صنعت کاران: افغانستان اوس مهال د مالګې د تولید په برخه کې ځان بساینې ته رسیدلی
د افغانستان د صنعت کارانو ټولنه وایي چې افغانستان اوس مهال د مالګې د تولید په برخه کې بشپړې ځان بساینې ته رسیدلی دی او له نورو هېوادونو د مالګې واردولو ته اړتیا نه لري.
د افغانستان د صنعت کارانو ټولنه وایي چې افغانستان اوس مهال د مالګې د تولید په برخه کې بشپړې ځان بساینې ته رسیدلی دی او له نورو هېوادونو د مالګې واردولو ته اړتیا نه لري.
د طالبانو د ویاند مرستیال حمدالله فطرت هم ویلي چې په افغانستان کې اوس مهال چې کومه اندازه مالګه د افغانستان له کانونو استخراجیږي د افغانستان د خلکو لپاره د خوراکي برخې او همداراز د صنعتي برخې ټوله اړتیا پوره کولی شي.
د نوموړي په وینا په دې موخه چې د افغانستان خپله مالګه وکارول شي له بهر څخه د مالګې پر واردولو له څه باندې یو کال راهیسې بندیز لګیدلی.
وړاندې د طالبانو اقتصادي معاونیت هم د مالګي پر وارداتو بندیز لګولی و.
د معلوماتو له مخې په کلني ډول افغانستان ۳۰۰زره ټنه د مالګې لګښت لري چې په افغانستان کې د مالګې تولید په کلنۍ ډول ۳۴۴زره ټنه ښودل شوي دي.
سږکال د تخار ولایت په نمکاب ولسوالۍ کې هم د مالګې د پروسس او تولید د یوې عصري فابریکې د جوړېدو خبر ورکړل شوی وو، چې په ورځنۍ ډول یې د تولید کچه ۲۸۰ټنه ښودل شوی.
د روسیې «مېدوزه» رسنۍ په یوه تفصیلي راپور کې ویلي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته په افغانستان کې جګړه تر ډېره پای ته رسېدلې او امنیت ښه شوی، خو بېوزلي، بېکاري، د ښځو پر حقونو محدودیتونه او نړیواله انزوا لا هم د هېواد له مهمو ستونزو څخه دي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته په هېواد کې پراخ امنیتي بدلونونه راغلي دي. هغه لارې چې پخوا د جګړو، کمینونو او تښتونو شاهدې وې، اوس تر ډېره خوندي شوې دي او د هېواد په ډېرو سیمو کې د تګ راتګ امنیت ښه شوی دی.
راپور لیکي چې افغانستان په ۲۰۲۶ کال کې د ترهګرۍ د نړیوال شاخص له مخې د نړۍ په ۱۱م ځای کې راغلی او دا لومړی ځل دی چې هېواد د دغه شاخص له لسو تر ټولو خطرناکو هېوادونو بهر شوی دی.
د راپور له مخې، داعش خراسان لا هم د طالبانو مهم مخالف امنیتي ګواښ بلل کېږي او د ملګرو ملتونو د ارزونو له مخې شاوخوا دوه زره جنګیالي لري.
راپور وایي چې د طالبانو حکومت ټول شموله نه دی او د نورو قومونو استازي شکایت کوي چې مساوي سیاسي او اداري فرصتونه نه لري.
په راپور کې راغلي، طالبان استدلال کوي چې حکومت باید د هغو کسانو په لاس کې وي چې د ۲۰۰۱ او ۲۰۲۱ کلونو ترمنځ یې د بهرنیو ځواکونو پر ضد جګړه کړې ده.
همداراز راپور لیکي ،چې د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده په ۲۰۲۲ کال کې د کوکنارو د کښت او د نشهیي توکو د سوداګرۍ د بندولو فرمان صادر کړ.
د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، د کوکنارو کرونده شاوخوا ۹۵ سلنه راکمه شوې ده، خو د راپور په وینا، د دې پرېکړې له امله شاوخوا پنځه میلیونه افغانان خپلې عایداتي سرچینو له لاسه ورکړي دي.
د راپور له مخې، طالبان تر اوسه نه دي توانېدلي چې د دغو خلکو لپاره مناسب بدیل اقتصادي فرصتونه برابر کړي.
راپور وايي، له ۹۰ سلنې ډېر افغانان د بېوزلۍ تر کرښې لاندې ژوند کوي او له ۷۰ سلنې ډېر وګړي په بشري مرستو متکي دي.
د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، د افغانانو اوسط میاشتنی عاید شاوخوا ۱۰۰ ډالره دی، په داسې حال کې چې د ژوند لګښتونه مخ په لوړېدو دي.
