د روغتیا نړۍوال سازمان خبر ورکړی، چې د اېټالیا حکومت په مالي ملاتړ په ننګرهار او لغمان ولایتونو کې د راستنېدونکو کډوالو په ګډون ۶۸زره او ۲۶۳ کسانو لومړني روغتیايي خدمتونه ترلاسه کړي دي.
د دغه سازمان د معلوماتو له مخې، دغه شمېر د ۲۰۲۶کال تر سپټمبر پورې ثبت شوی او په وړاندې شویو خدمتونو کې د مېندو او ماشومانو روغتیا، واکسین، د خوارځواکۍ څار، رواني روغتیا او د ناروغانو درملنه شامله ده.
راپور کاږي، دغه مرستې په ځانګړي ډول هغو سیمو ته روغتیايي خدمتونه رسوي چې اوسېدونکي یې د واټن، د ترانسپورټ د لوړ لګښت او خرابو لارو له امله روغتیايي مرکزونو ته په رسېدو کې له ستونزو سره مخ دي.
د ننګرهار د بټيکوټ ولسوالۍ اوسېدونکې ګل ببو ویلي، دوه کلن زوی یې په نسناستي، تبې او د پوستکي په یوې ناروغۍ شوی و؛ خو جلالاباد ته د تګ پر ځای یې شاوخوا ۳۵ دقیقې پلی مزل وکړ او ماشوم یې د باریکاب لومړني روغتیايي مرکز ته ورساوه. نوموړې ویلي، که دغه روغتیايي مرکز نه وای، جلالاباد ته د خپل زوی رسول به یې د کورنۍ لپاره ډېر ستونزمن وو.
د باریکاب لومړنی روغتیايي مرکز د شاوخوا سیمو له ۱۸زرو ډېرو خلکو ته خدمتونه وړاندې کوي. دغه مرکز د ناروغانو د درملنې ترڅنګ د واکسین، مېندو او ماشومانو روغتیا، رواني روغتیا او تغذیې خدمتونه هم وړاندې کوي.
د راپور له مخې، یوازې د اګست په میاشت کې د دغه مرکز روغتیايي کارکوونکو د ۱۹ خوندي زېږونونو په ترسره کولو کې مرسته کړې ده. د یاد مرکز مسوول ډاکټر عبیدالرحمان لایق ویلي، پخوا ډېری ناروغان د درملنې لپاره جلالاباد ته تلل؛ خو اوس خلکو ته د خپلو کورونو په نږدې سیمو کې اړین روغتیايي خدمتونه رسېږي.
د روغتیا نړۍوال سازمان ویلي، د اېټالیا په مالي مرسته اووه لومړني روغتیايي مرکزونه تخنیکي او عملیاتي ملاتړ ترلاسه کوي؛ څو راستنېدونکو او هغه ټولنو ته روغتیايي خدمتونه دوام ومومي چې روغتیايي خدمتونو ته یې لاسرسی ستونزمن دی.
په افغانستان کې د روغتیا نړۍوال سازمان استازي ډاکټر اېډوین سېنېزا سالواډور ویلي، له لویو ښارونو څخه د لرو پرتو کورنیو لپاره پر وخت روغتیايي خدمتونه تر ډېره پر دې پورې تړلي دي چې اړین خدمتونه د هغوی کورونو ته څومره نږدې وي.
د سپټمبر ۲۳مه هرکال په نړۍ کې د پښتنو د کلتور د نړۍوالې ورځې په توګه نمانځل کېږي او په دې مناسبت د نړۍ په ګوټ، ګوټ کې پښتانه بېلابېلې کلتوري او علمي غونډې جوړوي.
دغه ورځ له ۲۰۱۵کال راهیسې نمانځل کېږي. په دې اړه د پښتونخوا نېشنل عوامي ګوند ایالتي مشر نصرالله خان زیري افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، د پښتون کلتور نړۍواله ورځ هر کال د سپټمبر په ۲۳مه د پښتنو د تاریخ، دودونو او کلتوري ارزښتونو د راژوندي کولو لپاره نمانځل کېږي.
