یونیسف: په افغانستان کې د خوندي اوبو نشتوالی ماشومان د ناروغیو له خطر سره مخ کوي

راپور وايي، ټاکل شوې د اکتوبر په پنځمه د روسیې په کوربه‌توب د «مسکو فورم» غونډه جوړه شي او د پاکستان او طالبانو ترمنځ ترینګلتیا به هم د بحث له مهمو موضوعاتو څخه وي. د روسیې چارواکو ویلي چې غواړي د افغانستان او پاکستان ترمنځ د یو «معقول جوړجاړي» لپاره زمینه برابره کړي.
د راپور له مخې، که څه هم د دواړو لورو ترمنځ د اختلاف اصلي موضوع ټي‌ټي‌پي ده، خو د شخړې پیچلتیا تر دې ډېره پراخ شوي دي.
راپور لیکي، چې د ټي‌ټي‌پي او افغان طالبانو ترمنځ د کلونو جګړې، شخصي اړیکو او ګډو شبکو له امله د دواړو ډلو ترمنځ بشپړ واټن رامنځته کول اسانه نه دي.
د راپور په وینا، اسلام‌اباد یوازې د ټي‌ټي‌پي پر ضد د اقدام غوښتنه نه کوي، بلکې له طالبانو غواړي له هغو شبکو سره هم اړیکې پرې کړي چې د دوی د پخوانۍ جګړې له چاپېریاله راټوکېدلې دي. تحلیل زیاتوي چې دا موضوع د طالبانو لپاره یوه داخلي او پېچلې مسئله ده او په اسانۍ نه شي حل کېدای.
راپور وايي، پاکستان د سرحدي فشارونو، اقتصادي محدودیتونو او هوايي بریدونو له لارې هڅه کوي طالبان د ټي‌ټي‌پي پر ضد جدي اقدام ته اړ کړي، خو که ستونزه د طالبانو د سیاسي ارادې پر ځای له داخلي محدودیتونو او جوړښتي واقعیتونو سره تړلې وي، نو د فشار زیاتول ښايي مطلوبه پایله ور نه کړي.
د راپور په باور، دغه فشارونه طالبانو ته دا انګېزه هم ورکوي چې له پاکستانه د خپلې اتکا کچه راکمه او له نورو لوبغاړو سره اړیکې پراخې کړي. راپور په ځانګړي ډول هند ته اشاره کوي او وايي، نوي ډیلي په وروستیو کلونو کې له طالبانو سره خپل تماسونه پراخ کړي او کابل د پاکستان د فشارونو پر وړاندې هند یو ډیپلوماټیک او اقتصادي بدیل ګڼي.
تحلیل همداراز د طالبانو د وسله‌والو مخالفانو وروستیو فعالیتونو ته اشاره کوي او وايي، په بدخشان او نورستان کې نښتو دا پوښتنه راپورته کړې چې ایا د طالبانو مخالفې ډلې د پخوا په پرتله ډېر فعالې شوې دي که نه.
د راپور له مخې، طالبانو پاکستان تورن کړی چې د دوی د وسله‌والو مخالفانو ملاتړ کوي، خو اسلام‌اباد دا ادعاوې رد کړې دي.
راپور لیکي چې تر اوسه داسې کافي شواهد نه شته چې وښيي پاکستان د طالبانو ضد ډلو منظم ملاتړ کوي، خو که دغو ډلو ته خوندي پټنځایونه، وسلې او لوژستیکي اسانتیاوې برابرې شي، د افغانستان د ځواک توازن بدلېدای شي.
راپور زیاتوي چې په ورته وخت کې پاکستان په منځني ختیځ کې خپل امنیتي او دفاعي حضور پراخوي. د مکې د ګډ دفاعي تړون له لاسلیک وروسته پاکستان، سعودي عربستان او ترکیې د دفاعي او امنیتي همکاریو د پراختیا لپاره ګډ میکانیزمونه رامنځته کړي او د ستراتیژیکو سلا مشورو او پوځي همکاریو بهیر یې عملي پړاو ته داخل شوی دی.
راپوراستدلال کوي چې پاکستان اوس له یوې خوا په منځني ختیځ کې د امنیت د تامین په مهم لوبغاړي بدلېږي، خو له بلې خوا د خپلې لوېدیځ اړخ پر سر له جدي امنیتي ننګونو سره مخ دی.
په راپور کې راغلي: «پاکستان د سویلي اسیا او منځني ختیځ د امنیتي منظومو ترمنځ د نښلونکې کړۍ په توګه راڅرګندېږي، خو افغانستان د همدې کړۍ د فشار مهمه نقطه ګرځي.»
راپور زیاتوي، د مسکو د غونډې تر پای وروسته اصلي پوښتنه دا نه ده چې ایا پاکستان او طالبان به اوسنی کړکېچ مهار کړي که نه، بلکې دا ده چې اسلام‌اباد لا هم باور لري که د طالبانو چلند بدل شي، د ۲۰۲۱ کال وروسته رامنځته شوی افغان سیاسي نظم به د پاکستان له امنیتي اړتیاوو سره برابر شي او که نه.
د راپور په وینا، د پاکستان امنیتي اهمیت په منځني ختیځ کې مخ په زیاتېدو دی او له همدې امله د افغانستان وضعیت نور یوازې د جنوبي اسیا موضوع نه بلل کېږي، بلکې د پراخې سیمه‌ییزې معادلې یوه مهمه برخه ګرځېدلې ده.

