د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون وايي، په تېره یوه ورځ کې له بېلا بېلو لارو هېواد ته ۱۹۲ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۸۸۷ تنه کېږي هېواد ته را ستنې شوې دي.
د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون ویلي چې د جمعې په ورځ ۸۹ کورنۍ د ننګرهار د تورخم له لارې، ۱۹ کورنۍ د کندهار د سپین بولدک له لارې، ۶۵ کورنۍ د نیمروز د ورېښمو پله له لارې او ۱۹ کورنۍ د هرات د اسلام کلا له لارې هېواد ته راستنې شوې دي.
طالبانو ویلي چې یاد کډوال په تېره یوه ورځ کې له پاکستان او ایران نه په جبري توګه افغانستان ته ستانه کړل شوي دي.
یاد کمېسیون ویلي چې د تازه راستنو شویو کډوال له ډلې ۳۹ کورنۍ خپلو اصلي ولایتونو ته لېږدلي دي او له ګڼو نورو سره یې د خوراکي، روغتیايي او غیرخوراکي توکو مرستې هم کړي دي.
د پاکستان لاهور ایالت عالي محکمې د افغان طبي محصلینو د زدهکړو د دوام په اړه لنډمهاله حکم کړی، خو محصلین وايي لا هم بشپړ ډاډ نه لري او ځینې یې له لیلیو هم ایستل شوي دي.
د افغان طبي محصلینو مدافع وکیل جنید جبار خان افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، نږدې سل افغان محصلینو له نوموړي سره د خپلې ستونزې د حل لپاره اړیکه نیولې وه. د هغه په وینا، دغو محصلینو په قانوني ډول د پاکستان په طبي پوهنتونونو کې د طب پنځه کلنې زدهکړې پیل کړې او ډېرو یې څو کاله زدهکړې بشپړې کړې دي.
جبار خان وايي، د قضیې په لومړي پړاو کې یې د لاهور د بېلابېلو طبي پوهنتونونو د ۳۰ افغان محصلینو په استازیتوب لاهور عالي محکمې ته عریضه وړاندې کړه. په دغو محصلینو کې د کینګ اېډوارډ طبي پوهنتون، فاطمه جناح طبي پوهنتون، سیمز، امیرالدین طبي کالج او شیخ زاید طبي کالج محصلین شامل دي.
هغه وايي، د پاکستان اساسي قانون یوازې د دغه هېواد اتباعو ته بنسټیز حقوق نه ورکوي، بلکې په پاکستان کې مېشت بهرني وګړي هم د قانون له مخې له ځینو بنسټیزو حقونو برخمن دي.
د نوموړي په وینا، یاد افغان محصلین په قانوني لارو پاکستان ته تللي، په طبي پوهنتونونو کې یې داخله اخیستې او ډېرو یې معتبرې ویزې لرلې. هغه وویل، د ځینو محصلینو زدهکړې تر څلورم او پنځم کال پورې رسېدلې وې، خو ناڅاپه ورته وویل شول چې زدهکړې یې درول کېږي او باید له پاکستانه ووځي.
جبار خان د دې پرېکړې په اړه وویل: «که د کوم ځانګړي محصل پر وړاندې امنیتي یا قانوني ستونزه وي، باید د هغه قضیه په جلا ډول وڅېړل شي.»
نوموړي وویل، د پاکستان د طبي او غاښونو شورا وکیل په محکمه کې ادعا کړې وه چې د ځینو افغان محصلینو ویزې نشته او امنیتي ستونزې هم شته؛ خو د ده په وینا، محکمې له دغو دلایلو وروسته د شورا استدلال ونه مانه او د محصلینو په ګټه یې لنډمهاله حکم صادر کړ.
د جبار خان په وینا، محکمې امر کړی چې د افغان محصلینو زدهکړې باید ونه درول شي، له لیلیو دې ونه ایستل شي تر څو وکولای شي چې خپلو زدهکړو ته له خنډ پرته دوام ورکړي.