زیری وايي، د پښتون کلتور ورځې د نمانځلو وړاندیز ده په ۲۰۱۵کال کې په کوټه کې د پښتو په نړۍوال ادبي او علمي کانفرانس کې د عثمان خان کاکړ په لارښوونه وکړ. د نوموړي په وینا، په دغه کانفرانس کې چې د پښتونخوا، افغانستان، پاکستان او د نړۍ له بېلابېلو برخو څخه علما، لیکوالان، شاعران او پوهان راټول شوي وو پرېکړه وشوه چې د سپټمبر ۲۳مه دې د پښتون کلتور نړۍواله ورځ وټاکل شي.
هغه وايي، د سپټمبر ۲۳مه ځکه غوره شوې چې د ورځې او شپې د برابرۍ له امله د برابرو حقونو سمبول ګڼل کېږي؛ هغه که د ښځو او نارینهو ترمنځ د حقونو برابري وي او که له نورو قومونو سره د مساوي حقونو موضوع.
زیری وايي، له ۲۰۱۵کال راهیسې دغه ورځ هر کال په پښتونخوا، افغانستان او د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې نمانځل کېږي. د نوموړي په وینا، د یادې ورځې یو مهم هدف دا دی چې نوی نسل له خپل کلتور سره نږدې پاتې شي، ځکه د وخت په تېرېدو ځوانان د خپلو دودونو او تاریخي ارزښتونو په اړه له پخوا کم معلومات لري.
هغه د پښتنو د جرګې، مېلمه پالنې، ودونو، دودونو، جامو، تاریخي ځایونو او نورو ټولنیزو ارزښتونو یادونه وکړه او ویې ویل، چې دغه ټول د پښتني کلتور مهمې برخې دي. زیري وايي، د پښتون کلتور په ورځ علمي سیمینارونه، مشاعرې، نندارتونونه او د کلتور په اړه نور پروګرامونه جوړېږي او علما او پوهان د پښتنو د کلتور او تاریخ په اړه خپلې مقالې او ویناوې وړاندې کوي.
زیري ټینګار کوي، چې په اوسني وخت کې د پښتون کلتور ورځې نمانځل لا ډېر اهمیت لري؛ ځکه نړۍ د مصنوعي ځیرکتیا، کمپیوټر او چټک ټېکنالوژیک پرمختګ پر لور روانه ده.
د نوموړي په وینا، د ټېکنالوژۍ له پرمختګ سره، سره هر قوم خپل تاریخ، کلتور، تمدن او ځانګړي ټولنیز ارزښتونه لري او د کلتور د ورځې لمانځل دا پیغام ورکوي چې پښتانه هم بډایه تاریخي او کلتوري میراث لري.
هغه وايي، پښتانه باید خپل کلتوري ارزښتونه ژوندي وساتي او نړۍ ته یې ور وپېژني.
کلتور د یوه قوم د هویت پېژندنه ده
د پښتو ژبې شاعر او لیکوال محمود ایاز افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې کلتور یوازې دودونه او جامې نهدي؛ بلکې د یوه قوم د پېژندنې او هویت پراخ تصور دی، چې ژبه، ادب، شاعري، فلسفه، ښکلا، تاریخي روایتونه او ټولنیز ارزښتونه پهکې شامل دي.
ایاز وايي، ټولنه او کلتور جامد نهدي بلکې د وخت له بدلون سره تل بدلېږي. د هغه په وینا، لکه څنګه چې ټولنه پرمختګ کوي، ژبه، ادب او کلتور هم نوي عناصر خپلوي.
د نوموړي په وینا، له نورو ژبو او ټولنو څخه ګڼې کلېمې او دودونه پښتو ژبې او پښتني ټولنې ته راغلي او د وخت په تېرېدو د خلکو د ژوند برخه ګرځېدلي دي. هغه وايي، کلتور هم له یوې سیمې او ټولنې څخه بلې ته د سفر پر مهال نوي عناصر اخلي.
محمود ایاز ټینګار کوي، چې ادب او کلتور له یو بل سره نږدې اړیکه لري. د هغه په خبره، متلونه، د مشرانو ویناوې، شعرونه او ادبي اثار د پښتنې ټولنې د ژوند د اصولو او ارزښتونو مهمه برخه جوړوي.
هغه د خوشال خان خټک د شعرونو بېلګه هم وړاندې کوي او وايي، چې د پښتنو د کلتوري ارزښتونو، مېلمه پالنې، پښتونولۍ، ورورولۍ او نورو دودونو انعکاس په پښتو ادب کې له پخوا څخه لیدل کېږي.
