د طالبانو د کار او ټولنیزو چارو وزارت تر چتر لاندې د کارموندنې ګډې تخنیکي کمېټې د بیکارۍ کمولو او کاري فرصتونو د رامنځته کولو په تړاو ناسته کړې ده. یاد وزارت ویلي، چې په ناسته کې د کار بازار د اړتیاوو د ارزونې او د ادارو ترمنځ د لا زیاتې همغږۍ په اړه پر نویو پلانونو خبرې شوې دي.
د طالبانو د کار او ټولنیزو چارو وزارت نن دوشنبه، د تلې پر ۱۳مه وویل، چې د کار چارو د معیین محمد زاهد احمدزي په مشرۍ، د کارموندنې د ګډې تخنیکي کمېټې ناسته د بېکارۍ د وضعیت د ارزونې، د نویو کاري فرصتونو د رامنځته کولو او د اړوندو ادارو ترمنځ د لا زیاتې همغږۍ په موخه جوړه شوې ده.
د طالبانو د کار چارو معیین محمد زاهد احمدزي په دې ناسته کې د کاري چاپېریال پر برابرولو او د کار بازار د اړتیاوو پر تشخیص ټینګار کړی او ویلي یې دي، چې د بېکارۍ د عواملو په نښه کولو او د هغو د کچې راټیټولو لپاره د بېلابېلو ادارو ترمنځ ګډ کار او پوره همغږي اړینه ده.
په دې غونډه کې د کار غوښتونکو او کار ورکوونکو ترمنځ د اړیکو د لا ښه والي او د کار بازار د ستونزو د حل په اړه هم خبرې شوې دي.
د طالبانو د کار او ټولنیزو چارو وزارت ویلي، چې په یاده تخنیکي ناسته کې د کار او ټولنیزو چارو وزارت ترڅنګ د اقتصاد، کرنې، صنعت او سوداګرۍ، کانونو او پټرولیم وزارتونو، کابل ښاروالۍ، د تخنیکي او مسلکي زدهکړو ادارې او د خصوصي سکتور استازو ګډون کړی و.
دغه ناسته داسې مهال ده، چې د طالبانو په واکمنېدو سره د هېواد دننه سلګونه زره کسانو دندې له لاسه ورکړې دي او د لوږې ګواښ هم خورا لوړ شوی دی.
د نړیوالو سازمانونو د رپوټونو له مخې، سلګونه زره کسان اړ شوي، چې د ژوند خوندیتوب او روزګار لپاره د پاکستان او ایران تر څنګ په سختو او ناقانونه لارو اروپايي هېوادونو ته سفرونه وکړي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر وايي، افغانستان له پاکستان سره د ستونزو د حل لپاره په خبرو او ډیپلوماسۍ باور لري، خو ټینګار کوي، چې د پاکستان پوځ د سیاسي تفاهم پر ځای په اړیکو کې له نظامي ژبې کار اخلي او ډیورنډ کرښې ته نږدې یې پخواني افغان سرتیري راټول کړي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ اتمې مشورتي ناستې ته وویل، چې د افغانستان د جګړې دوره پای ته رسېدلې او اوس د هېواد په ټولو برخو کې امنیت ټینګ دی.
متقي زیاته کړه، چې د حاکمیت بنسټونه پیاوړي شوي او افغانستان له هغه وضعیت څخه چې د اوږدې جګړې او پراخې بې ثباتۍ له امله یې سیمې او نړۍ ته امنیتي اندېښنې پیدا کړې وې، د ثبات، اقتصادي ودې او سیمه ییز تعامل پر لور روان دی.
هغه وویل، چې امنیت اوس یوازې په پوځي مفهوم نه تعریفېږي، بلکې په معاصره نړۍ کې امنیت له اقتصاد، سوداګرۍ، انرژۍ، اوبو، خوړو، معلوماتو، ټولنیز ثبات او سیمه ییز اتصال سره مستقیمه اړیکه لري.