راپور همداراز یادونه کوي چې په وروستیو کلونو کې له ایران او پاکستان څخه له پنځو میلیونو ډېر افغانان بېرته هېواد ته ستانه شوي، چې دې چارې اقتصادي فشارونه نور هم زیات کړي دي.
همداراز راپور د ښځو په اړه لیکي، چې د طالبانو د واکمنۍ تر ټولو جنجالي اړخ د ښځو او نجونو پر وړاندې محدودیتونه دي.
نجونې له شپږم ټولګي پورته له زدهکړو محرومې دي او پوهنتونونو ته د تګ اجازه هم نه لري.
ښځې د دولتي ادارو، ډېری نادولتي موسسو او د ملګرو ملتونو د ځینو ادارو له دندو هم ایستل شوې دي.
راپور وايي، د ۲۰۲۶ کال د دولتي پوهنتونونو د کانکور ازموینو کې ۱۲۰ زره کسانو برخه اخیستې وه، خو یوه ښځه هم پکې نه وه.
یوه ۲۴ کلنه افغانه، چې د طبي زدهکړو د بشپړولو فرصت یې له لاسه ورکړی، مېدوزه ته ویلي چې د پوهنتونونو تر تړل کېدو وروسته له ژورې رواني ستونزې سره مخ شوې وه او اوس د جامو په ګنډلو د خپلې کورنۍ د لګښتونو یوه برخه برابروي.
راپور لیکي چې کندهار د طالبانو د سختدریځه مشرتابه اصلي مرکز دی، خو کابل تر هغه ډېر متفاوت او نسبتا ازاد چاپېریال لري.
د راپور د مشاهداتو له مخې، په کابل کې لا هم عصري سوداګریز مرکزونه، کافې او ورزشي کلبونه فعال دي او ګڼې ښځې پرته له مخ پټولو ګرځي.
راپور زیاتوي چې د طالبانو نوی نسل د ۱۹۹۰مو کلونو د طالبانو په پرتله له ټکنالوژۍ او ټولنیزو رسنیو سره ډېر بلد دی.
راپور لیکي چې د طالبانو اوسني غړي فېسبوک او انسټاګرام کاروي، سیلفي اخلي، د کرکټ سیالۍ ګوري او له عصري ټکنالوژۍ ګټه اخلي.
د راپور له مخې، کله چې د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده د ۲۰۲۵ کال په وروستیو کې د «غیراخلاقي محتوا» د مخنیوي په نوم د انټرنېټ د بندولو امر وکړ، د کابل یو شمېر طالب چارواکو ورسره مخالفت وکړ او خدمات له درېیو ورځو وروسته بېرته فعال شول.
راپور همداراز یادونه کوي چې ملا هبتالله په ۲۰۲۶ کال کې دولتي کارکوونکي د سمارټ فونونو له کارولو منع کړل، خو د میدوزه د مشاهداتو له مخې ډېری دولتي چارواکي لا هم سمارټ فونونه کاروي.
مېدوزه لیکي چې په کابل کې د یو شمېر کافو او عادي رستورانتونو پر تلویزیونونو د افغانستان انټرنیشنل شبکې خپرونې هم ښودل کېږي.
راپور د طالبانو دننه اختلافات په اړه لیکلي چې ځینو لوړپوړو طالب چارواکو، لکه د کورنیو چارو وزیر سراجالدین حقاني او د بهرنیو چارو وزارت پخواني سیاسي مرستیال شیر محمد عباس ستانکزي، د نجونو د زدهکړو د بندیز په اړه اختلاف څرګند کړی و.د راپور په وینا، د طالبانو مشرتابه د دغو غوښتنو منلو ته چمتو نه شو.
همداراز د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد مېدوزه ته ویلي چې روسیه د افغانستان لپاره مهم اقتصادي او سیمهییز شریک دی.
هغه د طالبانو د حکومت په رسمیت پېژندل د مسکو مهم اقدام بللی او ویلي یې دي چې دا ګام نورو هېوادونو ته هم بېلګه وړاندې کوي.
د «یورېشیا نېټ» په یوه تحلیلي راپور کې راغلي چې که څه هم امریکا په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستان نه ووتله، خو افغانستان لا هم د منځنۍ اسیا د امنیتي، اقتصادي او ترانزیټي معادلو مهمه برخه ده او د سیمې هېوادونه په زیاتېدونکي ډول هڅه کوي چې کابل په خپلو سیمهییزو جوړښتونو کې شامل کړي.
د راپور له مخې، د شانګهای همکاریو سازمان د ۲۰۲۶ کال د اګست او سپټمبر په سرمشریزه غونډه کې، چې د قرغزستان په بشکیک کې جوړه شوې وه، د افغانستان موضوع د سیمې د مهمو بحثونو برخه پاتې شوې وه.