د ایاز په وینا، لیکوالان، شاعران او پوهان د خپلې ټولنې د ژبې، ادب، تاریخ او کلتور په ساتلو او بډایه کولو کې مهم رول لري او د نړۍ په کتابتونونو کې د قومونو د تاریخ او کلتور په اړه زرګونه اثار د همدې هڅو پایله ده.
نوموړی وايي، په پښتني ټولنه کې ځینې دودونه چې پخوا د خلکو د ورځني ژوند مهمه برخه وو، اوس د وخت له بدلون سره کمزوري شوي دي. هغه د ګاونډیانو ترمنځ د مرستې، مېلمه پالنې او د ټولنې د ګډ ژوند دودونه د پخواني پښتني کلتور بېلګې بولي.
هغه زیاتوي، چې د ټېکنالوژۍ او عصري ژوند له پراختیا سره د خلکو د ژوند بڼه هم بدله شوې ده. د هغه په خبره، پخوا به په یوه کلي کې یو موټر یا راډیو د خلکو لپاره د حیرانتیا وړ وه؛ خو اوس موبایل، موټر او نور عصري وسایل د ډېرو کورنیو د ژوند عادي برخه ګرځېدلې ده.
محمود ایاز وايي، ماشومان هم د وخت له بدلون سره د پخوا په څېر لوبې او د ژوند طریقې نه لري؛ خو دغه بدلون د ټولنې او کلتور طبیعي بهیر دی. هغه ټینګار کوي، چې د کلتور بدلون باید د خپل هویت د لهمنځه تلو په معنا ونه ګڼل شي؛ بلکې نوی نسل کولی شي د عصري ژوند وسایل او پرمختګونه خپل کړي او په ورته وخت کې خپل تاریخي او کلتوري ارزښتونه هم وساتي.
ایاز وايي، کورنۍ د نوي نسل د کلتوري روزنې مهم ځای دی او مشران باید ماشومانو ته د کتاب لوستلو، زدهکړې او له خپل تاریخ او کلتور سره د تړاو عملي بېلګې وړاندې کړي. د هغه په وینا، د کلتور د ژوندي ساتلو لپاره یوازې خبرې بسنه نهکوي؛ بلکې باید په ورځني ژوند کې د خپلې ژبې، ادب، تاریخ او ټولنیزو ارزښتونو درناوی او پالنه وشي.
«بایو انجینیر» وېبپاڼې په یوه څېړنیز راپور کې ویلي، د کابل د قرغې د کبانو په فارم کې شوې لومړنۍ منظمه څېړنه ښيي چې د اوبو کیمیاوي کیفیت د «رېنبو ټراوټ» کبانو پر روغتیا او وده مستقیم اغېز لري.
راپور کاږي، د قرغې په فارم کې د کبانو تولید روان دی؛ خو په پسرلي کې د اوبو د اکسیجن کچه په خطرناکه کچه ټیټېږي او په هغه حوضونو کې چې کبان ساتل کېږي، امونیا او ځینې اوسپنیز توکي زیاتېږي.
د راپور له مخې، د افغانستان د کبانو د روزنې برخه د څو لسیزو جګړو سربېره په تدریجي ډول پراخه شوې ده. د هېواد د کبانو تولید په ۱۹۸۰کال کې یوازې ۸۷۰ ټنه و؛ خو په ۲۰۲۱کال کې ۱۱زره او ۱۰۷ ټنو ته رسېدلی و.
سره له دې په افغانستان کې د هر وګړي د کب کلنی مصرف څه باندې دوه کیلوګرامه دی، چې د نړۍ په کچه له ټیټو کچو بلل شوې ده.
دغه څېړنه د کابل پوهنتون د څېړونکو لهخوا د مالیزیا د پوترا پوهنتون د یوه څېړونکي په همکارۍ شوې ده. څېړونکو د اپرېل له میاشتې تر ډسمبر پورې هره میاشت دوه ځایونه ارزولي دي؛ لومړی د قرغې له زېرمتونه فارم ته راتلونکې اوبه او دویم هغه حوض چې کبان پهکې روزل کېږي.
