغه افغان وايي، د امریکا حکومت له کلونو راهیسې هغه د ترهګر په توګه تر څار لاندې ساتلی، خو په دې موده کې یې مشخص تورونه نه وو پرې لګولي.
نوموړی د ۲۰۲۳ کال په یوه فدرالي قضايي دوسیه کې له ۱۲ څخه د ډېرو مدعیانو له ډلې هم دی. په دې قضیه کې ادعا شوې چې د امریکا حکومت ځینې کسان له کافي دلایلو پرته د ترهګرۍ د څار په نوملړونو کې شامل کړي او د هغوی اساسي حقونه یې نقض کړي دي.
ټاکل شوې د دغه افغان د کډوالۍ د قضیې د رسیدګۍ غونډه د سپټمبر په ۱۴مه د کنساس‌سیتي د کډوالۍ په محکمه کې ترسره شي.