راپور وایي، له ۲۰۲۱ کال وروسته ازبکستان په ځانګړي ډول هڅه کړې چې افغانستان یوازې د امنیتي ستونزې په توګه ونه ګڼي، بلکې د منځنۍ او سویلي اسیا ترمنځ د نښلونکې کړۍ په توګه ورته وګوري.
همداراز راپور لیکلي چې د «ترمذ ډیالوګ» په نوم نوښت، چې په ۲۰۲۵ کال کې پیل شوی، د همدې تګلارې یوه مهمه بېلګه بلل شوې ده. د دې بهیر په دویمه غونډه کې د سیاسي خبرو، ترانزیټ، لوژستیک، اقلیمي بدلون او بشري همکاریو په اړه عملي بحثونه شوي دي.
راپور زیاتوي چې طالبان هم هڅه کوي له منځنۍ اسیا سره اړیکې په خپل ابتکار پراخې کړي.
د ۲۰۲۶ کال په اپرېل میاشت کې کابل د «افغانستان ـ منځنۍ اسیا مشورتي ډیالوګ» لومړۍ غونډه جوړه کړه، چې د منځنۍ اسیا پنځو هېوادونو پکې برخه لرله.
وروسته د ۲۰۲۶ کال په جون کې د «افغانستان او منځنۍ اسیا د څېړنیزو مرکزونو فورم» هم جوړ شو، چې موخه یې د سیمهییزو همکاریو لپاره د څېړنیزو او عملي وړاندیزونو رامنځته کول وو.
د راپور په وینا، د منځنۍ اسیا هېوادونه د افغانستان په اړه واحد دریځ نه لري.
ازبکستان پر سوداګرۍ، ترانزیټ او سیمهییز اتصال تمرکز کوي، تاجکستان د پولو امنیت، ټولشموله حکومت او امنیتي ګواښونه مهم بولي، ترکمنستان د انرژۍ او ترانزیټ پروژو ته لومړیتوب ورکوي او قزاقستان هم له اقتصادي او ډیپلوماټیکو لارو له افغانستان سره تعامل ته دوام ورکوي.
راپور وایي، د افغانستان او پاکستان ترمنځ وروستیو ترینګلتیاوو او د ایران اړوند سیمهییزو کړکېچونو کابل نور هم دې ته اړ کړی چې د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره خپلې اړیکې پراخې کړي.
د راپور په وینا، افغانستان هڅه کوي چې د ازبکستان، تاجکستان او ترکمنستان له لارې خپلو شمالي لارو ته پراختیا ورکړي او د خپلو سوداګریزو او ترانزیټي انتخابونو ساحه پراخه کړي.
راپور د امریکا رول ته هم اشاره کوي او وایي چې واشنګټن لا هم له منځنۍ اسیا سره اړیکې لري، خو د افغانستان پر ځای اوس یې تمرکز پر اقتصاد، انرژۍ، پانګونې، مهمو کانونو او د «سي ۵+۱» چوکاټ دی.
د راپور له مخې، د امریکا ځانګړي استازي سرجیو ګور په بشکیک کې د منځنۍ اسیا له مشرانو سره لیدلي، په داسې حال کې چې د افغانستان لپاره د امریکا پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد په کابل کې د طالبانو د بهرنیو چارو له وزیر امیرخان متقي سره کتلي دي.
راپور زیاتوي چې دا لیدنې د افغانستان په اړه د امریکا د نوې رسمي تګلارې معنا نه لري، خو ښيي چې د امریکا او افغانستان اړیکې په بشپړه توګه نه دي پرې شوې او اوس د ۲۰۲۱ کال د مخکینۍ دورې په پرتله په بل ډول دوام لري.
همداراز راپور کې راغلي چې افغانستان د منځنۍ اسیا له معادلو نه دی وتلی، بلکې اوس د سیمې هېوادونه په زیاتېدونکي ډول خپله د افغانستان په اړه د همکاریو نوې لارې جوړوي.
راپور په وینا په سیمه کې د افغانستان اهمیت کم شوی نه دی، بلکې د افغانستان د رول تعریف اوس په زیاتېدونکي ډول د منځنۍ اسیا د هېوادونو له لوري کېږي، نه د واشنګټن له خوا.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، په ټوله نړۍ کې هره دقیقه څلور ښځې د سینې په سرطان اخته کېږي او د ناروغۍ ژر تشخیص د بریالي درملنې چانس زیاتوي. د معلوماتو له مخې، د سینې سرطان په افغانستان کې هم د ښځو ترمنځ له مهمو روغتیايي ستونزو څخه دی.