د نوموړي په وینا، طالبان باور لري چې د سیمې راتلونکی باید د امنیتي سیالیو او فشارونو پر ځای پر ګډ امنیت، اقتصادي ادغام، سیمه ییزې نښلونې، خبرو او هوکړې ولاړ وي.
متقي زیاته کړه، چې طالبانو داعش او نورې هغه ډلې، چې د افغانستان او سیمې امنیت ته جدي ګواښ بلل کیږي، ځپلې دي او د نشه یي توکو پر وړاندې مبارزه یې هم د خپلې امنیتي پالیسۍ مهمه برخه ګرځولې ده.
هغه دغه راز وویل، چې داعش، تخریبي شبکې، د نشه یي توکو قاچاق او سازمان یافته جرمونه د یوه هېواد تر پولو محدود نه دي او له دغو ګواښونو سره مبارزه سیمه یزو همکاریو ته اړتیا لري.
نوموړي ټینګار وکړ چې افغانستان چمتو دی د پولو د امنیت، د قاچاق پر وړاندې ګډې مبارزې او د نشه یي توکو د مخنیوي په برخه کې د سیمې له هېوادونو سره همکاري وکړي.
د متقي په وینا، افغانستان د ستونزو د حل لپاره پر خبرو او ډیپلوماسۍ باور لري، خو زیاته یې کړه، چې د پاکستان پوځي رژیم د سیاسي تفاهم پر ځای له افغانستان سره په اړیکو کې یوازی له نظامي ژبې کار اخلي. نوموړي ټینګار وکړ چې د دواړو هېوادونو ستونزې باید د خبرو او ډیپلوماسۍ له لارې حل شي.
هغه وویل، چې پاکستان د تېر جمهوري نظام له سرتېرو او داعش سره په مرسته په افغانستان کې د ناامنۍ د رامنځته کولو هڅې کوي او ډیورنډ کرښې ته نږدې یې زرګونه سرتېري راټول کړي دي، څو په افغانستان کې رامنځته شوی امنیت وننګوي.
متقي وویل، چې په بدخشان، نورستان او نورو سیمو کې د دغو هڅو ناکامې بېلګې لیدل شوې دي.
نوموړي ټینګار وکړ چې طالبان خپل کورنی او بهرنی سیاست په خپلواکه توګه تنظیموي او هېڅکله به د فشار په پایله کې له خپل اساسي تګلوري تېر نه شي. هغه د هر ډول تېري پر وړاندې دفاع د افغانستان مسلم حق وباله.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر وویل، چې افغانستان له سختو اقتصادي شرایطو تېر شوی او اوس د اقتصادي ثبات او بیارغونې څرګندې نښې لیدل کېږي.
د متقي په وینا، د افغانستان د ۱۴۰۴ مالي کال اقتصادي شاخصونه د اقتصادي فعالیتونو د تدریجي بیارغونې ښکارندويي کوي. د نوموړي په وینا، په دغه کال کې د هېواد حقیقي ناخالص تولید ۱،۵ سلنه وده کړې او د اقتصادي بیارغونې بهیر، چې له ۱۴۰۲ کال راهیسې له ۲،۳ سلنې ودې سره پیل شوی، په تېرو دوو کلونو کې هم دوام موندلی دی.
هغه وویل، چې ددوی حکومت پر تولید، صنعت، کرنې، صادراتو او د خصوصي سکټور پر پانګونې تمرکز کوي، څو اقتصاد په راتلونکي کې د مرستو پر ځای تر ډېره د تولید، سوداګرۍ او پانګونې پر بنسټ ولاړ وي.
نوموړي زیاته کړه چې په ۱۴۰۴ کال کې د ثابتې ناخالصې پانګې جوړښت ۲۸۶،۵ میلیاردو افغانیو ته رسېدلی او په ناخالص کورني تولید کې د پانګونې ونډه له ۱۷ سلنې څخه ۲۱،۵ سلنې ته لوړه شوې ده.