څېړونکو د اوبو تودوخه، منحل اکسیجن، تیزابي او القلي کچه، په اوبو کې حل شوي توکي، امونیا، نایټرایټ، نایټرېټ، فاسفېټ، سلفېټ، اوسپنه او زېنک ارزولي دي. موندنې ښيي، چې د کبانو د روزنې حوض اوبه د فارم د ورننوتونکو اوبو پرتله په منځنۍ توګه ۳،۰۲ درجې سانتيګراده سړې وې. په جون میاشت کې دغه توپیر ۵،۸ درجو ته رسېدلی و.
خو د کبانو په حوض کې د امونیا اندازه په منځنۍ توګه ۱۱۰،۸ سلنه زیاته وه او په جون میاشت کې دغه زیاتوالی ۲۷۵ سلنې ته رسېدلی و. همداراز، په حوض کې د زېنک اندازه په منځنۍ توګه ۳۸،۴ سلنه او د اوسپنې اندازه ۳۱،۲ سلنه لوړه شوې وه. برعکس، د فاسفېټ اندازه ۶۱،۵ سلنه کمه شوې وه.
د څېړنې له مخې، د اوبو د اکسیجن کمښت د ټراوټ کبانو لپاره تر ټولو مهمه ستونزه وه.
په اپرېل میاشت کې په دواړو څارل شویو ځایونو کې په هر لیټر اوبو کې د اکسیجن کچه د ۳،۲۴ او ۳،۳۰ ملي ګرامو ترمنځ وه، په داسې حال کې چې د ټراوټ کبانو د روزنې لپاره لږ تر لږه د شپږ ملي ګرامه اکسیجنو سپارښتنه کېږي.
د څېړنې په ټوله موده کې د کبانو په حوض کې د منحل اکسیجن اندازه د ورننوتونکو اوبو پرتله په منځنۍ توګه ۱۵،۱ سلنه کمه وه. څېړونکو ویلي، د اکسیجن دغه کمښت د کبانو وده او د ناروغیو پر وړاندې د هغوی مقاومت زیانمنولی شي.
سره له دې، څېړل شویو کبانو د پام وړ وده کړې ده. د ۶۰ کبانو د څېړنې پایلې ښيي، چې د هغوی منځنی وزن په اپرېل کې ۷۰،۳۱ ګرامه و؛ خو په ډسمبر کې ۲۱۲،۴۵ ګرامو ته ورسېده، چې ۲۰۲،۲ سلنه زیاتوالی ښيي.
د کبانو د بدن اوږدوالی هم په همدې موده کې ۴۴،۱ سلنه زیات شوی دی. راپور زیاتوي، د کبانو تر ټولو ښه وده د کال په وروستیو میاشتو کې وه چې د تودوخې شرایط مناسب وو.
څېړونکو منلې، چې څېړنه یوازې په یوه فارم کې شوې، د کال ټولې ۱۲ میاشتې یې نهدي پوښلې او د کبانو د خوراک اندازه، په حوضونو کې د کبانو شمېر، د رسوباتو کیمیاوي حالت او د مېکروبونو جوړښت په مستقیم ډول نهدي ارزول شوي.
د څېړنې له مخې، اپرېل او مئ د ټراوټ کبانو لپاره تر ټولو خطرناکې میاشتې وې ځکه د تودوخې له لوړېدو سره د اکسیجن کمښت ستونزه هم وه. په مني او د ژمي په لومړیو کې بیا اوبه سړې شوې؛ خو خوراکي توکي پهکې زیات شول.
څېړونکو د اکسیجن د کمښت د مخنیوي لپاره د اوبو د هوا ورکولو سیستم پیاوړتیا، د ښځلو د اېستلو، د کبانو د شمېر د کره مدیریت، د اوبو د کیفیت د پرلهپسې څار او د کبانو د مقاومت لپاره د مناسبو خوراکي توکو د کارولو سپارښتنه کړې ده.
راپور کاږي، د افغانستان لپاره چې د کبانو روزنه پهکې د خوړو خوندیتوب او اقتصادي ودې د یوې برخې په توګه په پراخېدو ده، دغه څېړنه د لومړي ځل لپاره د سیمهییزو شرایطو پر بنسټ د اوبو د کیفیت او د کبانو د ودې ترمنځ کمیتي معلومات وړاندې کوي.
څېړونکي وايي، د قرغې په فارم کې د ټراوټ کبانو دوامداره تولید د اوبو د کیفیت فعال او پرلهپسې مدیریت ته اړتیا لري.