دغه سازمان وایي، د سینې سرطان د نښو په وخت پېژندل او ژر تشخیص د بریالي درملنې چانس زیاتوي. د سازمان د تازه معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۴ کال کې شاوخوا ۲،۴ میلیونه ښځې په نړۍ کې په دې ناروغۍ اخته شوې او نږدې ۶۹۴ زره یې مړې شوې دي.
د روغتیا نړیوال سازمان د اېکس له لارې ویلي، د سینې سرطان بېلابېلې نښې لري، په ځانګړي ډول هغه مهال چې ناروغي پرمختللې شوې وي، او د ناروغۍ ژر تشخیص د بریالي درملنې چانس زیاتوي.
د سازمان د معلوماتو له مخې، د سینې سرطان په ۲۰۲۴ کال کې په ۱۸۶ هېوادونو کې د ښځو تر ټولو عام سرطان و. دغه ناروغي د بلوغ له عمر وروسته په هر عمر کې رامنځته کېدای شي، خو د عمر له زیاتېدو سره یې کچه لوړېږي.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، د سینې سرطان عامې نښې د سینې غوټه یا کلکوالی، د سینې د اندازې یا بڼې بدلون، د پوستکي یا نوک بدلون او له سینې څخه غیرعادي یا وینه لرونکی مایع دي. سازمان ټینګار کوي چې د دغو بدلونونو په لیدلو باید روغتیايي مشوره واخیستل شي.
د سرطان د څېړنې نړیوالې ادارې د ۲۰۲۴ کال د معلوماتو له مخې، په افغانستان کې د سینې سرطان تر ټولو عام سرطان یاد شوی. اټکل کېږي چې په دغه کال کې شاوخوا ۴،۳۴۲ کسان په دې ناروغۍ اخته شوي او نږدې ۱،۸۶۸ کسان یې له امله مړه شوي دي.
د دغې ادارې د معلوماتو له مخې، په افغانستان کې د ښځو ترمنځ هم د سینې سرطان د نوو پېښو کچه د پام وړ ده؛ په ۲۰۲۴ کال کې د ښځو لپاره د دې ناروغۍ د پېښو د عمر له مخې معیاري شوې کچه په هر ۱۰۰ زره ښځو کې ۳۴،۶ وه.
روغتیا نړیوال سازمان وايي، د سینې سرطان ډېری پېښې د ځانګړو خطر عواملو له شتون پرته هم رامنځته کېږي. شاوخوا ۸۰ سلنه پېښې په هغو ښځو کې لیدل کېږي چې له جنسیت او عمر پرته د ناروغۍ کوم ځانګړی خطر عامل نه لري.
د سازمان په وینا، د سینې سرطان د مړینې د کمولو لپاره ژر تشخیص، پر وخت درملنه او د باکیفیته روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی مهم دي. په هغو هېوادونو کې چې د تشخیص او درملنې خدمتونه محدود وي، د ناروغۍ ناوخته تشخیص د ژوندي پاتې کېدو چانس کموي.
روغتیا نړیوال سازمان د اکتوبر میاشت د سینې سرطان د پوهاوي نړیوالې میاشتې په توګه د عامه پوهاوي، ژر تشخیص او د درملنې خدمتونو ته د لاسرسي د پراخېدو لپاره مهم فرصت بولي. د ۲۰۲۶ کال د دې کمپاین شعار «هره کیسه ځانګړې ده، هر سفر ارزښت لري» دی.
ماډرن ټوکیو ټایمز په یوه تحلیلي مقاله کې استدلال کوي چې نړیواله ټولنه باید د طالبانو پر حکومت د بشري حقونو له امله فشار ته دوام ورکړي، خو اقتصادي او ډیپلوماټیکه انزوا باید پای ته ورسېږي؛ ځکه د انزوا تر ټولو دروند بار پر عادي افغانانو، کورنیو، کارګرو، بزګرانو او ځوانانو پرېوځي.
په مقاله کې راغلي چې روسیه په ۲۰۲۵ کال کې لومړنی هېواد شو چې د طالبانو حکومت یې په رسمي ډول وپېژاند. د مقالې په باور، د مسکو دغه پرېکړه باید د طالبانو د سیاستونو د تایید په معنا ونه ګڼل شي، بلکې د افغانستان د موجود سیاسي واقعیت د منلو په توګه هم تعبیرېدای شي؛ ځکه طالبان د هېواد واک په لاس کې لري او د افغانستان په اړه هره اوږدمهاله نړیواله تګلاره په پای کې باید له هغو کسانو سره تعامل ته لاره ولري چې عملي واک چلوي.
د روسیې د رسمیت پېژندنې موضوع په ۲۰۲۵ کال کې د افغانستان په اړه د نړیوالې تګلارې په بحث کې مهم بدلون بلل شوی دی.