متقي د سیمې له هېوادونو د پانګونې او اقتصادي مشارکت په برخه کې د لا زیات تعامل غوښتنه وکړه او ویې ویل چې افغانستان یوازې د خپل اقتصاد دننه د ثبات په لټه کې نه دی، بلکې غواړي خپل اقتصاد د سیمې له اقتصاد سره ونښلوي.
هغه د ټاپي، ټاپ، کاسا-۱۰۰۰، ټرانس افغان رېل پټلۍ او نورو سیمه ییزو پروژو یادونه وکړه او ویې ویل چې افغانستان باید د سیمه ییزو رقابتونو میدان نه، بلکې د سیمه ییزو همکاریو د اتصال نقطه وي.
متقي په خپله وینا کې افغانستان د مرکزي او جنوبي اسیا او نورو سیمو ترمنځ د اقتصادي همکاریو او اتصال په مهم مرکز بدلولو ته هم اشاره وکړه او د انرژۍ، کانونو، کرنې، صنعت، ترانزیټ، لوژستیک او زیربناوو په برخو کې یې د سیمې له هېوادونو د پانګونې غوښتنه وکړه.
هغه زیاته کړه چې د طالبانو بهرنی سیاست پر «خلاصو دروازو، متوازن تعامل، متقابل درناوي او ګډو ګټو» ولاړ دی او د یوه هېواد اړیکې له بل هېواد سره د دښمنۍ یا مخالفت په معنا نه تعریفوي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر وویل، چې د نشه یي توکو پر وړاندې مبارزه د سیمې د امنیت یوه مهمه برخه ده.
د هغه په وینا، په افغانستان کې د کوکنارو کښت او تولید نږدې صفر ته راټیټ شوی، خو د نشه یي توکو موضوع یوازې د افغانستان کورنۍ مساله نه، بلکې یوه نړیواله او سیمه ییزه مساله ده.
هغه ادعا وکړه چې د ډیورنډ فرضي کرښې هغې بلې غاړې ته د نشه یي توکو کښت د ریکارډ تر کچې لوړ شوی او د قاچاق شبکې په ګاونډیو هېوادونو کې د نورو مسیرونو له لارې خپل جرمي فعالیتونه مخ ته وړي، چې دده په وینا، له امله یې ستونزه په بشپړ ډول نه حل کېږي.
متقي د سیمې له هېوادونو وغوښتل چې د نشه یي توکو پر وړاندې ګډې امنیتي، تخنیکي او اقتصادي همکارۍ پیاوړې کړي.
د مسکو فارمټ په اتمه ناسته کې د افغانستان ترڅنګ د سیمې د یو شمېر هېوادونو استازي او لوړپوړي چارواکي ګډون لري او د افغانستان او سیمې ترمنځ پر سیاسي او اقتصادي همکاریو، د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزې او د نشه یي توکو د قاچاق د مخنیوي لپاره پر سیمه ییزې همکارۍ غږیږي.
د افغانستان په سویلي ولایتونو کې د دولتي ښوونځيو ښوونکي وايي، د طالبانو له راتګ وروسته یې اقتصادي ستونزې زیاتي شوې، تنخوا پر وخت نه ورکول کېږي، پاملرنه ورته کمه ده او له کمزوري ښوونیز نظام سره مخ دي. ورته مهال په کندهار کې لاهم د مسلکي ښوونکو کمښت لویه ستونزه ګڼل کېږي.
د ښوونکي نړۍوالې ورځې په مناسبت افغانستان انټرنشنل- پښتو په کندهار کې د دولتي ښوونځیو د یوې ښځينه په ګډون د درېيو ښوونکو د ژوند کیسه را اخیستې چې دامهال د نورو ښوونکو په څېر له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ دي او د دوی په خبره په ډېرې سختۍ په دغه کمو تنخواوو د کورنۍ اړتیاوې پوره کوي.