راپور د پاکستان د وروستیو هوايي بریدونو یادونه کوي او وایي چې اسلام‌اباد ادعا کوي په افغانستان کې یې ۲۲ وسله‌وال وژلي او د وسلو او مهماتو زېرمې یې له منځه وړي، خو د طالبانو حکومت وایي په دغو بریدونو کې د ښځو او ماشومانو په ګډون له نهو تر لسو ملکي وګړي وژل شوي دي.
د راپور له مخې، وروستی کړکېچ د سپټمبر په ۱۸مه د خیبر پښتونخوا د کوهاټ پر یوه پولیس مرکز له خونړي برید وروسته بیا زور واخیست. په دغه برید کې ۳۱ کسان ووژل شول او له سلو ډېر نور ټپیان شول. د پاکستاني طالبانو تحریک (ټي‌ټي‌پي) یوې ډلې د برید مسوولیت منلی و.
اسلام‌اباد له هغې وروسته یو ځل بیا طالبان تورن کړل چې د ټي‌ټي‌پي جنګیالیو ته یې په افغانستان کې پناه ورکړې، خو طالبانو دا تورونه رد کړل او ټي‌ټي‌پي یې د پاکستان کورنۍ ستونره وبلله
راپور لیکي چې ټي‌ټي‌پي د افغانستان له طالبانو جلا ډله ده، خو له هغوی سره ژورې فکري، تاریخي او شخصي اړیکې لري.
د راپور له مخې، د ټي‌ټي‌پي ډېری جنګیالي د امریکا او ناټو پر ضد د طالبانو ترڅنګ جنګېدلي وو او د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته دې ډلې په افغانستان کې لا ډېر نفوذ او فعالیت موندلی دی.
د شخړو د مطالعاتو د بون نړیوال مرکز مشر کونراد شیټر ویلي، د دواړو ډلو ترمنځ اړیکې دومره ژورې دي چې د طالبانو لپاره له ټي‌ټي‌پي څخه بشپړ واټن اخیستل اسانه نه دي.
خو د راپور په وینا، دا اړیکې په دې معنا نه دي چې طالبان د ټي‌ټي‌پي پر فعالیتونو بشپړ کنټرول لري.
د افغانستان د شنونکو شبکې شریک مشر توماس روټیګ ویلي: «طالبان نه غواړي د اسلام‌اباد امرونه ومني او چمتو نه دي چې بهرني لوري د دوی په چارو کې مداخله وکړي.»

راپور زیاتوي، د ټي‌ټي‌پي ترڅنګ د ډیورنډ کرښې لانجه هم د دواړو هېوادونو د اختلاف یوه مهمه سرچینه ده.
د راپور په وینا، د ۱۸۹۳ کې کال دا پښتون میشتې سیمې په دوو برخو وېشل شوې او له همدې امله د جغرافیایي تر څنګ قومي او هویتي اړخ هم لري.

کونراد شیټر ویلي چې قومي او ملتپال عوامل د دې شخړې په ژورتیا کې مهم رول لري او لا هم ګڼ پښتانه د ډیورنډ کرښه نه مني.

همدا راز راپور لیکی ، پاکستان یو وخت افغانستان د هند پر وړاندې د خپلې «ستراتېژیکې ژورتیا» برخه بلله، خو اوس یې په زیاتېدونکي ډول د امنیتي ستونزې په توګه ارزوي.

راپور د «چتم هاوس» د یوې شننې له قوله لیکي چې هند له طالبانو سره خپلې اړیکې پراخې کړې او دا وضعیت د اسلام‌اباد پخوانۍ محاسبه بدله کړې ده.

راپور وایي، پاکستان لا هم پر افغانستان د فشار مهمې وسیلې لري.
افغانستان، چې سمندر ته مستقیمه لار نه لري، د خپل تجارت او ترانزیټ یوه مهمه برخه د پاکستان له لارې ترسره کوي.