مقاله پوښتنه مطرح کوي چې که د طالبانو د حکومت د سیاستونو بیه باید د واکمنانو پر ځای د میلیونونو عادي افغانانو له خوا ورکړل شي، نو افغانستان به تر کومه وخته په سیاسي او اقتصادي انزوا کې پاتې وي؟
د لیکوالانو په باور، طالبان د افغان دولت د سیاستونو مسولیت لري، خو عادي افغانان د دغو سیاستونو طراحان نه دي. سره له دې، د نړیوالې انزوا اغېزې یوازې په کابل کې د واکمنو تر دفترونو نه محدودېږي، بلکې د کورنیو، سوداګرو، بزګرانو، کارګرو او ماشومانو پر ژوند هم اغېز کوي. د مقالې په وینا، د کار فرصتونو کمېدل بېوزلي زیاتوي، د سوداګرۍ کمزوري کېدل پر ټولنو اغېز کوي او د ډیپلوماټیکو اړیکو محدودېدل د خبرو او تفاهم لارې تنګوي.
مقاله ټینګار کوي چې نړیواله ټولنه کولای شي پر طالبانو د بشري حقونو، ښځو او نجونو د حقونو، امنیت، ترهګرۍ، سیاسي ځپنې او بشري مرستو ته د لاسرسي په برخو کې فشار وساتي، خو په ورته وخت کې باید په پام کې ونیسي چې افغانستان یوازې د هغه حکومت نوم نه دی چې له کابله واک چلوي.
د مقالې له مخې، افغانستان اوس له جدي اقتصادي او ټولنیزو فشارونو سره مخ دی. په وروستیو کلونو کې له ایران او پاکستان څخه د میلیونونو افغانانو بېرته ستنېدل، چې یوه برخه یې په جبري ډول ایستل شوي، د هېواد پر اقتصاد او ټولنیزو امکاناتو اضافي فشار اچوي. دا وضعیت په داسې حال کې دی چې افغانستان لا له وړاندې له بېوزلۍ، بېکارۍ، کمزورو زیربناوو او محدودو اقتصادي فرصتونو سره مخ دی.
په تحلیل کې سوداګري یوازې د پیسو او توکو د راکړې ورکړې موضوع نه ده بلل شوې، بلکې د جیوپولیټیک بدلون یوه وسیله هم ګڼل شوې ده. د مقالې په وینا، د سوداګرۍ پراختیا کولی شي د کار، پانګونې، زیربناوو، ترانسپورټ، کرنې، مخابراتو او ځوانانو لپاره د اقتصادي فرصتونو زمینه برابره کړي.
مقاله استدلال کوي چې له بهرنیو بازارونو سره د افغان سوداګرو نښلول، د کارګرو د مهارتونو لوړول او د سیمې له هېوادونو سره د اقتصادي اړیکو پراخول کولای شي د ثبات اړتیا زیاته کړي. په دې معنا، هغه هېواد چې له خپلو ګاونډیانو او نړیوالو بازارونو سره ډېرې اړیکې ولري، د دوامدارو اقتصادي او ډیپلوماټیکو اړیکو ساتلو ته هم ډېره اړتیا پیدا کوي.
خو لیکوالان ټینګار کوي چې اقتصادي تعامل په خپله د طالبانو د سیاستونو د بدلون تضمین نه کوي. د دوی په باور، دا هم نه شي تضمینولای چې سوداګري به سمدستي سیاسي ازادۍ یا په کورنیو سیاستونو کې بنسټیز بدلون رامنځته کړي؛ خو دایمي انزوا هم د بدلون هېڅ تضمین نه لري. له همدې امله، اصلي پوښتنه دا ده چې که نړیواله ټولنه غواړي په افغانستان کې پر راتلونکو بدلونونو اغېز ولري، ایا انزوا ورته کافي لارې برابروي؟
مقاله له اقتصادي انزوا سره ورته د ټولنیزې انزوا ستونزې ته هم اشاره کوي. د لیکوالانو په باور، ډیپلوماسي خبرې اترې رامنځته کوي، سوداګري اړیکې پراخوي او تعلیمي او فرهنګي اړیکې د خلکو ترمنځ د مستقیم تعامل زمینه برابروي. د دوی په وینا، دا ډول اړیکې په اوږده مهال کې کولای شي ټولنې له بدیلو نظریو او د حکومتولۍ له بېلابېلو تجربو سره بلد کړي.
په مقاله کې افغانستان د سیمې د پراخ جیوپولیټیک نظام یوه برخه بلل شوی دی. افغانستان له پاکستان، ایران، چین، تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان سره ګډې پولې لري او د هند، روسیې، ترکیې او خلیجي هېوادونو په لور هم پراخې اقتصادي او ډیپلوماټیکې اړیکې لري. د سړکونو، سرحدونو، انرژۍ، سوداګریزو دهلېزونو، امنیت، کډوالۍ او طبیعي سرچینو له امله افغانستان له پراخ سیمهییز نظام سره تړلی دی.