د افغانستان د بهرنیو چارو پخواني وزیر محمد حنیف اتمر د پاکستان د وروستیو هوايي بریدونو په غبرګون کې ویلي چې افغانستان باید یو ځل بیا د جګړې، وینې تویېدو او د قدرتونو د نیابتي سیالیو پر ډګر بدل نه شي.
اتمر د سې شنبې په ورځ خبرداری ورکړی چې په افغانستان کې بېثباتي او تاوتریخوالی به هېڅکله یوازې د دغه هېواد تر پولو محدود پاتې نه شي.
هغه ویلي چې د جګړو او پوځي بریدونو دوام د افغانستان او پاکستان ترمنځ بحران لا پېچلی کوي او د اختلافاتو د سیاسي حل هڅې له ستونزو سره مخ کوي.
اتمر ټینګار کړی چې په هر ډول پوځي اقدام کې باید د افغانستان ملي حاکمیت، نړیوال قوانین او د ملکي وګړو ژوند رعایت شي.
د اتمر دا څرګندونې داسې مهال دي چې پاکستان په وروستیو ورځو کې د افغانستان په ختیځو سیمو کې هوايي بریدونه کړي دي. پاکستان ویلي چې په دغو بریدونو کې یې په افغانستان کې مېشت پاکستاني وسلهوال هدف ګرځولي دي.
ښاغلي اتمر په خپله بیانیه کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د تاوتریخوالي د کمولو او د خبرو د بیا پیل لپاره د ترکیې او قطر له وروستیو هڅو هرکلی کړی دی.
په وروستیو ورځو کې د ترکیې د استخباراتو مشر ابراهیم کالین او د قطر د ملي امنیت شورا مرستیال حمد بن خمیس الکبیسي کابل ته تللي او له طالب چارواکو سره یې د کابل او اسلاماباد د اړیکو او د خبرو د بیا پیل په اړه بحثونه کړي دي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت ویاند عبدالمتین قانع ویلي چې له پاکستان سره اړیکې له هغو موضوعاتو څخه وې چې د ترکیې له پلاوي سره په لیدنه کې پرې خبرې شوې دي.
کالین له کابل وروسته اسلاماباد ته هم تللی او له پاکستاني چارواکو سره یې د پاکستان او طالبانو ترمنځ د کړکېچ د کمولو پر لارو خبرې کړې دي.
اتمر ویلي چې ترکیه او قطر په اوسنیو شرایطو کې کولای شي د کړکېچ په کمولو او د کابل او اسلاماباد ترمنځ د خبرو لپاره د زمینه برابرولو په برخه کې رول ولوبوي.
د افغانستان د بهرنیو چارو پخواني وزیر ویلي چې د طالبانو اداره هم مسوولیت لري چې د ملي پخلاینې لپاره زمینه برابره کړي، د خلکو مشروع غوښتنو ته ځواب ووایي او نړیوالو ژمنو ته درناوی وکړي.
هغه ټینګار کړی چې د افغانستان د سیمهییزو قدرتونو د سیالیو او نیابتي جګړو په ډګر د بدلېدو مخنیوی یوازې د پوځي اقداماتو له لارې نه شي کېدای، بلکې سیاسي حل او د ښکېلو لورو مستقیمو خبرو ته اړتیا لري.
اتمر ویلي چې د تاوتریخوالي او پوځي بریدونو دوام کولای شي د کړکېچ د کمولو سیمهییزې هڅې کمزورې او د افغانستان او سیمې پر ثبات منفي اغېز وکړي.
هغه له سیمهییزو هېوادونو او نړیوالې ټولنې غوښتي چې د افغانستان او پاکستان د بحران لپاره د یوه سیاسي او دوامدار حل د موندلو په برخه کې هڅې وکړي.
اتمر په پای کې ویلي: «هغه څه چې د عقلانیت، خبرو او تدبیر له لارې حل کېدای شي، باید د تاوتریخوالي او وینې تویولو لارو ته ونه سپارل شي».
د امریکا فدرالي محکمې د افغان سوداګر کمالالدین نبيزاده هغه غوښتنه رد کړه چې نوم یې د دغه هېواد د خزانې وزارت د بندیزونو له نوملړه وایستل شي. محکمې ویلي، د خزانې وزارت د بهرنیو شتمنیو د کنټرول اداره د نبيزاده نوم د بندیزونو په نوملړ کې د شاملولو لپاره لازم اسناد او دلایل لري.