هغه وايي، د محکمې له حکم مخکې د ځینو افغان محصلینو لیلیې تړل شوي، خونې یې لاک شوي او ځینو ته د پولیسو له لوري د ځورونې ګواښونه هم شوي وو.
جبار خان زیاتوي چې د محکمې له لنډمهاله حکم وروسته یو شمېر افغان محصلین بېرته خپلو تعلیمي ادارو ته ستانه شوي، خو هغه ادعا ردوي چې ګواکې یوازې د هغو افغان محصلینو د ایستلو موضوع مطرح ده چې ویزې یې پای ته رسېدلې دي.
د نوموړي په وینا، د پاکستان د طبي او غاښونو شورا پرېکړه په عمومي ډول پر افغان طبي محصلینو اغېز کوي، «که ویزې یې معتبرې وي او که نه».
محصلین لا هم بشپړ ډاډ نه لري
په لاهور کې افغان طبي محصل دلاور خان وايي، سره له دې چې محکمې د دوی په ګټه لنډمهاله حکم صادر کړی، خو محصلین لا هم بشپړ ډاډ نه لري.
دلاور خان افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، تر هغه به محصلین ډاډه نه شي چې د پاکستان طبي او غاښونو شورا رسمي لیک صادر نه کړي، ځکه د نوموړي په وینا، پوهنتونونه د زدهکړو د دوام لپاره رسمي مکتوب غواړي.
هغه وايي، افغان محصلین له لیلیو ایستل شوي او ځینې یې اوس په لاهور او ځینې نور په پېښور کې دي.
دلاور خان زیاتوي چې تر اوسه یو شمېر محصلینو ته په خپلو پوهنتونونو کې د زدهکړو اجازه هم نه ده ورکړل شوې او د دوی اندېښنې لا هم پر خپل ځای دي.
هغه وویل: «موږ لا هم نه پوهېږو چې پاکستان له افغانستانه څه غواړي او د روان وضعیت له امله مو هیلې کمې شوې دي.»
د کراچۍ د طالبانو قونسلګري: د حل لپاره همکاري کوو
په همدې حال کې، په کراچۍ کې د طالبانو جنرال قونسلګرۍ ویلي چې سرپرست جنرال قونسل مولوي سید عبدالجبار تخاري د هغو افغان طبي محصلینو له یو شمېر سره لیدلي چې د عملي زدهکړو په پړاو کې د کراچۍ په دولتي روغتونونو کې بوخت دي.
د قونسلګرۍ په وینا، افغان محصلینو له تخاري سره په پاکستان کې د افغان محصلینو د ایستلو د وروستي ضربالاجل په اړه خپلې اندېښنې شریکې کړې دي.
قونسلګرۍ ویلي، تخاري محصلینو ته ډاډ ورکړی چې جنرال قونسلګري به د ستونزې د حل لپاره د قانوني لارو په موندلو کې له هر ډول همکارۍ ډډه ونه کړي.
افغان طبي محصلین وايي، د محکمې له لنډمهاله حکم سره سره لا هم د پاکستان د طبي او غاښونو شورا د رسمي اقدام په تمه دي او غواړي د خپلو زدهکړو د بشپړولو لپاره روښانه او عملي تضمین ترلاسه کړي.
په ملګرو ملتونو کې د امریکا استازي مایکل والټز د سپټمبر ۱۱مې بریدونو د ۲۵مې کلیزې په مناسبت د ملګرو ملتونو امنیت شورا په غونډه کې په افغانستان کې د خپلې پوځي دندې د یوې خاطرې په بیانولو سره په دغه هېواد کې د ترهګرۍ پر وړاندې پر مبارزې ټینګار وکړ.
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا دغه غونډه جمعه(د وږي۲۰مه) د «ترهګریزو فعالیتونو له امله د نړیوالې سولې او امنیت پر وړاندې ګواښونو» تر سرلیک او د سپټمبر د ۱۱مې بریدونو د ۲۵مې کلیزې په مناسبت جوړه شوې وه.
