د ملګرو ملتونو سرمنشي اسلاماباد ته ورسېد
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت په بلنه د درېورځني رسمي سفر په موخه اسلاماباد ته رسېدلی، چې د اکتوبر له ۶مې تر ۸مې به دوام وکړي.
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت په بلنه د درېورځني رسمي سفر په موخه اسلاماباد ته رسېدلی، چې د اکتوبر له ۶مې تر ۸مې به دوام وکړي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت په خپله ایکس پاڼه کې ویلي، ګوترېش د دوشنبې په ورځ اسلاماباد ته ورسېد او د دغه هېواد د سرپرست بهرنیو چارو وزارت مرستیال سفیر نبیل منیر له خوا یې هرکلی وشو.
د وزارت په وینا، ګوترېش به د سفر پر مهال د پاکستان له ولسمشر اصف علي زرداري، لومړي وزیر شهباز شریف، مرستیال لومړي وزیر او بهرنیو چارو وزیر محمد اسحاق ډار او د دفاعي ځواکونو له مشر او د پوځ له لوی درستیز فیلډ مارشال عاصم منیر سره لیدنې وکړي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویلي چې په دغو لیدنو کې به پر سیمهییزو او نړیوالو پرمختګونو، نړیوالې سولې او امنیت او د څو اړخیزې همکارۍ پر پیاوړتیا خبرې وشي.
د ملګرو ملتونو د سرمنشي دفتر هم ویلي چې ګوترېش به په اسلاماباد کې د ملګرو ملتونو د هند او پاکستان د پوځي څار ډلې له مرکزي دفتر څخه لیدنه وکړي او د پاکستان د طبیعي پېښو د مدیریت ملي ادارې په مرکز کې به د دغه هېواد د ناورینونو پر وړاندې د چمتووالي او د لومړنیو خبرداریو په اړه معلومات ترلاسه کړي.
د ملګرو ملتونو د سرمنشي دفتر په وینا، ګوترېش به له پاکستاني چارواکو سره د دغه هېواد د امریکا او ایران ترمنځ د خبرو او منځګړیتوب هڅو په اړه هم خبرې وکړي.
د پاکستان بهرنیو چارو وزارت ویلي چې دغه سفر به له ملګرو ملتونو سره د اسلاماباد د اوږدمهاله همکاریو د بیا ټینګار او د سیمهییزو او نړیوالو تحولاتو په اړه د نظرونو د تبادلې فرصت برابر کړي.
دا د ګوترېش له خوا پاکستان ته په داسې مهال کې سفر دی چې د ملګرو ملتونو د سرمنشي په توګه یې دویمه او وروستۍ دوره د ۲۰۲۶ کال د ډسمبر په ۳۱مه پای ته رسېږي.
د افغانستان د سولې او سیاسي جوړجاړي په هڅو کې د ملګرو ملتونو پخوانی استازی بننسوان د ۸۸ کلونو په عمر ومړ. هغه د خپل شاوخوا څلوېښت کلن ملکي خدمت یوه مهمه برخه د افغانستان د جګړې سیاسي حل، د ژنیو تړونونو د عملي کېدو او له افغانستان سره د بشري مرستو د همغږۍ لپاره تېره کړې وه.
د قبرس «سایپرس مېل» د راپور له مخې، بننسوان چې د ملګرو ملتونو پخوانی مرستیال سرمنشي هم و، د دوشنبې په ورځ ومړ. د ارمنستان د عمومي خیریه ټولنې هغه د ارمني ټولنې لپاره «لارښود، استاد او نه ستړی کېدونکی د کلتوري میراث مدافع» بللی دی.
د افغانستان په قضیه کې د بننسوان رول
بننسوان د ۱۹۸۸ کال په اپرېل کې د افغانستان د وضعیت د سیاسي حل لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي د استازي ډیاګو کوردوېز د دفتر د مشر او لوړپوړي سیاسي سلاکار په توګه وټاکل شو. وروسته، د ۱۹۹۰ کال په جنوري کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي خاویر پرېز دې کوییار له خوا د افغانستان په اړه د ژنیو تړونونو د عملي کېدو د استازي په توګه هم وټاکل شو.
د ملګرو ملتونو د اسنادو له مخې، بننسوان د ۱۹۹۰ کال له مارچ وروسته په افغانستان او پاکستان کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي د شخصي استازي په توګه دنده ترسره کوله او په کابل او اسلاماباد کې د سیاسي حل لپاره د ملګرو ملتونو د هڅو مشري یې کوله.
هغه په یوه مرکه کې ویلي وو چې د افغانستان د بیارغونې او بشري مرستو پروګرامونو مسولیت یې هم درلود چې له ۶۰۰ میلیونه ډالرو څخه زیاتې مرستې پکې شاملې وې او د ماینپاکۍ پروګرام یې هم تر څار لاندې و. نوموړي ویلي وو چې د افغانستان د سولې لپاره یې د کابل، اسلاماباد، پېښور، مسکو، تهران، ریاض، ژنیو، روم، پاریس، واشنګټن او نیویارک ترمنځ پراخې ډیپلوماټیکې هڅې کړې وې.
بننسوان د ۱۹۹۲ کال په فبرورۍ کې ویلي وو چې د افغانستان د جګړې لپاره «یوازې سیاسي حل» شته او ټینګار یې کړی و چې افغانان باید د خپل هېواد د راتلونکي په اړه له یو بل سره خبرې وکړي.
د نجیبالله د خوندي وتلو ناکامه هڅه
د بننسوان د افغانستان د ماموریت له مهمو او تاریخي پېښو څخه یوه د ډاکټر نجیبالله د خوندي وتلو هڅه وه.
کله چې په ۱۹۹۲ کال کې د نجیبالله حکومت د مجاهدینو د پرمختګ او د هغه د یوه مهم قوماندان جنرال عبدالرشید دوستم د اړخ بدلولو وروسته له سقوط سره مخ شو، بننسوان هڅه وکړه چې د ملګرو ملتونو په مرسته نجیبالله له کابل څخه وباسي.
د «انډیپنډنټ» د هغه وخت په راپور کې راغلي چې د ۱۹۹۲ کال د اپرېل پر ۱۶مه د ملګرو ملتونو موټرونو یو کاروان د نجیبالله د انتقال لپاره هوايي ډګر ته ولېږل شو، خو د هغه د وتلو مخه ونیول شوه او نجیبالله بېرته کابل کې د ملګرو ملتونو یوه ودانۍ ته پناه یووړه.
د راپورونو له مخې، بننسوان وروسته په ۱۹۹۲ کال کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي په کچه د مرستیال سرمنشي دنده هم ترلاسه کړه او په ۱۹۹۵ کال کې د عراق د «نفتو په بدل کې د خوړو» د پروګرام مشري ور وسپارل شوه.
له ملګرو ملتونو سره اوږده دنده
بننسوان په ۱۹۶۵ کال کې د ملګرو ملتونو له دارالانشا سره خپله دنده پیل کړه او په بېلابېلو سیاسي او اداري برخو کې یې کار وکړ. نوموړی له ۱۹۸۲ څخه تر ۱۹۸۸ کال پورې د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزې شورا د منشي په توګه هم پاتې شوی و.