د راپور له مخې، اسلام‌اباد د سرحدونو تړل، د سوداګرۍ محدودول او د افغان کډوالو ایستل د فشار د وسیلو په توګه کارولي دي.

پاکستان له طالبانو سره د ټي‌ټي‌پي په اړه څو ځله خبرې کړې او د اوربندونو هوکړې هم شوې، خو راپور وایي چې د افغانستان له خاورې پر پاکستان د بریدونو د مخنیوي اساسي ستونزه لا هم نه ده حل شوې.

بلخوا راپور لیکي چې شخړه اوس یوازې د ټي‌ټي‌پي موضوع نه ده بلکې ، طالبانو په وروستیو کې پاکستان تورن کړی چې د دوی له وسله‌والو مخالفانو ملاتړ کوي او ادعا یې کړې چې د نورستان په نښتو کې یو شمېر مخالف جنګیالي له پاکستانه افغانستان ته اوښتي وو.
اسلام‌اباد دا تورونه رد کړي دي.

خو توماس روټیګ ویلي، پاکستان په تېرو لسیزو کې د افغانستان په دننه کې له بېلابېلو وسله‌والو ډلو ملاتړ کړی او اوس داسې ښکاري چې د طالبانو د ځینو مخالفو ډلو لپاره هم ملاتړ موجود دی.

راپور د «چتم هاوس» له قوله وایي چې وروستي پرمختګونه د پخوانیو سرحدي نښتو په پرتله د پام وړ خطرناک دي او ښايي د دواړو هېوادونو ترمنځ مستقیم تقابل ته لاره هواره کړي.

خو توماس روټیګ باور لري چې د خبرو اترو له لارې د کړکېچ د مهار امکان شته.
هغه ویلي، که دواړه لوري بېرته د خبرو مېز ته کښېني او نړیوال منځګړیتوب موجود وي، د تاوتریخوالي د کمولو او د دواړو غاړو د ملکي وګړو د خوندیتوب لارې موندل کېدای شي.

راپور ټینګار کوي چې د افغانستان او پاکستان اړیکې باید یوازې د امنیتي او پوځي لیدلوري له مخې تعریف نه شي، بلکې د اقتصادي همکارۍ، سیمه‌ییز اتصال او متقابلې ګټې پر بنسټ د باور د رامنځته کولو هڅو ته هم اړتیا لري.

مولوي ګل حسن دغه څرګندونې د روسیې په ستاوروپول سیمه کې د «شمالي قفقاز؛ د خبرو اترو، دودونو او پرمختګ لپاره فضا» په نهم نړیوال فورم کې کړې دي.

د روسي رسنیو د راپورونو له مخې، په دغه فورم کې د افغانستان په ګډون د څه باندې ۲۰ هېوادونو استازو، د روسیې سیمه‌ییزو او فدرالي چارواکو، ډېپلوماټانو، سوداګرو، څېړونکو او د مدني ټولنې استازو ګډون کړی و. د فورم اصلي بحثونه د نړیوالې او سیمه‌ییزې اقتصادي همکارۍ، کلتوري او بشري اړیکو او د شمالي قفقاز د اقتصادي او سیاحتي ظرفیتونو پر پراختیا راڅرخېدل.

د افغانستان سفیر په خپله وینا کې ویلي چې د افغان سوداګرو لپاره د روسیې ویزو ته د لاسرسي د اسانتیا لپاره کار روان دی او د افغان محصولاتو لپاره د روسیې د بازار د موندلو، پراخولو او پیاوړتیا هڅې هم کېږي.

نوموړي ویلي، «شمالي قفقاز کولای شي د روسیې مصرفوونکو ته د افغانستان د توکو او محصولاتو د لا پراخ لاسرسي زمینه برابره کړي.»

مولوي ګل حسن د افغانستان او سیمې ترمنځ د متقابل درناوي، خبرو اترو، اقتصادي همکاریو او ګډ پرمختګ پر اهمیت هم ټینګار کړی دی.

د افغانستان سفارت د معلوماتو له مخې، نوموړي د فورم په څنډه کې د ستاوروپول سیمې د اقتصادي پراختیا له وزیر انتون بوریسوویچ دورونین سره هم کتلي او د سوداګرۍ، پانګونې او اقتصادي همکاریو د پراختیا په اړه یې خبرې کړې دي.

د سفارت د معلوماتو له مخې، د افغانستان سفیر له یو شمېر افغان سوداګرو او په روسیه کې د افغان ټولنې له مشرانو سره هم لیدلي، د هغوی ستونزې او وړاندیزونه یې اورېدلي او د ستونزو د حل او همکارۍ لپاره یې د سفارت د ملاتړ ډاډ ورکړی دی.