والټز د خپلې وینا په یوه برخه کې د متیو پوسینو په نوم د یوه پخواني امریکايي سرتېري یادونه وکړه. هغه سرتېری د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته د امریکا پوځ کې شامل شوی و او وروسته یې په افغانستان کې د والټز تر قومندې لاندې د «شنه خولۍ» ځانګړو ځواکونو د سرتېري په توګه دنده ترسره کړې وه.
د امریکا استازي وویل، په افغانستان کې وسلهوالو د سړک غاړې ماینونو او چاودېدونکو توکو کارول پیل کړي وو، څو د سیګنالونو د کشف له وسایلو څخه ځانونه پټ کړي. د هغه په وینا، متیو به تل په خپله خوښه غوښتل چې د زغرهوالو موټرو د کاروان په مخ کې پر موټرسایکل حرکت وکړي، څو دغه ګواښونه کشف کړي.
والټز وویل، کله چې متیو ته د خپلې دندې د خطرونو په اړه خبرداری ورکړل شو، هغه په ځواب کې ویلي وو چې غوره ګڼي خپله قرباني شي، خو دا نه غواړي چې په زغرهوال موټر کې یې څلور یا پنځه ملګري سرتېري ووژل شي.
د امریکا استازي زیاته کړه چې متیو په پای کې یوه شپه د یو نا لیدلي ماین د چاودنې له امله په افغانستان کې ووژل شو. د والټز په وینا، هغه ونه توانېد چې دغه سرتېری ژوندی بېرته خپل کور ته ولېږدوي.
والټز وویل، د دغه سرتېري نوم تل له ځان سره د یادګار په توګه ساتي او د هغه درناوی یې د سپټمبر د ۱۱مې په بریدونو کې د وژل شویو ۲۹۷۷ کسانو د یادونې یوه برخه وبلله. په دغو بریدونو کې د نړۍ د څه باندې ۹۰ هېوادونو وګړي وژل شوي وو.
هغه یادونه وکړه چې د کلونو په اوږدو کې ترهګریزو بریدونو ګڼ هېوادونه، لکه فرانسه، بریتانیا، روسیه، پاکستان او چین، له ګډ درد سره مخ کړي دي. د هغه په وینا، نړیوالو ځواکونو د افغان سرتېرو او نورو متحدینو ترڅنګ، اوږه په اوږه د افراطیت پر وړاندې جګړه کړې ده.
د امریکا استازي د خپلې وینا په پای کې خبرداری ورکړ چې ترهګري بڼه بدلوي او افراطي ډلې له نوې ټکنالوژۍ، لکه بېپیلوټه الوتکو، مصنوعي ځیرکتیا او کوډ شوو اړیکو څخه ګټه اخلي.
هغه د امنیت شورا له غړو هېوادونو وغوښتل چې د ترهګرو د مالي سرچینو د له منځه وړلو، د خوندي پټنځایونو د له منځه وړلو او د بریدونو د طرحه کوونکو د تعقیب له لارې د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزې ته تر هغه دوام ورکړي، څو دغه ګواښ په بشپړه توګه له منځه لاړ شي.
مایکل والټز خپله د امریکا د پوځ د ځانګړو ځواکونو «شنې خولۍ» پخوانی افسر دی. هغه په افغانستان کې څو پوځي ماموریتونه ترسره کړي او څه باندې ۲۵ کاله یې د امریکا پوځ ته خدمت کړی دی.
د سکای نیوز په یوه ځانګړي راپور کې ویل شوي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته افغانستان د روغتیا، زدهکړو، بشري مرستو او اقتصادي ستونزو له پراخ ناورین سره مخ دی او د دې وضعیت تر ټولو دروند بار ښځې او ماشومان وړي.
راپور د نورستان له یوې مور څخه پیل کوي چې وايي د زېږون پر مهال یې پنځه ماشومان له لاسه ورکړي دي.
د راپور له مخې، افغانستان لا هم د میندو او ماشومانو د مړینې له تر ټولو لوړو کچو لرونکو هېوادونو څخه شمېرل کېږي.