العربیه راپور ورکړی چې قاضي امیر علي د ۱۴۰۵ کال د وږي په څلورمه د امریکا د حکومت په ګټه پرېکړه وکړه او د نبيزاده غوښتنه یې رد کړه. د محکمې دغه پرېکړه د وږي په ۲۸مه خپره شوه.
محکمې ویلي، نبيزاده نه دی توانېدلی ثابته کړي چې د امریکا د خزانې وزارت لهخوا پر هغه د بندیز لګولو او د بندیزونو له نوملړه د نوم د اېستلو غوښتنې ردول، خپلسري یا له قانون سره په ټکر کې و.
قاضي د دې قضیې د ارزولو پر مهال اداري اسناد او هغه محرم معلومات هم کتلي چې د امریکا حکومت په پټه محکمې ته سپارلي و.
د امریکا د خزانې وزارت د ۲۰۲۲ کال په مې میاشت کې نبيزاده تر بندیزونو لاندې راوست. واشنګټن هغه د ایران د سپاه پاسداران د قدس ځواک په مالي او مادي ملاتړ تورن کړی دی.
د اسنادو له مخې، نبيزاده د ایران د تېلو په پلور او لېږد، له قدس ځواک سره د تړلو کسانو لپاره د عوایدو په راټولولو او سپاه پاسداران ته د پیسو په لېږدولو کې لاس درلود.
د امریکا د خزانې وزارت هغه د یوې داسې شبکې غړی هم بللی چې د ایران د تېلو په پلور، د بندیزونو په ماتولو او د قدس ځواک او د لبنان حزبالله ته د مالي سرچینو په برابرولو کې فعالیت کوي.
په بلخ کې زېږېدلي نبيزاده د ۲۰۲۲ کال په اکټوبر کې د امریکا له خزانې وزارت څخه وغوښتل چې پر خپلې پرېکړې بیاکتنه وکړي او نوم یې د بندیزونو له نوملړه وباسي. دغه غوښتنه د ۲۰۲۴ کال په مارچ کې رد شوه. د خزانې وزارت وویل، شته معلومات پر هغه د بندیزونو دوام توجیه کوي.
نبيزاده وروسته د امریکا په فدرالي محکمه کې د دغه هېواد پر حکومت دعوه وکړه. هغه هم د بندیز اصلي پرېکړه او هم د خزانې وزارت لهخوا د نوم د اېستلو د غوښتنې ردول وننګول.
له دې قضیې سره هممهاله، د اسراییل ۱۴م چینل د امنیتي سرچینو او اسنادو په حواله د نبيزاده او د قدس ځواک د قوماندان اسماعیل قااني ترمنځ د مالي او سوداګریزو اړیکو په اړه راپورونه خپاره کړي دي.
دغه چینل ادعا کړې چې قااني د کمالالدین او ذکیې نبيزاده په مرسته د سپاه پاسداران شاوخوا ۷۰۰ میلیون ډالره شتمني له ایران څخه اېستلې ده. په راپور کې ادعا شوې چې ذکیې نبيزاده له ایران څخه روسیې ته د پیسو په لېږدولو کې هم لاس درلود.
۱۴م چینل دا ادعا هم کړې چې د سپاه پاسداران د استخباراتي ساتنې ادارې مشر مجید خادمي له قااني پوښتنې کړې او ایران ته یې د نبيزاده او د هغه د مېرمنې د لېږدولو غوښتنه کړې ده.
د اسراییل دغې شبکې په یوه بل راپور کې ادعا کړې چې ایران او طالبانو یوه پټه «مالي او پوځي شبکه» جوړه کړې ده. د راپور له مخې، ایراني چارواکو غوښتل چې د افغانستان له لارې د بېړني وتلو لپاره خوندي لار جوړه او د طالبانو پوځي ملاتړ ترلاسه کړي.
۱۴م چینل ویلي، د ایران د بهرنیو چارو وزارت لوړپوړي ډیپلومات محمدابراهیم طاهریانفرد او کمالالدین نبيزاده د دغو فعالیتونو مدیریت پر غاړه درلود.
طاهریان د حسن روحاني د ولسمشرۍ پر مهال د افغانستان لپاره د ایران ځانګړی استازی و. هغه د افغان سیاستوالو ترمنځ د ایران له پېژندل شویو ډیپلوماتانو ګڼل کېږي.