په کندهار کې د زرغونې انا عالي لېسې ښوونکې خالده درې کاله کېږي د ښوونکې دنده له لاسه ورکړې او دامهال د ګڼو کورنیو اقتصادي ستونزو سره مخ ده. په کندهار کې که څه هم د ښځينه ښوونکو کره شمېر لاروښانه نهدی؛ خو واک ته د طالبانو له رسېدو او پر زدهکړو تر بندیزونو وروسته د هغې په څېر لسګونه ښځينه ښوونکې بې دندو شوې دي.
خالدې کلونه د ټولګي په چاپېریال کې له زدهکوونکو سره تېر کړل؛ هغې په لوړو ټولګیو کې د کېمیا او بيولوژي درس ورکاوه او هڅه یې کوله، چې د زدهکړو په بهیر کې خپله ونډه ادا کړي. خو اوس د هغې د ښوونکې دنده یوازې د تېر وخت یوه برخه پاتې ده.
خالده وايي، درې کاله کېږي چې له دندې بېبرخې شوې او له هغه وخت راهیسې یې اقتصادي وضعیت هم سخت شوی دی. هغه زیاتوي: «هغه مهال چې به هره ورځ ښوونځي ته تلمه، د خپلې دندې له لارې به مې د ژوند د اړتیاوو پوره کولو لپاره عاید درلود؛ خو اوس د خپلې کورنۍ ترڅنګ په کور کې ژوند کوي. دا سخته ده».
خالدې د خپلو خبرو پر دوام زیاته کړه: «کله چې د نجونو پر زدهکړو بندیز ولګېد، یو بل کال مې لاهم کښته ټولګیو کې تدریس ورکاوه؛ خو اخیر هم دنده مې د نامعلوم دلیل له مخې را څخه واخیستل شوه».
هغه وايي، د اقتصادي ستونزو له امله یې د ژوند ډېرې اړتیاوې په سختۍ پوره کېږي او د دندې نشتوالی یې د کورنۍ پر ژوند هم اغېز کړی دی. د خالدې په خبره، اوس هم د یوه ښوونکي په توګه د بیا کار کولو فرصت ته سترګې په لار ده.
د هغې کیسه د هغو ښځینه ښوونکو د وضعیت یوه بېلګه ده، چې له زدهکوونکو سره له کلونو کار وروسته له ښوونځیو لرې شوې او اوس د کار او عاید له نشتوالي سره مخ دي.
د ښځینه ښوونکو کمښت او راتلونکي نسل ستونزه
ښوونکي وايي، د افغانستان د ښوونې او روزنې وضعیت هغه مهال لا پېچلی شو چې د ښځینه ښوونکو او مسلکي ښځینه کادرونو راتلونکی هم له محدودیتونو سره مخ شو.
یونېسف د ۲۰۲۶کال په یوه تحلیل کې خبرداری ورکړی، که د نجونو پر منځنیو زدهکړو او د ښځو پر کار محدودیتونه دوام وکړي، افغانستان ښايي تر ۲۰۳۰کال پورې د شاوخوا ۲۰زره ښځینه ښوونکو او ۵زره او ۴۰۰ ښځینه روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ شي.
دغه وضعیت په ځانګړي ډول د نجونو د زدهکړې پر راتلونکي اغېز کولای شي؛ ځکه د ښځینه ښوونکو حضور په ډېرو سیمو کې د نجونو د زدهکړې لپاره مهم بلل کېږي.
خو د طالبانو له راتګ سره نه یوازې ښځینه ښوونکې له ستونزو سره مخ شوې؛ بلکې نارینه ښوونکي هم له ګڼو ستونزو شکایت کوي. ۴۸کلن عبدالقادر له نږدې دوو لسیزو راهیسې د کندهار په یوه دولتي ښوونځي کې دوه وخته د تاریخ او جغرافیې درس ورکوي.
هغه هر سهار ټولګي ته ځي، د زدهکوونکو مخې ته درېږي او هڅه کوي د هېواد د تېر تاریخ او جغرافیې په اړه هغوی ته معلومات ورکړي؛ خو له ټولګي بهر یې خپل ژوند له اقتصادي ستونزو سره مخ دی.