هغه په ۲۰۰۳ کال کې د عراق د «نفتو په بدل کې د خوړو» د پروګرام له پای ته رسېدو وروسته له ملګرو ملتونو څخه تقاعد شو. نوموړی په ۲۰۰۳ کال کې په بغداد کې د ملګرو ملتونو پر «کانال هوټل» له خونړي برید څخه هم ژوندی پاتې شوی و؛ په دغه برید کې د ملګرو ملتونو ۲۲ کارکوونکي ووژل شول.
بننسوان له تقاعد وروسته په قبرس کې ژوند کاوه او د ملګرو ملتونو او د قبرس د مسلې په اړه یې خپل لېوالتیا ساتلې وه. د هغه مړینه په داسې حال کې ده چې نوموړي د خپل اوږده ډیپلوماټیک ژوند یوه مهمه برخه د افغانستان د جګړې د سیاسي حل او د افغانانو ترمنځ د جوړجاړي لپاره د ملګرو ملتونو د هڅو په مرکز کې تېره کړې وه.
د ایران او طالبانو اړیکې د افغانستان د معاصر سیاست له تر ټولو پېچلو او له تناقضونو ډکو اړیکو څخه دي.
دا اړیکې په داسې حال کې له ژور بدلون سره مخ شوې چې طالبان د ۱۹۹۰مې لسیزې په وروستیو کې د ایران له ستراتیژیکو او مذهبي متحدانو سره په جګړه کې وو، په مزارشریف کې ایراني ډېپلوماتان ووژل شول او تهران د طالبانو پر ضد د پوځي اقدام تر پولې ورسېد.
خو څو کاله وروسته همدغه ایران له طالبانو سره پټې اړیکې پراخې کړې، د هغوی له استازو سره یې ناستې وکړې، د افغانستان د جمهوریت پر مهال یې د طالبانو له استازو سره خبرې ومنلې او په پای کې، په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د کابل کې د طالبانو له نوي نظام سره یې اړیکې تر بل هر وخت رسمي او پراخې کړې.
پوښتنه دا ده چې ایا تهران او طالبان د یوه اوږدمهاله ستراتیژیک شراکت پر لور تللي، که دواړه لوري یوازې د خپلو اړتیاوو له مخې یو له بل څخه استفاده کوي؟
د موجودو نښو له مخې، د دواړو اړیکې تر ډېره پر ګډو لنډمهالو او منځمهالو امنیتي، اقتصادي او جیوپولیټیکو اړتیاوو ولاړې دي؛ خو د دوی ترمنځ د ایډیولوژیک، مذهبي او ستراتیژیکو اختلافاتو له امله د یوه بشپړ او ژور اتحاد ادعا له احتیاط پرته نه شي کېدای.
له مزارشریف څخه تر تهران؛ د دښمنۍ لومړۍ لویه ازموینه
کله چې طالبان د ۱۹۹۰مې لسیزې په منځ کې په افغانستان کې په چټکۍ سره پراخېدل، ایران له دې نوي ځواک سره د اړیکو په اړه له احتیاط سره چلند کاوه.
طالبانو په لومړیو کلونو کې د ایران له دودیزو متحدانو، په ځانګړي ډول د شیعه سیاسي او نظامي ډلو، سره جګړه کوله. ایران د مجاهدینو د جګړو له دورې وروسته د برهانالدین رباني د حکومت په وړاندې د وحدت حزب ملاتړ کاوه، خو طالبان په تدریجي ډول هغه ځواک شو چې د افغانستان د ډېرو برخو کنټرول یې تر لاسه کړ.
د ۱۹۹۸ کال د اګست په میاشت کې د طالبانو له خوا د مزارشریف له نیول کېدو وروسته وضعیت ناڅاپه ترینګلی شو. په ښار کې د ایران د قونسلګرۍ یو شمېر کارکوونکي او یو خبریال ووژل شول.
ایران د دغې پېښې له امله سخت غوسه شو او د افغانستان پولې ته یې ځواکونه ولېږدول. د دواړو هېوادونو ترمنځ د مستقیمې جګړې احتمال تر بل هر وخت زیات شو.
طالبانو د ایراني دیپلوماتانو د وژلو مسئولیت رد کړ او ادعا یې وکړه چې دغه کار د خپلسرو وسلهوالو له خوا ترسره شوی دی.
د طالبانو د لومړۍ دورې له چارواکو او لیکوالانو څخه ملا عبدالحی مطمئن هم په خپل کتاب «ملا محمد عمر، طالبان او افغانستان» کې د مزارشریف د پېښې په اړه د ملا محمد عمر سخت غبرګون رااخلي. د مطمئن په روایت، ملا عمر د پېښې د عاملینو د موندلو او مجازاتولو خبره کړې وه؛ هغه دا د دې نښه بولي چې د پېښې طرحه د طالبانو له مشرۍ سره تړاو نه درلود.
په همدې حال کې د ایران او طالبانو ترمنځ د جګړې احتمال تر هغه وروسته کم شو چې د ایران ستر مذهبي مشر علي خامنهيي د جګړې د نه پیلولو پرېکړه وکړه.
د مزارشریف پېښه د دواړو لوریو په تاریخ کې یوه مهمه نښه پاتې شوه؛ خو په عجیبه توګه همدغه پېښې د راتلونکو اړیکو مخه په بشپړه توګه ونه نیوله.
د دښمن دښمن؛ د اړیکو لومړنی منطق
د طالبانو په منځ کې له ایران سره د اړیکو لپاره له لومړنیو دلایلو څخه یو دا و چې ایران د امریکا مخالف هېواد و.
د طالبانو یوې برخې فکر کاوه چې که ایران له امریکا سره په تقابل کې وي او طالبان هم د امریکا مخالفت کوي، نو د دواړو ترمنځ د ګډې ګټې زمینه شته، خو د اړیکو تر شا یوازې د امریکا ضد دریځ نه و.
طالبان د افغانستان له اوږدو تنظیمي جګړو وروسته په داسې وخت کې راڅرګند شول چې د خلکو یوه لویه برخه له جګړو ستړې شوې وه. ایران هم په چټکۍ سره درک کړه چې طالبان نور یوازې یوه محلي مذهبي ډله نه ده، بلکې د پاکستان، سعودي عربستان، عرب جنګیالیو او وروسته القاعدې په څېر پراخو شبکو سره یې اړیکې جوړې کړې دي.
د ایران لپاره دا مهمه وه چې د افغانستان د نوي قدرت ماهیت، اړیکې او احتمالي ګواښونه وپېژني، نو همدغه اړتیا تهران اړ کړ چې له طالبانو سره د مستقیمې دښمنۍ ترڅنګ د اړیکو لپاره هم یوه دروازه پرانیستې وساتي.
القاعده؛ د ایران لپاره ګډه او متناقضه معادله
د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال د اسامه بن لادن او القاعدې حضور د افغانستان معادله لا پېچلې کړه.
اسامه بن لادن، چې له سعودي عربستان سره د اختلافاتو وروسته افغانستان ته راغلی و، د طالبانو له مشرۍ سره نږدې شو. د طالبانو او القاعدې اړیکو وروسته نړیواله بڼه پیدا کړه.
د القاعدې د امریکا ضد دریځ له یوې خوا ایران ته د پام وړ و، خو له بلې خوا د القاعدې سلفي او جهادي ایډیالوژي د ایران له مذهبي او ستراتیژیکو لیدلورو سره ژور اختلاف درلود.
ایران په همدې دلیل هڅه کوله چې د طالبانو، القاعدې او نورو افغان او سیمهییزو وسلهوالو ډلو ترمنځ اړیکې درک کړي او د افغانستان د احتمالي راتلونکو تحولاتو لپاره له بېلابېلو لورو سره خپل تماسونه وساتي.