د مقالې په وینا، د افغانستان د سوداګرۍ بدلېدونکی مسیر هم د دې اړیکو څرګندونه کوي. سره له دې چې له پاکستان سره جدي ستونزې شته، افغانستان په وروستیو کلونو کې د ایران او منځنۍ اسیا له لارې د بدیلو سوداګریزو مسیرونو په لټه کې دی. د لیکوالانو په باور، دا وضعیت ښيي چې د یوه هېواد اقتصادي منزوي کول جبري د هغه د سیمهییزو اړیکو د پراختیا مخه نه شي نیولای؛ بلکې ښايي د بدیلو جیوپولیټیکو شبکو رامنځته کېدل چټک کړي.
مقاله په عین حال کې ټینګار کوي چې افغانستان ته باید «سپین چک» ورنه کړل شي. د ترهګرۍ، سیاسي ځپنې، بشري مرستو ته د لاسرسي، د لږکیو، ښځو او نجونو د حقونو او د افغان دولت د راتلونکي په اړه اندېښنې د نړیوالې ډیپلوماسۍ مشروع موضوعات بلل شوي دي.
د لیکوالانو په باور، هدفمند فشار او د ټول هېواد انزوا یو شی نه دي. د ځانګړو اشخاصو، بنسټونو یا هغو سیاستونو پر وړاندې چې نړیوال امنیت یا اساسي بشري اصول ګواښي، هدفمند بندیزونه او فشارونه د ډیپلوماټیکې وسیلې په توګه کارول کېدای شي؛ خو د ټول هېواد اقتصادي او سیاسي انزوا کولی شي د عادي خلکو پر وړاندې یو پراخ جوړښتي بار رامنځته کړي.
مقاله وړاندیز کوي چې نړیواله ټولنه دې د «مشروط تعامل» امکان وارزوي؛ یعنې اقتصادي اړیکې دې پراخې شي، خو هدفمند بندیزونه دې پر خپل ځای پاتې وي. ډیپلوماټیکې اړیکې دې زیاتې شي، خو دا دې د طالبانو د ټولو سیاستونو د تایید په معنا نه وي، او سیمهییزه سوداګري دې پراخه شي، په داسې حال کې چې د امنیتي او بشري حقونو په اړه نړیوال فشار دوام ولري.
د مقالې په استدلال، له افغانستان سره پراخ تعامل یوه بله مهمه وسیله هم رامنځته کولی شي: د اړیکو له لارې نفوذ. که افغانستان له نړیوال اقتصاد سره ډېر ونښلول شي، طالبان به د خپلو کورنیو او بهرنیو سیاستونو له پایلو سره لا ډېر مخامخ شي. سوداګریز تړونونه مسولیتونه رامنځته کوي، پانګونه ثبات غواړي، سیمهییزه همکاري ګډ کار ته اړتیا لري او ډیپلوماټیکې اړیکې له فرصتونو سره یوځای مسؤلیتونه هم لري.
مقاله وايي: « جبري تعامل نړیوال فشار نه کمزوری کوي؛ د مناسبو شرایطو په شتون کې، تعامل کولای شي فشار ته د اغېز کولو لاره برابره کړي.»
د لیکوالانو په باور، د افغانستان ځوان نسل هم د دې بحث مهم اړخ دی. که ځوانان له اقتصادي فرصتونو بېبرخې پاتې شي، د بېوزلۍ، جرم، افراطیت او پراخې کډوالۍ پر لور د هغوی د تمایل خطر زیاتېدای شي؛ خو کار، زدهکړې، سوداګریز فرصتونه او له نړۍ سره اړیکې کولی شي هغوی ته له جګړې او افراطیت پرته د راتلونکي نور انتخابونه برابر کړي.
مقاله ټینګار کوي چې اقتصادي پرمختګ په یوازې ځان د افغانستان سیاسي ستونزې نه شي حل کولای، خو بېوزلي د نږدې ټولو سیاسي ستونزو د حل بهیر لا سختوي.
د کډوالۍ په اړه هم مقاله استدلال کوي چې ایران او پاکستان له لسیزو راهیسې د افغان کډوالو د کوربهتوب دروند بار پر اوږو لري، خو له دغو هېوادونو څخه پراخې ایستنې او بېرته ستنېدنې پر افغانستان لا ډېر فشار اچوي. که افغانستان کافي کاري او اقتصادي فرصتونه رامنځته نه کړي، د کډوالۍ فشارونه ښايي یو ځل بیا په نورو هېوادونو کې راڅرګند شي.