عبدالقادر د شاوخوا اته کسیزې کورنۍ سرپرستي هم پر غاړه لري. نوموړی وايي، د ښوونکي تنخواوې یې د کورنۍ د ټولو اړتیاوو پوره کولو لپاره بسنه نهکوي او ډېر مهال تنخواوې هم پر خپل وخت نه ورکول کېږي. هغه وايي: «د ښوونکي په توګه د اوږدې مودې له کار سره، سره لاهم د ښوونکو ستونزو ته کافي پاملرنه نه کېږي».
۳۳ کلن علياحمد هم په کندهار کې له اوو کلونو راهیسې ښوونکی دی. هغه پښتو او دري مضمونونه تدریسوي او د عبدالقادر په څېر د شاوخوا ۶ کسیزې کورنۍ سرپرست دی.
علياحمد وايي، د ښوونکي دنده که څه هم د ټولنې د راتلونکي نسل له روزنې سره تړاو لري؛ خو د اقتصادي ستونزو له امله یې د ژوند ډېرې اړتیاوې په سختۍ پوره کېږي.
دواړه ښوونکي وايي، چې د تنخواوو ترڅنګ، د ښوونیز نظام کمزورتیا او په ښوونځیو کې د اسانتیاوو نشتوالی هم د دوی پر کار اغېز کوي. نوموړی وایي: «ښوونکی یوازې د تدریس مسوولیت نهلري؛ بلکې له محدودو امکاناتو، ګڼو زدهکوونکو او د درسي بهیر له بېلابېلو ستونزو سره هم مخ وي».
د ښوونکو مسوولیت او محدودې اسانتیاوې
د طالبانو تر واک لاندي په ښوونځيو کې د ښوونکو کمښت یوه لویه او جدي ستونزه ګڼل کېږي. واک ته د دغه ډلې له رسېدو وروسته یا هم ډېرو ښوونکو خپلې دندې په خپله خوښه پرېښې، ځینې له سختو محدودیتونو له کبله دندې پرېښېدو ته اړ اېستل شوي او یوشمېر یې له دندو ګوښه شوي دي.
سرچینې وایي، د ډېرو مسلکي ښوونکو ځای طالبانو خپلو غړو او ملاتړو ته ورکړی او له همدې کبله ښوونیز سیسټم له ګڼو ننګونو سره مخ دی. په کندهار کې د احمدشاه بابا عالي لېسې یو ښوونکی چې نه غواړي نوم یې واخیستل شي وايي: «زموږ ګڼ همکار ښوونکي مجبور دي، چې دندې پرېږدي ځکه د ډېرو ښوونځيو مسوولیت طالب پلوه کسانو ته ورکړل شوی او بیا په ښوونځيو کې مخکنیو ښوونکو ته هره ورځ پر ظاهري بڼه او نورو کړنو پېغورونه ورکول کېدل».
په افغانستان کې د طالبانو تر واک لاندې د پوهنې وزارت په خپلو معلوماتو کې وايي، چې په دغه وزارت کې شاوخوا ۲۴۶ زره او ۴۷ ښوونکي شامل دي. یاد وزارت د ۱۴۰۴کال د ښوونکو شمېر هم په خپل رسمي وېب پاڼه کې خپور کړی دی.
په ۱۴۰۳کال کې د طالبانو د پوهنې وزارت د معلوماتو له مخې، په کندهار کې د مسلکي ښوونکو کمښت هم یوه جدي ستونزه بلل شوې وه. د ۲۰۲۴کال په یوه راپور کې د طالبانو د پوهنې وزارت مرستیال ویلي و، چې یوازې د کندهار د پوهنې ریاست شاوخوا ۵زره خالي بستونه لرل او د نویو مسلکي ښوونکو د ګومارنې اړتیا ډېره ښودل شوې وه.
د زدهکړو ټیټ کیفیت
د ښوونکو اقتصادي ستونزې یوازې د دوی شخصي ژوند نه اغېزمنوي؛ بلکې د زدهکړو پر کیفیت هم اغېز لرلای شي. په تېرو پنځو کلونو کې ښوونیز سیسټم د کمښتونو، محدودو اسانتیاوو او د مسلکي کادرونو د اړتیا له ستونزې سره مخ دی.