روسي رسنیو د فورم د لومړۍ ورځې په راپورونو کې ویلي چې د افغانستان، کینیا، روانډا، موزمبیق، سیرا لیون او لیبیا سفیرانو په ګډون د ګڼو هېوادونو ډېپلوماټانو په غونډه کې ګډون کړی و. د فورم تنظیموونکو ویلي چې موخه یې د نړیوالو او سیمه‌ییزو همکاریو پراختیا، د بشري اړیکو پیاوړتیا او د شمالي قفقاز د کلتوري تنوع او دوامدار پرمختګ لپاره د نړیوالو اړیکو پراخول دي.

دا په داسې حال کې ده چې د روسیې او افغانستان ترمنځ د اقتصادي او سوداګریزو اړیکو د پراختیا ترڅنګ، د افغان کارګرانو د جذب موضوع هم له مسکو سره د کابل د بحثونو یوه برخه ده. د «انټرفاکس» د سپټمبر د ۲۳مې د راپور له مخې، د روسیې د ولسمشر د افغانستان په چارو کې ځانګړي استازي ضمیر کابلوف ویلي چې د افغان کاري ځواک د جذب په اړه خبرې لا تر اوسه عملي پړاو ته نه دي رسېدلې. مولوي ګل حسن هم ویلي چې د افغان کارګرانو د روسیې ته د تګ کره نېټه لا نه ده معلومه، خو د دې بهیر د ژر عملي کېدو هڅې روانې دي.

نوموړي امریکايي چارواکي شنبه(د تلې۱۲مه) ویلي چې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت تېره دوشنبه(د تلې۶مه) په ملګرو ملتونو کې د ایران د حکومت استازولۍ ته خبر ورکړی و چې د ایران د پلاوي ټول غړي باید سمدستي امریکا پرېږدي؛ خو دوه ایراني ډیپلوماتان لا هم په نیویارک کې پاتې وو.

د هغه په وینا، امریکايي چارواکو د جمعې په ورځ(د تلې۱۰مه) د ایران استازولۍ ته خبر ورکړی چې دوی په نیویارک کې د دغو دوو کسانو له پاتې کېدو خبر دي او یو ځل بیا یې د هغوی د سمدستي وتلو غوښتنه کړې وه. د دغو ډیپلوماتانو یوه یې د جمعې په شپه او بل یې د شنبې سهار امریکا پريښې ده.

دغه چارواکي ویلي: «د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو د خپلو پرېکړو په عملي کولو کې جدي دی. څرګنده شوه چې د ایران د پلاوي دوه نور غړي د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ له پای ته رسېدو وروسته هم د اوږدې مودې لپاره په نیویارک کې پاتې وو. هغوی اوس له هېواده ایستل شوي دي.»

اکسیوس تر دې وړاندې د یوه امریکايي چارواکي او یوې بلې سرچینې په حواله راپور ورکړی و چې روبیو دوشنبه (د تلې ۶مه) له ایران سره د خبرو له کړکیچ وروسته، د دغه هېواد د پلاوي د سمدستي وتلو غوښتنه کړې وه. د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي هم د ملګرو ملتونو په عمومي اسمبلۍ کې د ګډون لپاره له دغه پلاوي سره نیویارک ته تللی و.

د دغه راپور له مخې، په ملګرو ملتونو کې د امریکا استازولۍ د دوشنبې په ماښام د روبیو په امر، د عراقچي په مشرۍ د ایراني پلاوي د سمدستي وتلو غوښتنه د ایران د حکومت استازولۍ ته ورسوله. ایراني پلاوي څو ساعته وروسته هوايي ډګر ته ولاړ او سه‌شنبې د سهار په ۱:۲۰ بجو یې له نیویارک څخه دوحې ته الوتنه وکړه. خو د اکسیوس دویمې سرچینې، په داسې حال کې چې د امریکا د غوښتنې پخلی یې کړی، ویلي چې عراقچي له وړاندې پلان درلود چې د دوشنبې په شپه تهران ته د بېرته ستنېدو سفر پیل کړي. له بلې خوا، ایراني رسنیو ویلي وو چې هغه به تر چهارشنبې په نیویارک کې پاتې شي.

د اکسیوس د معلوماتو له مخې، سپینې ماڼۍ د دوشنبې سهار هیله لرله چې د ورځې په اوږدو کې به په خبرو کې پرمختګ وشي؛ خو د ماسپښین تر ناوخته څرګنده شوه چې خبرې له کړکیچ سره مخ شوې دي. د ایراني پلاوي د وتلو امر هماغه شپه صادر شو.