د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو د طالبانو امارت په رسمیت پېژانده. دا درې واړه د ایران لپاره مهم سیمهییز لوبغاړي او په ځینو برخو کې سیالان وو.
له همدې کبله د طالبانو اړیکې له دغو هېوادونو سره د ایران د افغانستان د پالیسۍ یوه مهمه برخه وه.
اقتصاد؛ هغه دروازه چې سیاست یې پرانیست
سره له دې چې ملګرو ملتونو د طالبانو د لومړي امارت پر وړاندې بندیزونه لګولي وو، ایران له افغانستان سره سوداګریزې اړیکې پرې نه کړې او همداراز یې د افغانستان بازار ته خپل تېل، ګاز، خوراکي توکي او صنعتي محصولات صادرول.
افغانستان د ایران لپاره یو نږدې او د پام وړ بازار و؛ له بلې خوا د افغانستان لوېدیځې او سوېلي سیمې له ایران سره له پخوا اقتصادي او بشري اړیکې لرلې.
د هلمند، فراه، نیمروز، هرات او کندهار ګڼو اوسېدونکو له کلونو راهیسې ایران ته د کار لپاره سفرونه کول. همدې بشري اړیکو د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي تعامل لپاره طبیعي زمینه برابره کړې وه.
د ایران لپاره له طالبانو سره اړیکو په دې برخه کې عملي ګټه هم لرله. په هغو سیمو کې چې طالبان پوځي نفوذ درلودل، له هغوی سره تماس د سوداګرۍ او سرحدي فعالیتونو د خوندي کولو یوه وسیله وه.
بل لورته د ایران او افغانستان په اړیکو کې د هلمند سیند اوبه له مهمو مسایلو څخه دي او تهران تل اندېښمن و چې د افغانستان د بندونو او اوبو مدیریت به د ایران پر سیستان او بلوچستان اغېز وکړي.
د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال هم ایران هڅه وکړه چې د هلمند د اوبو د وضعیت په اړه له طالبانو سره خبرې وکړي.
د وحید مژده د روایت له مخې، ایران غوښتل یو تخنیکي پلاوی افغانستان ته واستوي څو د کجکي بند او د هلمند سیند وضعیت له نږدې وګوري.
وروسته د افغانستان د جمهوري نظام پر مهال د اوبو مسئله لا حساسه شوه، په ځانګړي ډول هغه مهال چې د افغانستان حکومت د اوبو د مهار او نویو بندونو پر جوړولو ټینګار وکړ.
د طالبانو د دوهمې واکمنۍ له راتګ وروسته ایران هڅه وکړه چې له نوي حکومت سره د اوبو په مسئله کې تفاهم ته ورسېږي.
خو د ایران لپاره د اوبو مسئله یوازې د اوبو مسئله نه ده؛ دا د سرحدي امنیت، اقتصاد، کډوالۍ او د افغانستان د سیاسي ثبات له مسئلو سره تړلې ده.
امریکا؛ د ایران او طالبانو د نږدې کېدو تر ټولو مهم عامل
د ایران او طالبانو د اړیکو په تحول کې ښايي تر ټولو مهم جیوپولیټیک عامل د امریکا حضور وي.
له ۲۰۰۱ کال وروسته امریکايي او ناټو ځواکونه افغانستان ته راغلل. ایران له یوې خوا د طالبانو د لومړي امارت د سقوط هرکلی وکړ، خو له بلې خوا یې ولیدل چې د امریکا پوځي حضور اوس د ایران ختیځ سرحد ته نږدې شوی او د ایران لپاره یو ستر امنیتي تحول و.
امریکايي ځواکونو په افغانستان کې اډې، هوايي ځواک، استخباراتي مرکزونه او پراخ پوځي حضور درلود. وروسته په ۲۰۰۳ کال کې د امریکا د عراق جګړې وضعیت لا پیچلی کړ.
په داسې حالت کې ایران ځان د امریکا د پوځي حضور ترمنځ محاصره احساساوه، له لوېدیځه عراق او له ختیځه افغانستان. له همدې ځایه د ایران د سیمهییز امنیت محاسبه بدله شوه.
د بن کنفرانس او د نوي افغانستان جوړېدل
د طالبانو د لومړي امارت له سقوط وروسته ایران د افغانستان د نوي سیاسي نظام په جوړېدو کې فعال رول ولوباوه.
د ۲۰۰۱ کال د بن کنفرانس د افغانستان د نوي سیاسي جوړښت لپاره د مهمو پرېکړو مرکز و.
ایران د نوي نظام له جوړېدو ملاتړ وکړ او د حامد کرزي له حکومت سره یې اړیکې پراخې کړ،. خو په عین حال کې ایران نه غوښتل چې افغانستان په بشپړه توګه د امریکا تر نفوذ لاندې پاتې شي.
له همدې کبله د ایران سیاست دوه اړخیزه بڼه درلوده، له یوه لوري له نوي افغان حکومت سره رسمي او دیپلوماتیکې اړیکې او له بلې خوا له هغو ډلو سره تماسونه چې د امریکا د حضور مخالفې وې.
د همدې سیاست په ترڅ کې د طالبانو له ځینو شبکو سره د ایران د اړیکو په اړه راپورونه زیات شول.
د ایران له نظره دا اړیکې د افغانستان د راتلونکي د اټکل لپاره یوه وسیله وه.
تهران نه غوښتل چې که طالبان بېرته واک ته ورسېږي، ایران له هغوی سره هېڅ اړیکه ونه لري.
همدا لامل و چې د جمهوریت په وروستیو کلونو کې د طالبانو د سیاسي استازو سفرونه او د ایران له چارواکو سره ناستې په تدریجي ډول علني شوې.
د ایران له لوري د طالبانو د استازو منل د دې نښه وه چې تهران نور طالبان یوازې د یوه وسلهوال مخالف په توګه نه، بلکې د افغانستان د راتلونکي یوه مهمه سیاسي برخه ګڼي.
ایران، روسیه او طالبان؛ د امریکا پر وړاندې ګډه محاسبه
ایران یوازې نه و، بلکې روسیې هم په تدریجي ډول له طالبانو سره اړیکې پراخې کړې.
دواړو هېوادونو اندېښنه لرله چې د افغانستان له لارې به د امریکا او ناټو حضور په سیمه کې اوږدمهاله شي او وروسته چین هم د افغانستان په معادله کې فعال شو. له همدې امله طالبانو له سیمهییزو قدرتونو سره د اړیکو په جوړولو کې فرصت وموند.
د مسکو او تهران ناستو طالبانو ته دوه مهمې ګټې ورکړې:
لومړی، له سیمهییزو قدرتونو سره یې رسمي تماسونه زیات شول.
دویم، طالبان ورو ورو له یوه صرفاً وسلهوال حرکت څخه داسې سیاسي لوري ته واوښتل چې سیمهییز قدرتونه ورسره مذاکراتو ته حاضر وو.
پاکستان او سعودي؛ د ایران او طالبانو د اړیکو بل مهم اړخ
ایران او پاکستان دواړه په افغانستان کې مهم نفوذ لري، خو د دواړو ترمنځ سیالي هم اوږد تاریخ لري.