یونسکو په ۲۰۲۵کال کې د افغانستان د ښوونې او روزنې د وضعیت په اړه په یوه راپور کې ویلي و، چې د هېواد ښوونیز نظام د ګڼو بشري، اقتصادي او ټولنیزو فشارونو لاندې دی. دغه سازمان ټینګار کړی و، چې د ښوونکو ملاتړ، خوندي او ټولشموله ښوونیز چاپېریال او د مهارتونو پراختیا د ښوونیز نظام د راتلونکي لپاره مهم دي.
یونېسف هم وايي، چې په افغانستان کې د زدهکوونکو د زدهکړو پر وړاندې د بېلابېلو ستونزو ترڅنګ، په ځانګړي ډول په کلیوالو سیمو کې د مسلکي ښځینه ښوونکو کمښت د نجونو د زدهکړو پر لاسرسي اغېز کوي.
د ښوونکي نړۍواله ورځ هر کال د اکتوبر په پنځمه نمانځل کېږي. دغه ورځ د ښوونکو د رول، د هغوی د مسلکي مقام او د زدهکړې په برخه کې د دوی د ونډې د ارزښت د یادونې لپاره نمانځل کېږي.
خو طالبانو له تېرو درېیو کلونو راهيسې د ښوونځيو مسوولینو ته امر کړی، چې د ښوونکي ورځ دې نه نمانځي. د خالدې، عبدالقادر او علياحمد لپاره د ښوونکي ورځ یوازې د ستاینې ورځ نهده. دوی غواړي، چې د ښوونکي د مسلک ارزښت د خبرو تر کچې محدود نهشي؛ بلکې د تنخوا، کاري شرایطو، مسلکي ودې، ښځینه ښوونکو ته د فرصت برابرولو، پر ښځو د زدهکړو او کاري بندیزونو د لرې کولو او د ښوونیز چاپېریال په برخه کې عملي پاملرنه هم وشي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق «یونېسف» د ښوونکي نړۍوالې ورځې په مناسبت د راتلونکي نسل د روزنې لپاره د افغان ښوونکو د «جذبې، پوهې او ژمنتیا» ستاینه کړې ده. یونېسف ویلي، چې افغان نجونو ته باید د منځنیو او لوړو زدهکړو حق ورکړل شي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) د دوشنبې په ورځ (د تلې ۱۳مه) ویلي، چې په افغانستان کې نجونې له منځنیو زدهکړو او د دغه دورې له ګڼو فرصتونو بېبرخې شوې دي.
یونېسف ټینګار کړی، چې له دغه محرومیتونو سره، سره د افغانستان نجونې لاهم د خپلو هیلو پوره کولو لپاره هڅه کوي. یونېسف ویلي: «د نجونو د منځنیو او لوړو زدهکړو حق باید بېرته ورکړل شي».
د یونېسف په خبرپاڼه کې راغلي، چې افغانستان له یوې خوا د مسلکي او ماهرو ښځو له لاسه ورکولو له ستونزې سره مخ دی او له بلې خوا د نجونو پر منځنیو زدهکړو بندیز هغه راتلونکی نسل چې باید د دغه ښځو ځایناستی شي له زدهکړو او فرصتونو بېبرخې کوي.
د ملګرو ملتونو د ارزونې له مخې، که تر ۲۰۳۰کال پورې په افغانستان کې د نجونو پر منځنیو زدهکړو بندیز دوام وکړي؛ نو تر څلور مېلیونه ډېرې نجونې به له لومړنیو زدهکړو پورته د زدهکړو له فرصتونو بېبرخې شي.