اکسیوس راپور ورکړی و چې د منځګړیتوب لپاره د قطر هڅو د پام وړ پرمختګ نه درلود، ځکه هېڅ لوري هم له خپلو دریځونو څخه د شاتګ لپاره چمتووالی نه ښوده. خو سیمه‌ییزو سرچینو دې رسنۍ ته ویلي چې قطري منځګړي لا هم له تهران او واشنګټن سره د خپل وړاندیز په اړه خبرې کوي، څو یوې هوکړې ته د رسېدو زمینه برابره شي.

اکسیوس د دوو ایراني ډیپلوماتانو ایستل د تهران او واشنګټن ترمنځ د زیاتېدونکي کړکېچ تازه نښه بللې ده؛ په داسې حال کې چې د جګړې د پای ته رسولو لپاره ډېپلوماټیکې هڅې له ستونزو سره مخ شوې او د شخړو د بیا پیل احتمال زیات شوی دی.

نوموړي په دغې مرکه کې چې د شنبې په ورځ (د تلې ۱۱مه) خپره شوې ادعا کړې، چې پر کابل واکمن افغان طالبانو کې هم په پراخه کچه د تحریک طالبان پاکستان «ټي‌ټي‌پي» ډېر شمېر غړي شته او له پراخ ملاتړ څخه هم برخمن دي. دغه پاکستاني دیني عالم زیاته کړې، چې د افغان طالبانو دیني عالمان په خپلو ویناوو کې د پاکستان پوځ «مرتد» بولي.

مفتي عبدالرحیم وویل: «د افغان طالبانو عالمان د پاکستان پوځ طاغوت ګڼي،‌ پر وړاندې یې جګړه جهاد بولي او ان زموږ پوځیان مرتد بولي».

نوموړي همدا راز پر افغان خاوره د پاکستان د هوایي بریدونو ملاتړ وکړ او دا یې د پاکستان «مشروع حق» وباله.

دغه پاکستاني ملا ادعا کړې: «هند افغان طالبانو ته ښکاره پیسې ورکوي، اسراییل ورته ټکنالوژي ورکوي او پاکستان کې د بریدونو تر شا هم د هند لوی لاس دی».

د مفتي عبدالرحیم په خبره، افغانستان کرار کرار د کورنیو جګړو پر لور روان دی او د افغانستان په شمال کې د طالبانو خلاف حساسیتونه مخ په پراخېدو دي. هغه زیاتوي، چې پخواني افغان مجاهدین اوس عملا د طالبانو خلاف جګړې ته چمتووالی نیسي او د طالبانو په دا ځل واکمنۍ کې هم د افغانستان شمالي ولایتونه د طالبانو لپاره په لوی سرخوږي بدلېدونکي دي.

هغه ادعا کوي: «شمال کې د طالبانو خلاف د خلکو زړونو کې سخته غوسه پرته ده. د شمال په لسو ولایتونو کې به د طالبانو لپاره د خپلې واکمنۍ ټینګول ډېر سخت وي او اوس چې پخواني مجاهدین یقیني شوي چې پاکستان د طالبانو شاته نه‌دی، نو طالبانو ته دا وضعیت لوی مشکلات جوړولی شي».

دغه پاکستاني دیني عالم پر طالبانو غږ کړی، چې پر خپلو تګلارو دې له سره غور وکړي او د ټي‌ټي‌پي له ملاتړ څخه دې لاس واخلي او زیاته کړې یې ده: «د هند، امریکا او اسراییل د خوشحالولو لپاره د‌ پاکستان پر ضد هڅې مه کوئ، دا کار به تر پاکستان هم تاسو ته ډېر تاواني کار وي».

له تېر یو نیم کال راهیسې د پاکستان او پر کابل د واکمنو افغان طالبانو ترمنځ سخت سیاسي او جنګي کړکېچ روان دی. اسلام‌اباد تور پورې کوي، چې افغان طالبانو تر خپل کنټرول لاندې خاوره کې د دوی ضد وسله‌والو ډلو «ټي‌ټي‌پي او بلوڅ بېلتون‌پالو» ته پناه ځایونه ورکړي او له هماغه ځایه پاکستان کې بریدونه پلانوي، خو طالبانو په وار وار دغه ادعاوې رد کړي او نا امني یې د پاکستان کورنۍ ستونزه بللې ده.

طالبانو همداراز ډاډ ورکړی، چې هېڅ فرد یا ډلې ته به اجازه ورنه‌کړي، چې افغان خاوره د بل هېواد پر ضد وکاروي.