پاکستان د طالبانو د لومړي امارت له اصلي ملاتړ کوونکو څخه و، خو ایران په افغانستان کې د طالبانو مخالف شمالي ائتلاف ته نږدې و. سره له دې، ایران له طالبانو سره اړیکې هم وساتلې.
وحید مژده په خپلو لیکنو کې د ایران او پاکستان د اقتصادي او سیاسي رقابت یادونه کوي او د اسلامکلا بندر پرانیستل د دې سیالۍ یوه بېلګه بولي.
د ایران لپاره د افغانستان لوېدیځ بازار اهمیت درلود، پاکستان بیا غوښتل چې د افغانستان سوداګریز بازار تر ډېره د خپل نفوذ لاندې وي.
په همدې توګه افغانستان د ایران او پاکستان ترمنځ د پراخې جیوپولیټیکې سیالۍ یوه برخه شو.
بل لورته د ایران او طالبانو اړیکې له سعودي عربستان سره د دواړو لوریو د مناسباتو له وضعیت څخه هم اغېزمنې شوې دي.
سعودي عربستان د طالبانو د لومړي امارت له درېیو رسمي پېژندونکو هېوادونو څخه و، خو د اسامه بن لادن مسئله د ریاض او طالبانو ترمنځ د اختلاف اصلي موضوع شوه.
ایران په همدې وخت کې د سعودي عربستان او طالبانو ترمنځ اختلافات له نږدې څارل.
د ایران لپاره دا مهمه وه چې طالبان له سعودي عربستان او د هغه له سلفي شبکو څخه څومره لرې یا نږدې دي.
د طالبانو په دوهم امارت کې وضعیت یو څه بدل شو. طالبانو په ختیځ افغانستان کې د داعش خراسان او ځینو سلفي ډلو پر وړاندې سخت اقدامات وکړل.
د ایران لپاره دا یو مهم مثبت ټکی و؛ ځکه تهران د داعش او سلفي جهادي ډلو په وړاندې ژوره امنیتي اندېښنه لري.
داعش؛ د تهران او طالبانو د ګډې اندېښنې یوه برخه
د طالبانو او ایران ترمنځ د اړیکو په نوي پړاو کې داعش یوه مهمه موضوع ده.
داعش خراسان د طالبانو له اصلي وسلهوالو مخالفانو څخه دی او طالبانو د دې ډلې پر وړاندې پراخ امنیتي عملیات کړي دي.
ایران هم داعش د خپل امنیت لپاره جدي ګواښ ګڼي. په همدې دلیل د داعش پر وړاندې د طالبانو جګړه د تهران لپاره د اړیکو د دوام یوه عملي زمینه برابروي.
خو دا ګډه اندېښنه په دې معنا نه ده چې د دواړو لوریو امنیتي لیدلوري په بشپړه توګه یو شان دي.
د طالبانو د بیا ظهور پر مهال د ایران احتمالي ملاتړ
د طالبانو د دوهمې جګړې پر مهال د ایران له خوا د طالبانو د احتمالي وسلوال ملاتړ په اړه ګڼ راپورونه خپاره شوي.
په ځینو مواردو کې له طالبانو سره د ایراني وسلو، مهماتو او نورو تجهیزاتو د موندل کېدو ادعاوې مطرح شوې.
ایراني چارواکو په عمومي ډول له طالبانو سره د اړیکو درلودل رد نه کړل، خو د وسلوال ملاتړ ادعاوې یې په بېلابېلو وختونو کې رد کړې یا پرې چوپ پاتې شول.
د ایران لپاره د طالبانو د جګړې ملاتړ، که هره کچه یې وه، له یوه پراخ جیوپولیټیک منطق سره تړل کېدای شو او هغه دا چې د افغانستان له لارې د امریکا د نفوذ کمول.
د ایران او طالبانو د اړیکو په بحث کې د طالبانو دوهم مشر ملا اختر محمد منصور ځانګړی ځای لري.
منصور په ۲۰۱۶ کال کې د پاکستان په بلوچستان کې د امریکا د بېپیلوټه برید له لارې ووژل شو، په داسې حال کې چې راپورونه ښيي نوموړی له ایران څخه پاکستان ته روان و.
د هغه د سفر څرنګوالي او په ایران کې د پاتې کېدو په اړه له هغه وخت راهیسې ګڼې پوښتنې مطرح شوې دي.
د منصور د ایران سفر یو مهم پیغام درلود او هغه دا چې د طالبانو او ایران اړیکې تر هغه ځایه رسېدلې وې چې د طالبانو لوړپوړي مشر کولی شول له ایران سره تماس ولري او له هغه هېواد څخه تېر شي. دا اړیکه د طالبانو او ایران ترمنځ د اعتماد د کچې په اړه د پام وړ نښه وه.
اقتصادي ګټې؛ د اړیکو تر ټولو قوي ستن
د ایران او طالبانو ترمنځ د اړیکو په دوام کې اقتصاد تر ټولو عملي عامل ګڼل کېدای شي.
ایران د افغانستان له مهمو سوداګریزو شریکانو څخه دی.
د ایران لپاره افغانستان:
داسې نه ده چې یوازې ایران د خپلو ګتو لپاره له طالبانو سره اړیکې پالي، بلکې طالبان هم له ایران سره اقتصادي اړیکو ته اړتیا لري.
د نړیوالې انزوا، بندیزونو او د نړیوالو مرستو د کمېدو له امله افغانستان د سیمهییزو سوداګریزو اړیکو پراخولو ته اړتیا لري.
له همدې امله اقتصاد د دواړو لوریو ترمنځ د سیاسي اختلافاتو د مدیریت یوه مهمه وسیله ګرځېدلې ده.
ایران له افغانستان سره شاوخوا زر کیلومتره ګډه پوله لري او د دې پولې امنیت د تهران لپاره حیاتي اهمیت لري.
قاچاق، مخدره توکي، انساني قاچاق، وسلهوالې ډلې او ناقانونه تګ راتګ هغه مسایل دي چې ایران یې د افغانستان له خاورې سره تړلي بولي.
د ایران لپاره د طالبانو یوه ځانګړتیا دا ده چې طالبان د افغانستان په لوېدیځ او سوېل لوېدیځو سیمو کې پراخ امنیتي حضور لري.
له همدې امله تهران غواړي له هغه ځواک سره مستقیم تماس ولري چې د پولې په اوږدو کې عملي کنټرول لري.
د ایران او طالبانو ترمنځ د سولې د منځګړیتوب هڅې
د دوحې د مذاکراتو تر څنګ مسکو او تهران هم د افغانستان د سولې په بهیر کې د طالبانو او نورو افغان لورو د ناستو کوربهتوب وکړ.
ایران هڅه وکړه ځان یوازې د طالبانو د ملاتړي په توګه ونه ښيي، بلکې د افغانستان د سیاسي لارو چارو د منځګړي په توګه هم مطرح کړي.
خو د دغو هڅو اصلي ګټه طالبانو ته ورسېده؛ ځکه هغوی له سیمهییزو قدرتونو سره پراخ سیاسي تماسونه پیدا کړل.
په دې توګه د طالبانو نړیوال انزوا په تدریجي ډول کمېده او بلاخیره د طالبانو د بیا واکمنېدو بهیر د ایران او طالبانو اړیکو ته نوی فصل پرانیست.
د ۲۰۲۱ کال په جولای کې اسلامکلا بندر د طالبانو لاس ته ولوېد او وروسته د نیمروز د سقوط او د افغانستان د نورو سیمو د چټک سقوط بهیر پیل شو خو ایران بیا هم د افغانستان له وضعیت سره هممهاله خپل دیپلوماتیک حضور وساته.