یونسکو تر دې وړاندې ویلي و، چې په افغانستان کې واک ته د طالبانو له بیا رسېدو وروسته په تېرو پنځو کلونو کې تر دوه مېلیونه ډېرې نجونې له لومړنیو زدهکړو وروسته د خپلو زدهکړو له دوام بېبرخې شوې دي. دغه سازمان خبرداری ورکړی و، که اوسني محدودیتونه دوام وکړي؛ نو تر ۲۰۳۰کال پورې به له زدهکړو د بېبرخو نجونو شمېر نږدې څلورو مېلیونو ته ورسېږي.
په افغانستان کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو زدهکړې د ۱۴۰۰کال په وږي میاشت کې ودرول شوې او د ۱۴۰۱کال د لېندۍ په میاشت کې ښځې او نجونې په پوهنتونونو کې له زدهکړو منع شوې.
یونېسف خبرداری ورکړی، چې د دغه محدودیتونو دوام د نجونو د زدهکړو د محرومولو ترڅنګ، د افغانستان د راتلونکي نسل لپاره د مسلکي ښځینه کدرونو د روزلو وړتیا هم کموي. د دغه بنسټ د اټکل له مخې، افغانستان ښايي تر ۲۰۳۰کال پورې د شاوخوا ۲۰زره ښځینه ښوونکو او ۵۴۰۰ ښځینه روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ شي.
د ښوونکي نړۍواله ورځ هرکال د اکتوبر په پنځمه نمانځل کېږي. یونسکو په ۱۹۹۴کال کې د اکتوبر پنځمه د ښوونکي نړۍوالې ورځې په توګه وټاکله او له هغه وخت راهیسې دغه ورځ هرکال په ټوله نړۍ کې نمانځل کېږي.
په همدې حال کې د ملګرو ملتونو ښوونیز، علمي او کلتوري سازمان (یونسکو) هم د ښوونکو پر ملاتړ او د هغوی د مسلکي مقام پر لوړولو ټینګار کړی دی. یونسکو ویلي، چې د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې ښوونکي له ډیجیټلي ټېکنالوژیو، اقلیمي بدلونونو، کډوالۍ او بېځایه کېدو په څېر له ګڼو ننګونو سره مخ دي.
دغه سازمان ویلي، ښوونکي د دې لپاره چې خپله دنده په ښه توګه ترسره کړي، لا ډېر ملاتړ، مناسب کاري شرایط او د هغوی د مسلک وړ مسلکي مقام ته اړتیا لري.
د بشري حقونو فعاله او د تېر جمهوري نظام پرمهال په ولسي جرګه کې د بدخشان د خلکو استازې فوزیه کوفي د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ ناستې په درشل کې ویلي، چې د ښځو، سیاسي جریانونو او د افغانستان مدني ټولنو له ګډون پرته دغه ډول ناستې مشروعیت نهلري.
کوفې یکشنبه (د تلې ۱۲مه) پر «اېکس» پاڼه په خپور کړي پیغام کې ویلي، هیله لري چې د مسکو په ناسته کې د طالبانو د مشروعیت او د ښځو د حقونو د بېرته اعادې موضوع ته پام وشي.
هغې ویلي: «د افغان ښځو، سیاسي جریانونو او د مدني ټولنو له ګډون او استازولۍ پرته، د افغانستان په اړه دغه ډول ناستې مشروعیت نهلري».
کوفي د مسکو ناستې له ګډونوالو غوښتي، چې له بېړنیو موضوعاتو ورهاخوا په افغانستان کې د یوه باوري او ټول ګډونه سیاسي بهیر پر جوړولو تمرکز وکړي؛ داسې بهیر چې د اساسي قانون د بیا حاکمیت او د افغانانو د ارادې پر بنسټ د یوه حکومت د جوړېدو لامل شي.
ټاکل شوې، چې د مسکو فارمټ اتمه غونډه د دوشنبې په ورځ (د تلې ۱۳مه) د روسیې، هند، ایران، چین، پاکستان، تاجکستان، ازبکستان، قزاقستان او قرغزستان د استازو په ګډون جوړه شي.