د ۱۴م چینل په راپور کې د یادو شویو استخباراتي سرچینو په وینا، طاهریان او نبيزاده د جنورۍ په لومړیو کې، په ایران کې د اعتراضونو له پراخېدو سره هممهاله، په افغانستان کې د طالبانو له چارواکو سره پټې لیدنې کړې وې.
خو دغه ادعاوې د امریکا د فدرالي محکمې په پرېکړه کې نه دي یادې شوې. د محکمې پرېکړه د ایران د تېلو په پلور او لېږد او د قدس ځواک په ګټه د عوایدو په انتقال کې نبيزاده ته پر منسوب رول متمرکزه ده.
په وروستیو میاشتو کې افغانستان ته د نبيزاده سفرونه او د طالبانو له چارواکو سره د هغه لیدنې د یو شمېر سیاستوالو او د طالبانو د مخالفانو له نیوکو سره مخ شوې دي. افغان رسنیو هم د هغه د مالي فعالیتونو او اړوندو قضیو په اړه راپورونه خپاره کړي دي.
نبيزاده مخکې له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې له قدس ځواک سره د اړیکو په اړه د امریکا تورونه رد کړي و. هغه ویلي و چې واشنګټن پر روسیې د فشارونو په لړ کې پر نوموړي بندیز لګولی دی.
د نبيزاده د غوښتنې په رد کېدو سره به د هغه نوم د امریکا د بندیزونو په نوملړ کې پاتې وي. په دغه نوملړ کې د نوم شاملېدل د امریکا تر واک لاندې د اړوندو کسانو او ادارو د شتمنیو د کنګلېدو لامل کېږي. امریکايي وګړي او شرکتونه هم ورسره له راکړې ورکړې منع کېږي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د ۱۴۰۵ لمریز کال د لومړیو شپږو میاشتو خپرې شوې شمېرې ښيي، چې د وري له لومړۍ نېټې څخه د وږي تر ۳۰مې پورې، په ټول افغانستان کې ۸۲۹۰ جنایي پېښې ثبت شوې دي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت په وینا، د دغو پېښو په تړاو ۱۵۷۳۰ کسان نیول شوي چې له دې ډلې ۱۱۴۸۰ تنه د جنایي جرمونو او ۴۲۵۰ تنه د نشهیي توکو قاچاق او خرڅلاو په تور ثبت دي.
په همدې شمېرو کې ۳۱۲۰ کسان د غلاوو او ۱۲۶۰ کسان د وژنو په قضیو کې ښکیل ښودل شوي دي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت وايي چې د نیول شویو کسانو دوسیې جلا جلا پروسس شوې، لومړني تحقیقات یې شوي او د جنایي استخباراتو له ارزونې وروسته یې قضیې اړوندو محاکمو ته استول شوې دي.
خو په خپرو شویو معلوماتو کې دا نه دي روښانه شوي چې له ۱۵۷۳۰ کسانو څخه څومره یې په محکمو کې مجرم ثابت شوي، څومره خوشې شوي او د څومره کسانو قضیې لا هم تر قضایي څېړنې لاندې دي.
تر ټولو ډېر نیول شوي کسان په کابل کې
د وزارت د معلوماتو له مخې، کابل د نیول شویو کسانو تر ټولو لویه برخه لري.
په پلازمېنه کې ۴۱۲۰ کسان نیول شوي چې د وزارت په وینا، د وسلهوالو او سازمان شویو غلاوو، اخلال او مالي درغلیو له قضیو سره تړاو لري.
کابل د افغانستان د پلازمېنې په توګه تر ټولو ګڼ نفوسه ښار او د اقتصادي فعالیتونو تر ټولو ستر مرکز دی. د ښار پراخوالی، د خلکو لوړ شمېر او پر اقتصادي فعالیتونو تمرکز هغه عوامل دي چې د جرمونو د بېلابېلو ډولونو د ثبت احتمال هم زیاتوي.
د وزارت په شمېرو کې دویمه ستره ډله د نشهیي توکو اړوند نیول شوي کسان دي.
طالبان وايي چې ۴۲۵۰ کسان د نشهیي توکو په تړاو نیول شوي دي.
د وزارت په وینا، په دې ډله کې د واټونو پر سر د نشه يي توکو پلورونکي، د نشهیي توکو کورني قاچاق وړونکي او له تولید او قاچاق سره تړلي کسان شامل دي.