راپور لیکلي چې د طالبانو له لوري پر ښځو لګېدلي محدودیتونه د روغتیايي خدماتو پر وضعیت مستقیم اغېز کړی دی. ښځې نه شي کولی تر شپږم ټولګي پورته زدهکړې وکړي، له ډېرو دندو محرومې دي او په ګڼو مواردو کې د کور پرېښودو او ډاکټر ته د تګ لپاره د نارینه سرپرست اجازې ته اړتیا لري.
د وردګو ولایت یوه ښځینه ډاکټرې روشنک وردک سکای نیوز ته ویلي، که د نجونو پر زدهکړو محدودیتونه دوام وکړي، افغانستان به د ښځینه ډاکټرانو په برخه کې له سخت کمښت سره مخ شي.
هغې خبرداری ورکړی: «ژر به داسې وخت راشي چې په افغانستان کې ښځینه ډاکټرانې، نرسانې او قابله ګانې نه وي او دا وضعیت به د میندو او ماشومانو د مړینې کچه نوره هم لوړه کړي.»
راپور وايي، د کابل په اندرا ګاندي روغتون کې ځینې وخت پر یوه بستر څو ماشومان پراته وي او ډاکټران د امکاناتو له سخت کمښت سره مخ دي.
د روغتون یو ډاکټر ویلي، ځینې ورځې تر شپږو ماشومانو پورې مري او د نړیوالو مرستو کمښت د روغتیايي خدماتو پر وړاندې ستره ننګونه ګرځېدلې ده.
راپور کې د ښځینه سوداګرو وضعیت ته هم اشاره کړې او لیکلي یې دي چې ځینې ښځې د خپلو کورونو دننه کوچني کاروبارونه چلوي.
په راپور کې د تهمینې په نوم د یوې ښځې خبره را اخیستل شوې چې پخوا وکیله وه، خو اوس د جامو د ګنډلو کاروبار پر مخ وړي.
بلخوا، د نوبل سولې جایزې نومانده محبوبه سراج ویلي، د ښځو حقونه تر سخت فشار لاندې دي او د طالبانو دا ادعا ردوي چې ګواکې د ښځو درناوی کوي.
هغه وايي: «که د نجونو له زدهکړو منع کول او د ښځو له کار کولو مخنیوی درناوی وي، موږ داسې درناوي ته اړتیا نه لرو.»
راپور د نورستان وروستیو سېلابونو ته هم اشاره کوي او وايي چې نړیوالې ټولنې دغو پېښو ته کمه پاملرنه کړې ده.
د شمسول په نوم یوې اته کلنې نجلۍ، چې پلار یې په سېلابونو کې مړ شوی، وايي چې غواړي ډاکټره شي؛ خو د طالبانو د پالیسۍ له مخې یوازې د څو کلونو لپاره د زدهکړو فرصت لري.
راپور وايي، د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې لا هم د جګړې نښې لیدل کېږي.
په هلمند کې د سره صلیب د فزیکي بیا رغونې مرکز هره اوونۍ شاوخوا ۹۰۰ ناروغانو ته خدمات وړاندې کوي. د دغو ناروغانو په منځ کې هغه ماشومان هم شته چې د ماینونو او ناچاوده توکو له امله یې لاسونه او پښې له لاسه ورکړې دي.
راپور لیکلي چې د افغانستان جګړې لسګونه زره ملکي افغانان ووژل او میلیونونه نور یې اغېزمن کړل، خو د جګړې له پای وروسته هم ډېری افغانان د بېوزلۍ، روغتیايي ستونزو، طبیعي پېښو او ټولنیزو محدودیتونو له پایلو سره مخ دي.
راپور وايي، که څه هم طالبان د امنیت د ښه کېدو او د سوداګرۍ د پراختیا خبره کوي، خو ډېری افغانان لا هم د بقا، زدهکړو، روغتیا او عادي ژوند د فرصتونو لپاره مبارزه کوي.