د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته ایران د هغو لږو هېوادونو له ډلې شو چې خپل سفارت یې په کابل کې پرانیستی وساته.
دا اقدام مهم و؛ ځکه ډېرو هېوادونو خپل دیپلوماتیک حضور محدود یا په بشپړه توګه ختم کړی و.
د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د افغان کډوالو نوې څپه ایران ته ولاړه. په دې ډله کې د جمهوریت دولتي چارواکي، پوځیان، سیاستوال، قومي مشران او عادي افغانان شامل وو.
ایران له طالبانو سره د اړیکو له پراخېدو سره سره د طالبانو د مخالفینو لپاره هم د تګ راتګ او استوګنې زمینه په بشپړه توګه ونه تړله.
دا سیاست ښيي چې تهران هڅه کوي له یوه لوري له واکمنو طالبانو سره اړیکې وساتي او له بلې خوا د افغانستان د احتمالي راتلونکو سیاسي بدلونونو لپاره له نورو لورو سره هم خپل ارتباط له لاسه ورنه کړي.
د طالبانو دوهم امارت؛ د اړیکو نوی توازن
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ایران او افغانستان سوداګري پراخه شوه. د دواړو هېوادونو ترمنځ د انرژۍ، ترانزیټ، نفتو، خوراکي توکو او نورو برخو اړیکې زیاتې شوې، خو د دې نږدېوالي ترڅنګ اختلافات هم موجود دي.
د هلمند اوبه لا هم د ایران له مهمو اندېښنو څخه دي او د افغان کډوالو مسئله هم د دواړو هېوادونو ترمنځ د فشار یوه موضوع ده.
د سرحدي شخړو، قاچاق، د اوبو د حق او د افغان کډوالو د وضعیت په اړه وخت ناوخت اختلافات راپورته کېږي او له همدې امله د دواړو اړیکې له بشپړ ثبات څخه لرې دي.
ایران ولې طالبان نه پرېږدي؟
د ایران لپاره طالبان څو مهمې ګټې لري.
لومړی؛ امریکا: طالبان د امریکا له پوځي حضور سره د اوږدې جګړې سابقه لري.
دویم؛ سرحد: طالبان د ایران د ختیځ ګاونډ د پراخو سیمو عملي واکمن دي.
درېیم؛ داعش: طالبان له داعش خراسان سره جګړه کوي.
څلورم؛ اقتصاد: افغانستان د ایران لپاره مهم بازار او د ترانزیټ احتمالي مسیر دی.
پنځم؛ اوبه: ایران غواړي د هلمند د اوبو په مسئله کې له کابل سره مستقیم نفوذ ولري.
شپږم؛ جیوپولیټیک: ایران نه غواړي افغانستان د امریکا یا کوم بل سیال قدرت د نفوذ ځانګړې ساحه شي.
طالبان ولې ایران ته اړتیا لري؟
د طالبانو اړتیاوې هم کمې نه دي.
اقتصادي اړتیا: ایران د افغانستان یو مهم سوداګریز شریک دی.
ترانزیټ: د چابهار بندر د افغانستان لپاره بدیلې سوداګریزې لارې برابروي.
انرژي: افغانستان له ایران څخه نفت، ګاز او برېښنا اخلي.
دیپلوماتیک ملاتړ: ایران د طالبانو له هغو سیمهییزو شریکانو څخه دی چې له هغوی سره یې اړیکې ساتلې دي.
سیاسي مشروعیت: د تهران په څېر د یوه سیمهییز قدرت تعامل له طالبانو سره د هغوی د نړیوالې انزوا په کمولو کې مرسته کوي.
خو ولې دا لا هم ستراتیژیک اتحاد نه شي بلل کېدای؟ سره له دې چې د ایران او طالبانو ترمنځ اړیکې پراخې شوې، د دواړو ترمنځ ژور اختلافات هم شته.
ایران شیعه اسلامي جمهوریت دی، طالبان سني او د حنفي مذهب پر بنسټ د اسلامي امارت نظام لري.
د دواړو مذهبي او سیاسي نظامونه یو شان نه دي.
د ایران لپاره د افغانستان د شیعه هزاره ټولنې وضعیت مهم دی، په داسې حال کې چې طالبان د خپل داخلي امنیتي او سیاسي لیدلوري له مخې له ټولو افغانانو سره د تعامل ځانګړی سیاست لري.
له بلې خوا طالبان د ایران د سیمهییزو متحدانو له شبکې سره په بشپړه توګه تړاو نه لري.
طالبان له پاکستان سره تاریخي اړیکې لري، له قطر سره سیاسي اړیکې لري، له روسیې او چین سره هم تعامل کوي او د سعودي عربستان او نورو عربي هېوادونو لپاره هم د اړیکو دروازې خلاصې ساتي.
نو طالبان نه غواړي چې د ایران په ځانګړي محور کې شامل شي او همداشان ایران هم نه غواړي خپل ټول کارتونه یوازې پر طالبانو وتړي.
د ایران دوه اړخیز سیاست؛ له طالبانو سره اړیکه، له مخالفانو سره تماس
د تهران یوه مهمه ځانګړتیا دا ده چې هڅه کوي په افغانستان کې له یوه وخت څخه د یوه لوري پر ځای له څو لورو سره اړیکې وساتي.
له طالبانو سره یې رسمي اړیکې دي، خو د طالبانو مخالفو افغان څېرو سره هم د ایران اړیکې په بشپړه توګه نه دي پرې شوې.
په دې توګه ایران غواړي که په افغانستان کې سیاسي بدلون راشي، نو د نفوذ لپاره یې بدیلې لارې موجودې وي.
دا سیاست د دې څرګندونه کوي چې تهران د طالبانو پر اوږدمهاله سیاسي بقا بشپړ باور نه لري.
د ایران د پخواني رهبر علي خامنهيي د جنازې په مراسمو کې د طالبانو د لوړپوړي پلاوي ترڅنګ د طالبانو د مخالفو افغان څېرو حضور هم د پام وړ و.
ایران په دې توګه داسې پیغام ورکړ چې له طالبانو سره د خپلو اړیکو باوجود، د افغانستان د ټولو سیاسي لورو لپاره خپلې دروازې نه تړي.
طالبانو هم هڅه وکړه چې له دې موضوع څخه د اړیکو د خرابېدو لپاره پراخه استفاده ونه کړي.
وروسته د مزارشریف د ۱۹۹۸ کال د پېښې په اړه د ایراني چارواکو بیا یادونې دا هم وښوده چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو په حافظه کې پخوانۍ زخمونه لا ژوندي دي.
د ۱۹۹۸ کال د مزارشریف پېښه د ایران او طالبانو په اړیکو کې داسې موضوع ده چې له منځه نه ده تللې.
که څه هم د دواړو لوریو اړیکې له هغې وروسته ډېرې بدلې شوې، خو ایران لا هم د خپلو وژل شویو دیپلوماتانو موضوع ته د تاریخ د یوې تړل شوې دوسیې په توګه نه ګوري.
دا موضوع ښيي چې د ایران او طالبانو اړیکې یوازې د دوستۍ پر بنسټ نه دي؛ بلکې د محاسبې، اړتیا، شک او متقابل احتیاط پر بنسټ هم ولاړې دي.