د لیکوالانو په باور، له همدې امله د افغانستان اقتصادي پرمختګ یوازې بشري مرستې نه دي، بلکې سیمهییزه جیوپولیټیکه تګلاره هم ده. د دوی په استدلال، اقتصادي وده کولی شي پر ګاونډیو هېوادونو فشار کم کړي، د کار فرصتونه د کډوالۍ د لاملونو شدت راکم کړي، سوداګري سیمهییزه اقتصادي همکاري پیاوړې کړي او زیربناوې مرکزي او سویلي اسیا سره نږدې کړي.
مقاله دا پوښتنه هم مطرح کوي چې ایا له نړیوالې ټولنې سره پراخ تعامل به حتمي طالبان بدل کړي؟ د لیکوالانو ځواب دا دی چې هېڅوک یې تضمینولای نه شي. خو د دوی په باور، انزوا هم د سیاسي بدلون تضمین نه کوي. که طالبان د اوږدې مودې لپاره په واک کې پاتې شي، له هغوی سره له هر ډول معنا لرونکي تعامل څخه ډډه کول ښايي نړیوالې ټولنې ته د افغانستان پر راتلونکي د اغېز لپاره لا لږې لارې پرېږدي.
د مقالې له مخې، پراخ تماس، سوداګري، زدهکړې، ډیپلوماسي او د نسلونو بدلون ښايي د تدریجي ټولنیز او سیاسي تحول لپاره زمینه برابره کړي. لیکوالان ټینګار کوي چې د افغانستان راتلونکی به په پای کې افغانان خپله ټاکي، خو نړیوال چاپېریال کولای شي د افغانانو پر وړاندې شته فرصتونه پراخ یا محدود کړي.
مقاله په پای کې استدلال کوي چې افغان ولس باید د نړیوالو سیاستونو په بحث کې د طالبانو تر سیوري لاندې ورک نه شي. هغه افغانان چې غواړي کار وکړي، خپلې کورنۍ ته نفقه برابره کړي، کاروبار جوړ کړي، خپل کورونه ورغوي، خپل ماشومان وروزي او له وېرې پرته ژوند وکړي، د اوسني سیاسي وضعیت د رامنځته کېدو مسؤل نه دي.
د مقالې په باور، نړیواله ټولنه کولای شي د طالبانو هغه سیاستونه وغندي چې د منلو وړ یې نه ګڼي، خو په ورته وخت کې افغانستان د خلکو د یوه هېواد په توګه هم وویني، نه یوازې د یوه حکومت په توګه. له همدې امله مقاله د «طالبان ومنئ یا افغانستان منزوي کړئ» له دوو انتخابونو هاخوا د درېیمې لارې وړاندیز کوي: له افغانستان سره تعامل او په ورته وخت کې پر طالبانو فشار.
په دې تګلاره کې د سوداګرۍ پراختیا، د بشري مرستو دوام، د سیمهییزو زیربناوو جوړول، د ډیپلوماټیکو لارو پراخول، د ترهګرۍ او پولې پورې غاړې ګواښونو پر وړاندې امنیتي همکاري او هدفمند بندیزونه یو له بل سره متضاد نه بلل کېږي.
مقاله وايي چې د روسیې له خوا د طالبانو د حکومت رسمیت پېژندنې د افغانستان په اړه پراخ جیوپولیټیک بحث ته نوې بڼه ورکړې ده. د مقالې په باور، هغه هېوادونه چې له کابل سره اقتصادي یا ډیپلوماټیکې اړیکې لري، ښايي د دغو اړیکو د پراخولو په اړه فکر وکړي؛ نه ځکه چې هغوی خامخا د طالبانو له سیاستونو سره موافق دي، بلکې ځکه چې د افغانستان راتلونکی په عملي ډول له هغو چارواکو څخه نه شي جلا کېدای چې اوس د هېواد ډېره برخه اداره کوي. د روسیې د رسمیت پېژندنې په اړه رویټرز هم راپور ورکړی چې مسکو د ۲۰۲۵ کال د جولای په ۳مه د نوي افغان سفیر باورلیکونه ومنل او په دې توګه یې لومړی هېواد شو چې د طالبانو حکومت یې په رسمي ډول وپېژاند.
د مقالې په وروستۍ برخه کې ویل شوي چې د افغانستان د تل لپاره د سیاسي انزوا او اقتصادي محرومیت ترمنځ بند پاتې کېدل ښايي تر ټولو لوی خطر وي. د لیکوالانو په باور، طالبان باید د اړتیا په صورت کې تر فشار لاندې وي، خو عادي افغانانو ته باید د کار، سوداګرۍ، کاروبار جوړولو، د ټولنو د بیا رغولو او د خپلو ماشومانو لپاره د راتلونکي جوړولو فرصت ورکړل شي.