د «پي بي اېس نیوز» په یوه ځانګړي راپور کې د افغانستان د شل کلنې جګړې درې ښکېل لوري وايي، جګړه پای ته رسېدلې، خو د سلګونو زرو قربانیو، پراخو تاوانونو او د جګړې د پایلو په اړه مهمې پوښتنې لا هم بېځوابه پاتې دي.
په راپور کې د افغانستان د پخوانیو ځانګړو ځواکونو د یوه سرتېري خبرې هم را اخیستل شوې چې د امنیتي دلایلو له امله یې نوم نه دی خپور شوی. هغه وايي، له امریکايي ځواکونو سره یې د طالبانو او داعش پر ضد په عملیاتو کې برخه اخیستې وه، خو د ۲۰۲۱ کال له سیاسي بدلون وروسته پټ ژوند ته اړ شوی دی.
نوموړي ویلي: «موږ خپل ملګري له لاسه ورکړل، هر څه مو له لاسه ورکړل. اوس داسې احساس کوو چې زموږ ټولې قربانۍ بېګټې وې.»
د هغه په وینا، لا هم د طالبانو له وېرې پټ ژوند کوي او د پخوانیو امنیتي ځواکونو د غړو د نیول کېدو او وژل کېدو خبرونه ترلاسه کوي.
راپور وايي، نوموړی په تېرو پنځو کلونو کې نه دی توانېدلی له خپلې کورنۍ او دوستانو سره عادي اړیکې وساتي او د خپل خوندیتوب لپاره وخت ناوخت د اوسېدو ځای بدلوي.
په همدې حال کې، د امریکا پخوانی جنګي ډاکټر براین ریپي، چې له ۲۰۰۹ تر ۲۰۱۲ کال پورې یې په افغانستان کې دنده ترسره کړې، وايي د سپټمبر د ۱۱مې بریدونو د هغه نسل پر امریکايي پوځیانو ژور اغېز کړی و.
ریپي وايي، افغانستان ته له تګ وروسته یې دا پوښتنه ذهن ته پیدا شوه چې د دوی جګړه له هغو افغانانو سره څه تړاو لري چې د سپټمبر د ۱۱مې په بریدونو کې یې هېڅ ونډه نه لرله.
هغه په افغانستان کې د خپلو وژل شویو ملګرو یادونه کړې او ویلي یې دي چې د جګړې خاطرې لا هم ورسره دي.
ریپي ویلي: «ډېری هغه کسان چې زما په عمر وو او په افغانستان کې یې جګړه کړې، اوس ګوري چې طالبان بیا پر افغانستان واکمن دي. داسې احساس کېږي چې زموږ کلونه مبارزه او قرباني بېاغېزې پاتې شوې.»
خو د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت مرستیال او پخوانی طالب جنګیالی مهاجر فراهي د شل کلنې جګړې پایله له بلې زاویې ارزوي.
فراهي وايي، طالبان دغه جګړه خپله بریا ګڼي او باور لري چې له امریکا او ناټو ځواکونو سره د شلو کلونو جګړې په پای کې د دوی د واکمنۍ د بیا ټینګښت لامل شوې ده.
هغه له امریکا غوښتي چې پر افغانستان لګېدلي بندیزونه لرې کړي او له طالبانو سره عادي سیاسي او اقتصادي اړیکې پیل کړي.
د «پي بي اېس نیوز» په وینا، افغانستان د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته د امریکا د جګړې اصلي ډګر وګرځېد، خو له دوو لسیزو جګړې، پراخو بشري تلفاتو او میلیاردونو ډالرو لګښتونو وروسته، د دې جګړې د موخې، قربانیو او پایلو په اړه پوښتنې لا هم د افغانانو او هغو بهرنیو پوځیانو ترمنځ مطرح دي چې په دغه جګړه کې یې برخه اخیستې وه.
په افغانستان کې د اروپايي ټولنې پخوانی ډېپلوماټ مایکل سمپل له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلي، که څه هم اوس مهال د القـاعدې شبکې غړي په افغانستان کې شته، خو دا ډله اوس له زوره لوېدلې او دومره لوی ګواښ نهدی. هغه زیاتوي، چې افغان طالبان اوس تر القـاعده شبکې لوی ګواښ دی.