له اسراییل او امریکا سره د ایران شخړه؛ د طالبانو اهمیت
په سیمه کې د ایران له امریکا او اسرائیلو سره د شخړو پراخېدو د افغانستان جغرافیایي اهمیت بیا زیات کړی دی.
ایران غواړي د افغانستان له خاورې داسې امنیتي ګواښ رامنځته نه شي چې د تهران پر ضد وکارول شي.
طالبانو هم هڅه کړې چې ایران ته ډاډ ورکړي چې د افغانستان خاوره به د ایران پر ضد د وسلهوالو یا بهرنیو ځواکونو د عملیاتو لپاره نه کارول کېږي او همدا ژمنه د دواړو لوریو د امنیتي اړیکو مهمه برخه ده.
له یارانې تر ابزاري اړیکو
د ایران او طالبانو اړیکې که له تاریخي زاویې وکتل شي، له درېیو لویو پړاوونو تېرې شوې دي:
لومړی پړاو؛ دښمني او شک
د طالبانو د لومړي امارت پر مهال د ایران او طالبانو اړیکې د مذهبي اختلاف، د شمالي ټلوالې د ملاتړ او د مزارشریف د پېښې له امله سختې ترینګلې وې.
دویم پړاو؛ پټه همکاري
د جمهوریت پر مهال ایران له کابل سره رسمي اړیکې لرلې، خو په تدریجي ډول یې له طالبانو سره پټې او وروسته علني اړیکې هم پراخې کړې.
درېیم پړاو؛ عملي تعامل
د ۲۰۲۱ کال وروسته طالبان د افغانستان واکمن شول او ایران اړ شو چې له نوي واقعیت سره مستقیم تعامل وکړي.
په دې پړاو کې اړیکې له سیاسي تماس څخه اقتصادي، امنیتي، سرحدي او دیپلوماتیک تعامل ته وغځېدې.
پایله؛ ستراتیژیک شراکت که ابزاري یارانه؟
د ایران او طالبانو ترمنځ د اړیکو له تاریخي بهیر څخه داسې ښکاري چې دواړه لوري د یو بل دایمي او بېقیدوشرطه متحدان نه دي. د دوی ترمنځ ګډې ګټې شته، خو ګډې ایډیولوژۍ نه لري.
دواړه د امریکا له نفوذ سره مخالفت لري، خو د امریکا پر وړاندې د دوی د مبارزې تعریفونه یو شان نه دي.
دواړه د داعش له پراختیا اندېښمن دي، خو د امنیتي ګواښونو په اړه یې ټول لیدلوري یو شان نه دي.
دواړه اقتصادي اړتیاوې لري، خو اقتصادي اړیکې د سیاسي اختلافاتو د له منځه وړلو ضمانت نه شي کېدای.
ایران غواړي په افغانستان کې داسې حکومت ولري چې د دغه هېواد امنیت، سرحد او د اوبو مسئله یې د تهران لپاره د کنټرول وړ وي، خو په عین حال کې نه غواړي ټول سیاسي کارتونه یوازې پر طالبانو وتړي.
طالبان بیا له ایران څخه اقتصادي، ترانزیټي او دیپلوماتیکې ګټې اخلي، خو نه غواړي د یوه ځانګړي سیمهییز محور برخه شي.
له همدې کبله د ایران او طالبانو اړیکې تر ډېره «د اړتیا پر بنسټ ستراتیژیک تعامل» بلل کېدای شي، نه یو بشپړ ستراتیژیک اتحاد.
د دواړو ترمنځ اړیکه داسې ده چې هر لوری یې د بل لوري له کمزوریو او اړتیاوو څخه د خپلې ګټې لپاره استفاده کوي.
ایران طالبانو ته اړتیا لري، ځکه نه غواړي په ختیځ کې یې یو دښمنه افغانستان رامنځته شي، د امریکا نفوذ بېرته پراخ شي او د سرحد، اوبو، داعش او کډوالۍ ستونزې لا پېچلې شي.
طالبان بیا ایران ته اړتیا لري، ځکه د نړیوالې انزوا، اقتصادي فشار او سیاسي محدودیتونو په شرایطو کې تهران د دوی لپاره د اقتصاد، سوداګرۍ، ترانزیټ او سیمهییزو اړیکو یوه مهمه دروازه ده.
له همدې امله د ایران او طالبانو یارانه د مینې پر ځای د محاسبې یارانه ده؛ د باور پر ځای د اړتیا یارانه ده؛ او د دایمي اتحاد پر ځای د متقابلو ګټو معامله ده. خو د دې اړیکې راتلونکی لا هم روښانه نه دی.
که په ایران کې د نظام یا بهرني سیاست په کچه لوی بدلون رامنځته شي، د طالبانو په اړه د تهران محاسبه هم بدلېدای شي. همداراز که طالبان له امریکا، لوېدیځ یا نورو سیمهییزو قدرتونو سره د اړیکو په برخه کې نوی ستراتیژیک مسیر غوره کړي، د ایران لپاره به د هغوی اهمیت هم له سره وارزول شي.
په افغانستان کې د طالبانو د مخالفو خوځښتونو راتلونکی، د داعش خراسان فعالیتونه، د ایران او پاکستان اړیکې، د هلمند د اوبو لانجه او د افغانستان د اقتصاد وضعیت هم هغه عوامل دي چې د دواړو لوریو اړیکې به پرې اغېزمنېږي.
په پای کې، د ایران او طالبانو د اړیکو اصلي پوښتنه دا نه ده چې «ایا دوی دوستان دي؟»
اصلي پوښتنه دا ده:
«تر کومه ځایه پورې د دواړو متقابلې اړتیاوې له یو بل سره همغږې پاتې کېږي؟»
تر هغه چې دا اړتیاوې ګډې وي، یارانه به دوام ولري؛ خو که د دواړو ستراتیژیکې محاسبې سره واوړي، همدا یارانه ښايي په لنډ وخت کې له سختې سیالۍ سره بدله شي.
د پاکستان کورنیو چارو وزیر محسن نقوي، له تحریک انصاف ګوند سره د مذاکراتو ناکامۍ وروسته پيل شویو لاریونونو ته په اشارې ویلي، که څوک پکې ووژل شي، مسوول به یې اپریدی وي. یاد ګوند بیا حکومت پړ ګڼلی او ویلي یې دي، عمران خان یې هم خوشې نه کړ او هم یې پلاوی ورسره لیدنې ته پرې نه ښود.
د پاکستان د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي د یکشنبې په ورځ د خیبر پښتونخوا حکومت او په ځانګړي ډول د دغه ایالت اعلی وزیر سهیل اپریدی د حکومت او اپوزیسیون ترمنځ د خبرو اترو په شنډولو تورن کړ. هغه وویل چې دواړه لوري د مسودې پر ۹۹ سلنه متن هوکړې ته رسېدلي وو، خو دغه بهیر د ترهګرۍ اړوندو مسایلو پر سر له خنډ سره مخ شو. دا څرګندونې وروسته له هغې وشوې چې د پاکستان تحریک انصاف ګوند له اعلان شوي اوږده لاریون وړاندې د دواړو خواوو ترمنځ اوږدې خبرې اترې بې له کومې هوکړې پای ته ورسېدې.