مقاله په دې ټکي پای ته رسېږي چې افغانستان نه بېقید او شرطه منلو ته اړتیا لري او نه دایمي انزوا ته؛ بلکې د ودې فرصت ته اړتیا لري. د لیکوالانو په باور، د میلیونونو عادي افغانانو لپاره د دغه فرصت رامنځته کول ښايي د نړیوال تعامل تر ټولو مهمه بڼه وي.
په افغانستان کې د برېښنايي تذکرو د وېش سربېره، له پاکستان او ایران څخه د راستنو شويو میلیونونو افغانانو ډېری لا هم رسمي هویتي اسناد نه لري؛ راپورونه ښيي چې له ۲۰۲۳ کال راهیسې د راستنو شويو ۶،۱ میلیونه افغانانو له ډلې تر ۸۶ سلنې ډېر بېاسناده ثبت شوي دي.
راپورونه ښيي چې د ۲۰۲۳ کال د سپټمبر راهیسې راستنو شويو ۶،۱ میلیونه افغانانو کې له ۸۶ سلنې ډېر کسان بې اسناده ثبت شوي دي.
د فرانس ۲۴ د راپور له مخې، د کډوالۍ نړیوال سازمان ویلي چې د پاکستان او ایران څخه افغانستان ته د راستنو شويو ۶،۱ میلیونه کسانو لویه برخه د هویت رسمي اسناد نه لري.
همداراز د ناروې د کډوالو شورا ویلي چې یوازې په ۲۰۲۵ کال کې له دوو میلیونو ډېر افغانان له ګاونډیو هېوادونو بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
راپور وایي، افغانستان مخکې له دې هم له ۳،۲ میلیونه کورنیو بېځایه شویو سره مخ و او اوس د نړیوالو مرستو کمېدو د راستنېدونکو د ادغام بهیر نور هم ستونزمن کړی دی.
په افغانستان کې برېښنايي تذکره د روغتیايي خدمتونو، زدهکړو، دندې، د کور او ځمکې د ملکیت د اثبات، میراث، دولتي مرستو او امنیتي پوستو د تېرېدو لپاره مهم سند ګڼل کېږي.
د راپور له مخې، هغه کسان چې تذکره نه لري، له اساسي خدمتونو، د کار له فرصتونو او د ملکیت له حقونو بېبرخې پاتې کېږي.
د افغانستان د احصایې او معلوماتو ملي ادارې د شمېرو له مخې، د ۲۰۱۸ کال د مې میاشتې راهیسې تر اوسه نږدې ۱۸،۳ میلیونه افغانانو برېښنايي تذکرې ترلاسه کړې دي.
د راپور له مخې، یوازې د ۲۰۲۶ کال په لومړیو شپږو میاشتو کې ۸۲۷ زره او ۶۰ برېښنايي تذکرې وېشل شوې دي، چې ۶۰۰ زره او ۵۴۶ یې نارینهوو او ۲۲۶ زره او ۵۱۴ یې ښځو ته ورکړل شوې دي.
اوس مهال په افغانستان کې د تذکرو د وېش ۸۷ مرکزونه فعال دي او یوه د «اسان خدمت» څانګه هم د متحده عربي اماراتو په ابوظبۍ کې فعالیت لري.
خو راپور وایي چې د تذکرې ترلاسه کولو لوړ لګښت، د خدمتونو محدود لاسرسی او د عامه پوهاوي نشتوالی لا هم د ډېرو افغانانو پر وړاندې عمده خنډونه دي.
د ناروې د کډوالو شورا ویلي، د برېښنايي تذکرې ترلاسه کولو لپاره ډېری وخت خلک اړ دي چې خپل اصلي ټاټوبي ته ولاړ شي؛ داسې سفر چې ډېری بېځایه شوي او راستانه شوي کسان یې د لګښت یا امنیتي ستونزو له امله نه شي کولای.
د راپور له مخې، د یوې برېښنايي تذکرې بیه ۵۰۰ افغانۍ ده.
د کډوالۍ نړیوال سازمان سیمهییز همغږي کوونکي زیاد صالح ویلي، افغانستان ته له معتبر هویتي سند پرته ستنېدل خلک له «اداري او ټولنیز محرومیت» سره مخ کوي.
د هغه په وینا، ښځې او نجونې له اضافي ستونزو سره هم مخ دي، ځکه د تذکرې په ځینو چارو کې د نارینه سرپرست شتون او د تګ راتګ محدودیتونه د هغوی وضعیت لا پسې سختوي.
د ناروې د کډوالو شورا یوه کارکوونکي ویلي چې دا یوازې د خدمتونو تشه نه ده، بلکې د لاسرسي او برابرۍ یوه جدي ستونزه ده چې بېړنۍ پاملرنې ته اړتیا لري.