په افغانستان کې د اروپايي ټولنې پخواني ډېپلوماټ مایکل سمپل د جمعې په ورځ (د وږي ۲۰مه) له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلي: «د اوس لپاره القاعده شبکه دومره توان نهلري چې امریکا یا هم اسراییل ته زیان ورسوي او د حمزه بن لادن تازه ویډیو هم د شک وړ ده او رېښتونې نهښکاري، بلکې د تبلیغاتو تر حده ده».
د سمپل په خبره، دا باید روښانه شي چې اوس وخت کې اصلي ګواښ څوک دي؟. د هغه په باور اوس مهال په افغانستان کې د القاعده شبکې عرب غړي ښايي تر ۱۰۰ کسانو ډېر نهوي او د افغان غړو او د منځنۍ اسیا د نورو اوسېدونکو شمېر تر ۵۰۰ کسانو ډېر نهدی.
د اروپايي ټولنې د دغه پخواني ډېپلوماټ په وینا، د اتحاد المجاهدین، لشکر اسلام او ټيټيپي په لیکو کې هم ډېر کم شمېر د القاعده شبکې غړي شته چې لوی ګواښ نهشي ګڼل کېدلی او زیاتوي: «د هبتالله تر امر لاندې زرګونه مدرسې جوړې شوې دي، هلته په سلهاوو زره افغان ځوانان تر روزنې لاندې دي او وو چې امریکا او پاکستان ته د خپل دښمن په سترګه ګوري».
د هغه په خبره، پر سختدریځۍ د طالبانو پانګونې په ډاګه کړې چې اوس طالبان تر القاعدې لوی ګواښ دی او د ترهګرۍ د روزنې لپاره خپل ځانګړي مرکزونه او مدرسې لري او څرګندوي: «القاعده اوس زړه شوه، کوم خاص ځای او سیمه هم تر خپل کنټرول لاندې نهلري او ممکن په ځینو ځایونو کې پلویان ولري او حتی اوس دغه کسان هم خلک له طالبانو سره مرستو ته رابولي».
مایکل سمپل زیاتوي، د ملا هبت الله په مشرۍ طالبان یو قلمرو او خاوره تر خپل حاکمیت لاندې لري چې تر القاعده شبکې پر افغانستان دا واکمنه ډله ډېره خطرناکه تمامېږي. د هغه په خبره، د طالبانو په جهادي مدرسو کې هم د سختدریځي ایډیالوژۍ خلکو ته تبلیغ او تدریس کېږي چې دا حالت لا نور لوی ګواښ زېږولی شي.
د افغانستان انټرنشنل د موندنو لهمخې، طالبانو د بیا ځلي واک له ترلاسه کولو وروسته د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې لسګونه زره مدرسې جوړې کړي او د خپلې ډلې افکار پهکې ترویجوي. همدا راز د طالبانو په تازه جوړو شویو مدرسو کې جهادي درسونه هم ورکول کېږي او د ملګرو ملتونو امنیت شورا هم څو څو ځله له دغه وضعیت څخه اندېښنه ښوولې ده.
تر دې مخکې د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد په افغانستان کې له پوهنې وزارت سره د ثبت شویو مدرسو شمېر تر ۲۰ زرو ښودلی وو او په وینا یې په یادو مدرسو کې شاوخوا دوه نیم مېلیونه زدهکوونکي پر دیني زدهکړو بوخت دي، خو څارونکي وايي، د طالبانو د جهادي مدرسو شمېر تر هغه څه لوړ دی چې په رسمي ډول یې اعلانوي.
هممهاله طالبانو په افغانستان کې د ښوونځیو او پوهنتونونو چاپیریال هم د خپلو دیني مدرسو په څېر کړی او تر ډېره یې ملایان پهکې د پخوانیو ښوونکو پر ځای ګومارلي دي.