محسن نقوي په لاهور کې یوې خبري غونډې ته وینا کې د اپوزیسیون د مذاکره کوونکي پلاوي د غړو، علام ناصر عباس، اسد قیصر، بیرسټر ګوهر، سلمان اکرم راجا او عامر ډوګر، هڅې وستایلې خو څرګنده یې کړه چې د دغه پلاوي پرېکړې د خیبر پښتونخوا د حکومت او په ځانګړي توګه د اعلی وزیر له خوا ناکامې شوې. هغه زیاته کړه چې د ۱۲ ساعتونو په جریان کې مسوده څلور ځله بدله شوه او په داسې حال کې چې د اپوزیسیون استازو ته د پرېکړې واک ورکړل شوی و، خو ناڅاپه د ایالت مشرتابه ورسره مخالفت وښود. نقوي وویل که سهیل اپریدي خپله پرېکړه کوله، باید په خپله په خبرو کې حاضر شوی وای.
د پاکستان د کورنیو چارو وزیر ټینګار وکړ چې له اپوزیسیون سره د حکومت ستونزه سیاسي نه، بلکې بشپړه ترهګرۍ پورې اړونده وه. هغه څرګنده کړه چې حکومت غوښتل د خیبر پښتونخوا اداره په دغه ایالت کې د تحریک طالبان پاکستان، د پولیسو د قانون، تښتونو او د ترهګرۍ ضد ملي کارکړنې پلان اړوند برخو کې له فدرالي حکومت سره همکاري وکړي. نقوي پر دې خبره نیوکه وکړه چې په ایالت کې د امنیتي بحران پر مهال وزیران د پوځ پر ضد څرګندونې کوي او د سرتېرو جنازو ته نه ځي، او خبرداری یې ورکړ که په راتلونکي لاریون کې ان یو کس هم خپل ژوند له لاسه ورکړي، مسوول به یې سهیل اپریدی وي.
له بلې خوا، د پاکستان تحریک انصاف ګوند پر اېکس ټولنیزې شبکې په یوه اعلامیه کې د دغو خبرو د ناکامېدو له امله خواشیني څرګنده کړه او له حکومته یې وغوښتل چې د ناکامۍ لاملونه وڅېړي او باوري خبرو ته لېوالتیا وښيي. تحریک انصاف وویل چې د خبرو اصلي موخه د سیاسي ثبات، د اساسي قانون او ډیموکراسۍ د حاکمیت او په خیبر پښتونخوا کې د خرابېدونکي امنیتي وضعیت حل و. د دغه ګوند په وینا، د خبرو اصلي خنډ دا و چې حکومت د ګوند بندي بنسټګر عمران خان ته د ګوند د مشرتابه د فوري لاسرسي غوښتنه ونه منله ترڅو ورسره پر مهمو مسایلو مشوره وشي.
د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر سهیل اپریدي د مذاکراتو له ناکامۍ وروسته وویل، چې دوی به د تحریک انصاف ګوند د بنسټګر عمران خان د خوشې کېدو او د خپلو سیاسي غوښتنو لپاره د اوږد لاریون لومړی پړاو د یکشنبې ورځې په ماسپښین، د لکي مروت ولسوالۍ له ګنډي چوک څخه پیل کړي.
د پاکستان حکومت د دغه لاریون د لغوه کېدو غوښتنه کړې وه، خو د اپوزیسیون یوه مشر محمود خان اڅکزي ویلي وو، چې دا پرېکړه یوازې په زندان کې بندي عمران خان کولای شي.
هغه له عمران خان سره د تحریک انصاف ګوند پلاوي سره د لیدنې غوښتنه هم کړې وه.
د پاکستان دفاع وزیر خواجه اصف اوړمه ورځ تور پورې کړ، چې دا لاریون له ټي ټي پي سره په همغږۍ د «خطرناک تاوتریخوالي» په نیت پلان شوی او دوی به یې د تاوتریخجنو کړنو له لیدو سره پر وړاندې داسې چلند وکړي، لکه له «ترهګرو» سره یې چې کوي.
د پاکستان د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي ادعا کوي چې د خیبر پښتونخوا حکومت له افغان او پاکستاني طالبانو سره د اړیکو نه لرلو او د ترهګرۍ د غندلو په اړه له خپلو ژمنو شاته شوی؛ نوموړي ویلي، هوکړه شوې وه، خو د پښتونخوا حکومت په وروستۍ شېبه کې له هوکړې وګرځېد.
د پاکستان د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي ویلي دي چې د خبرو اترو په جریان کې، د خیبر پښتونخوا حکومت د طالبانو د موقت حکومت سره د اړیکو نه نیولو، د تحریک طالبان پاکستان او تحریک طالبان افغانستان د ترهګریزو فعالیتونو په ښکاره غندنه او د افغان کډوالو په اړه د فدرالي حکومت د پالیسۍ پلي کولو شرایطو سره موافقه کړې وه، مګر په وروستۍ شیبه کې له دې ژمنو څخه شاته شو.
د یکشنبې په ورځ، محسن نقوي، د خپل ایکس له لارې په یوه خپور شوي پوسټ کې وویل چې د خبرو اترو په جریان کې، د خیبر پښتونخوا حکومت په یوه لیکلي تړون موافقه کړې وه او د 72 ساعتونو دننه یې د پلي کولو ډاډ هم ورکړی و.
خو د هغه په وينا، ډېری هغه ټکي چې پرې موافقه وشوه، په خيبر پښتونخوا کې د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې پورې اړوند وو، چې په کې په پښتونخوا کې د ترهګرو د ازادانه فعاليت مخه نيول، د هغوی د خوندي پټنځايونو له منځه وړل، او د ټي ټي پي او ټي ټي اې د ترهګريزو فعاليتونو په ښکاره غندنه او داسې نور شامل دي.
هغه وويل چې د پښتونخوا حکومت موافقه کړې چې د طالبانو د موقتې ادارې سره به هيڅ ډول تماس ونه نيسي، د افغان کډوالو په اړه به د فدرالي حکومت د تګلارې پلي کول ډاډمن کړي او د کډوالو کمپونه به وتړل شي.
د کورنيو چارو وزير په وينا، دا هم موافقه شوې چې ولايتي حکومت به د وسله والو ځواکونو سره د قوي اړيکو تر څنګ په امنيتي چارو کې بشپړه همکاري وکړي او د ملي عمل پلان بشپړ پلي کول به هم ډاډمن کړي.
محسن نقوي وويل چې تېره شپه، د خبرو اترو په وروستي پړاو کې، د خيبر پښتونخوا حکومت ناڅاپه له دې ژمنو څخه شاته شو. په داسې وخت کې چې ایالت د جګړې له حالت سره مخ دی، امنيتي مسايل بايد د سياست قرباني نه شي.
له بلې خوا، د خیبر پښتونخوا وزیراعلی سهیل افریدي وویل چې د هغه ګوند په خبرو اترو کې اووه ټکي وړاندې کړي دي، چې پکې د زندان د دستورالعمل سره سم د عمران خان، د هغه د میرمنې او نورو بندیانو د تحریک انصاف مشرانو سره د لیدنې حق ورکول او په محکمو کې د دې ټولو بندیانو د قضیو ژر اوریدل او ځینې نورې غوښتنې شاملې دي.
وزیراعلی په یوه بیان کې وویل چې د سیاسي مذاکراتو یوه ګډه کمیټه باید جوړه شي چې د لومړي وزیر، د پاکستان پیپلز ګوند او د اپوزیسیون ګوندونو استازي پکې شامل وي ترڅو د متقابلې اجماع له لارې د کار وړ حل ومومي.