د طالبانو امنیتي ځواکونو په دې موده کې په لسګونو ټنه وچ او لانده نشهیي توکي ترلاسه کړي دي. په یادو موادو کې چرس، تریاک، هیرویین، کریستال، شیشه او نور کیمیاوي مواد شامل دي.
وزارت ادعا کوي چې په لرې پرتو او غرنیو سیمو کې یې د نشهیي توکو د پروسس ۵۸ مرکزونه او کارخونې هم موندلي او له منځه وړي دي.
د دې عملیاتو په اړه خپاره شوي معلومات دا نه ښيي، چې د له منځه وړل شویو موادو او مرکزونو اقتصادي ارزښت څومره و او د نشه يي توکو پر ټول بازار یې اغیز څه اندازه دی.
د ولایتونو په کچه د جرمونو نقشه
د ورکړل شویو معلوماتو له مخې، د نیونو جغرافیایي څرنګتیا هم په افغانستان کې د جرمونو بېلابېل اړخونه څرګندوي.
په بدخشان، تخار، هرات او نیمروز کې ټولټال ۳۲۵۰ کسان نیول شوي دي. د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د معلوماتو له مخې، د دغو کسانو یوه مهمه برخه د نشهیي توکو له لېږد، تولید او انساني قاچاق سره تړاو لري.
په ننګرهار، کندهار او بلخ کې بیا ۲۸۷۰ کسان نیول شوي دي. وزارت ډېری دغه قضیې له شخصي شخړو، وژنو او د غیرقانوني وسلو له ساتلو سره تړلې بولي.
په غزني، خوست، پکتیا، جوزجان او نورو ولایتونو کې ۱۴۹۰ کسان نیول شوي چې د ځمکو پر سر شخړې، غلاوې او له قانون څخه سرغړونې یې د قضیو له عمده مواردو بلل شوي دي.
د دغو څلورو ډلو مجموعه ۱۱۷۳۰ کسان کېږي.
د وزارت د ټولیزې شمېرې له مخې، پاتې ۴۲۵۰ کسان د نشهیي توکو په تړاو نیول شوي دي، چې په دې توګه ټول شمېر ۱۵۷۳۰ کسانو ته رسېږي.
د کار بازار د خلکو اړتیا نه پوره کوي
د نیول شویو کسانو ځینې کورنۍ وايي چې بېکاري او اقتصادي فشارونو د دوی د کورنیو پر غړو اغېز کړی دی.
د دوی په وینا، کله چې د کار زمینه محدوده او د عاید سرچینې کمې وي، د کورنۍ د لومړنیو اړتیاوو برابرول هم ستونزمن کېږي. د دغو کورنیو په ادعا، د جرم د مخنیوي ترڅنګ باید هغه اقتصادي شرایط هم وڅېړل شي چې خلک له بېلابېلو غیرقانوني فعالیتونو سره مخامخ کوي.
د شنونکو په باور، دا پخپله د جرم لپاره قانوني یا اخلاقي توجیه نه جوړوي، خو د جرم د علتونو د تحلیل لپاره اقتصادي شرایط مهم متغیر بلل کېږي.
طالبان په خپلو رسمي څرګندونو کې په افغانستان کې د امنیت د ټینګښت ترڅنګ د اقتصادي فرصتونو د رامنځته کېدو خبره هم کوي، خو منتقدان وايي، د کار بازار لا هم د میلیونونو افغانانو اړتیا نه شي پوره کولی.
د دوی په وینا، د خصوصي سکتور کمزورتیا، د پانګونې په برخه کې محدودیتونو، بېکاري او د ښځو پر کار بندیزونو پر کورنیو اقتصادي فشارونه زیات کړي دي.
د طالبانو حکومت د امنیتي او اداري اصلاحاتو او اقتصادي پروژو له لارې د وضعیت د ښه کېدو خبره کوي، خو د نړیوال بانک د ۲۰۲۶ کال د وروستیو ارزونو له مخې، افغانستان لا هم له جدي اقتصادي فشارونو سره مخ دی. بانک وايي، که څه هم د هېواد واقعي اقتصاد په ۲۰۲۵ کال کې ۴.۸ سلنه وده کړې، خو دغه وده د خلکو د ژوند د کچې او عایداتو د پام وړ ښه والي لامل شوې نه ده.