هغه وویل چې د عمران خان، بشرا بي بي، د سزاګانو په وړاندې د درج شویو عریضو په اړه د غور کولو پروسه باید د اساسي قانون او قانون سره سم په لسو ورځو کې پیل شي او ټولې قضیې باید د اساسي قانون، قانون او شفاف قضایي طرزالعمل سره سم پریکړه شي.
سهیل افریدي وویل چې په خیبر پښتونخوا کې د روانې ترهګرۍ د له منځه وړلو، د خلکو د ژوند او مال د ساتنې او دایمي او دوامداره سولې د رامنځته کولو لپاره به د فدرالي او ولایتي حکومتونو ترمنځ اغیزمن، دوامداره او معنی لرونکې مشورې یقیني شي، او د دې هدف لپاره به موجوده پالیسۍ او اقدامات په منظم ډول بیاکتنه شي او د اړتیا سره سم به په کې مناسب تعدیلات راوستل شي.
وزیر اعلی وویل چې که چیرې فدرالي حکومت د موافقو شویو تضمینونو، د خبرو اترو پروسې یا اساسي او قانوني غوښتنو څخه سرغړونه وکړي یا په غیر عادلانه توګه د خبرو اترو پروسه ودروي، نو پاکستان تحریک انصاف به د سوله ایز، ډیموکراتیک او قانوني احتجاج حق خوندي کړي.
د یادونې وړ ده چې د پاکستان تحریک انصاف په ګډون د اپوزیسیون ګوندونو او د فدرالي حکومت د پلاوي ترمنځ دوه ورځې خبرې اترې روانې وې، مګر ګوندونه وروستۍ پایلې ته رسیدو کې پاتې راغلي، چې احتمال لري په راتلونکو ورځو کې تاوتریخوالی زیات شي.
«میډل ایسټ مانیټر» په یوه تحلیلي راپور کې ویلي، د پاکستان او طالبانو ترمنځ روان کړکېچ یوازې د ټي ټي پي او سرحدي ستونزو پورې محدود نه دی، بلکې د منځني ختیځ په امنیتي او دفاعي چارو کې د اسلاماباد د پراخېدونکي رول له امله افغانستان د پاکستان لپاره پر مهم فشار بدل شوی دی.
راپور وايي، ټاکل شوې د اکتوبر په پنځمه د روسیې په کوربهتوب د «مسکو فورم» غونډه جوړه شي او د پاکستان او طالبانو ترمنځ ترینګلتیا به هم د بحث له مهمو موضوعاتو څخه وي. د روسیې چارواکو ویلي چې غواړي د افغانستان او پاکستان ترمنځ د یو «معقول جوړجاړي» لپاره زمینه برابره کړي.
د راپور له مخې، که څه هم د دواړو لورو ترمنځ د اختلاف اصلي موضوع ټيټيپي ده، خو د شخړې پیچلتیا تر دې ډېره پراخ شوي دي.
راپور لیکي، چې د ټيټيپي او افغان طالبانو ترمنځ د کلونو جګړې، شخصي اړیکو او ګډو شبکو له امله د دواړو ډلو ترمنځ بشپړ واټن رامنځته کول اسانه نه دي.
د راپور په وینا، اسلاماباد یوازې د ټيټيپي پر ضد د اقدام غوښتنه نه کوي، بلکې له طالبانو غواړي له هغو شبکو سره هم اړیکې پرې کړي چې د دوی د پخوانۍ جګړې له چاپېریاله راټوکېدلې دي. تحلیل زیاتوي چې دا موضوع د طالبانو لپاره یوه داخلي او پېچلې مسئله ده او په اسانۍ نه شي حل کېدای.
راپور وايي، پاکستان د سرحدي فشارونو، اقتصادي محدودیتونو او هوايي بریدونو له لارې هڅه کوي طالبان د ټيټيپي پر ضد جدي اقدام ته اړ کړي، خو که ستونزه د طالبانو د سیاسي ارادې پر ځای له داخلي محدودیتونو او جوړښتي واقعیتونو سره تړلې وي، نو د فشار زیاتول ښايي مطلوبه پایله ور نه کړي.
د راپور په باور، دغه فشارونه طالبانو ته دا انګېزه هم ورکوي چې له پاکستانه د خپلې اتکا کچه راکمه او له نورو لوبغاړو سره اړیکې پراخې کړي. راپور په ځانګړي ډول هند ته اشاره کوي او وايي، نوي ډیلي په وروستیو کلونو کې له طالبانو سره خپل تماسونه پراخ کړي او کابل د پاکستان د فشارونو پر وړاندې هند یو ډیپلوماټیک او اقتصادي بدیل ګڼي.
تحلیل همداراز د طالبانو د وسلهوالو مخالفانو وروستیو فعالیتونو ته اشاره کوي او وايي، په بدخشان او نورستان کې نښتو دا پوښتنه راپورته کړې چې ایا د طالبانو مخالفې ډلې د پخوا په پرتله ډېر فعالې شوې دي که نه.
د راپور له مخې، طالبانو پاکستان تورن کړی چې د دوی د وسلهوالو مخالفانو ملاتړ کوي، خو اسلاماباد دا ادعاوې رد کړې دي.
راپور لیکي چې تر اوسه داسې کافي شواهد نه شته چې وښيي پاکستان د طالبانو ضد ډلو منظم ملاتړ کوي، خو که دغو ډلو ته خوندي پټنځایونه، وسلې او لوژستیکي اسانتیاوې برابرې شي، د افغانستان د ځواک توازن بدلېدای شي.
راپور زیاتوي چې په ورته وخت کې پاکستان په منځني ختیځ کې خپل امنیتي او دفاعي حضور پراخوي. د مکې د ګډ دفاعي تړون له لاسلیک وروسته پاکستان، سعودي عربستان او ترکیې د دفاعي او امنیتي همکاریو د پراختیا لپاره ګډ میکانیزمونه رامنځته کړي او د ستراتیژیکو سلا مشورو او پوځي همکاریو بهیر یې عملي پړاو ته داخل شوی دی.
راپوراستدلال کوي چې پاکستان اوس له یوې خوا په منځني ختیځ کې د امنیت د تامین په مهم لوبغاړي بدلېږي، خو له بلې خوا د خپلې لوېدیځ اړخ پر سر له جدي امنیتي ننګونو سره مخ دی.
په راپور کې راغلي: «پاکستان د سویلي اسیا او منځني ختیځ د امنیتي منظومو ترمنځ د نښلونکې کړۍ په توګه راڅرګندېږي، خو افغانستان د همدې کړۍ د فشار مهمه نقطه ګرځي.»
راپور زیاتوي، د مسکو د غونډې تر پای وروسته اصلي پوښتنه دا نه ده چې ایا پاکستان او طالبان به اوسنی کړکېچ مهار کړي که نه، بلکې دا ده چې اسلاماباد لا هم باور لري که د طالبانو چلند بدل شي، د ۲۰۲۱ کال وروسته رامنځته شوی افغان سیاسي نظم به د پاکستان له امنیتي اړتیاوو سره برابر شي او که نه.
د راپور په وینا، د پاکستان امنیتي اهمیت په منځني ختیځ کې مخ په زیاتېدو دی او له همدې امله د افغانستان وضعیت نور یوازې د جنوبي اسیا موضوع نه بلل کېږي، بلکې د پراخې سیمهییزې معادلې یوه مهمه برخه ګرځېدلې ده.