د طالبانو یو پلاوی هم د دوی د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په مشرۍ په دغه غونډه کې ګډون کوي. روسیې ویلي، سیاسي او اقتصادي همکاري، له ترهګرۍ سره مبارزه او د نشهيي توکو قاچاق به د خبرو له مهمو برخو څخه وي.
مسکو تر دې وړاندې هم له طالبانو غوښتي، چې ټولګډونه حکومت جوړ کړي خو دغه غوښتنه تراوسه د طالبانو د حکومت په جوړښت کې د پام وړ بدلون لامل شوې نهده. ورته مهال روسي چارواکو د افغانستان د بشري حقونو وضعیت ته څرګنده اشاره نهده کړې او له نړۍوالې ټولنې یې غوښتي، چې له طالبانو سره واقعبینانه چلند وکړي.
د مسکو فارمټ ناسته په ۱۳۹۶کال کې د روسیې په نوښت رامنځته شوه او په وروستیو کلونو کې د افغانستان په اړه د سیمهییزو خبرو اترو پر یوه مهم چوکاټ بدله شوې ده. د دغه فارمټ په تېرو غونډو کې تر ډېره پر امنیت، د ترهګرو ډلو پر وړاندې مبارزې، اقتصاد او سیمهییزې همکارۍ تمرکز شوی دی.
د ۱۴۰۳کال په غونډه کې هم له طالبانو غوښتل شوي و، چې د ترهګرو ډلو پر وړاندې «عملي او د تایید وړ» اقدامات ترسره کړي.
روسیه په ځانګړې توګه منځنۍ اسیا په تېره بیا تاجکستان ته د وسلهوالو د اوښتو احتمال په اړه اندېښنه لري. د روسیې دفاع وزیر اندري بلوسوف د (وږي ۱۸مه) ویلي و، چې له افغانستان سره د تاجکستان د ګډې پولې د امنیت پیاوړتیا د مسکو د امنیتي او دفاعي پروګرامونو له لومړیتوبونو څخه ده.
هغه ویلي و، چې د روسیې او تاجکستان ترمنځ نږدې پوځي همکاري روانه ده او په دغه هېواد کې د روسیې پوځي اډه د بهرنیو ګواښونو پر وړاندې د مقابلې لپاره چمتووالی لري. د روسیې ۲۰۱مه پوځي اډه په تاجکستان کې مېشته ده.
د سږني مسکو فارمټ غونډه په داسې حال کې جوړېږي، چې د طالبانو او پاکستان اړیکې له سختو امنیتي کړکېچونو سره مخ دي. پاکستان په تېر یوه کال کې څو ځله په افغانستان کې پراخ بریدونه کړي چې په دغه بریدونو کې ملکي وګړو ته هم مرګژوبله اوښتې ده. اسلاماباد ویلي، د دغه عملیاتو موخه په افغانستان کې د تحریک طالبان پاکستان د غړو او پټنځایونو په نښه کول دي.
د روسیې د بهرنیو چارو وزارت ویلي، مسکو د تاجکستان او افغانستان د پولې امنیتي وضعیت له نږدې څاري او د پولې د امنیت پیاوړتیا لپاره دوشنبې ته د پوځي تجهیزاتو د لېږد لړۍ ته دوام ورکوي.
د روسیې د بهرنیو چارو وزارت لوړپوړي چارواکي الکساندر سترنیک په دې برخه کې دوشنبې ته د وسلو او تخنیکي مرستو پر دوام ټینګار کړی دی. د روسیې د بهرنیو چارو وزارت ویلي، مسکو د تاجکستان او افغانستان د پولې امنیتي تحولات په دوامداره توګه څاري او د تاجکستان د سویلي پولو پیاوړتیا لپاره له دوشنبې سره خپلو مرستو ته دوام ورکوي.
د روسیې د بهرنیو چارو وزارت د ګډو ګټو هېوادونو د درېیمې ادارې مشر الکساندر سترنیک له «ریانووستي» خبري اژانس سره په مرکه کې چې د دوشنبې په ورځ (د تلې ۱۳مه) خپره شوې ویلي، د تاجکستان او افغانستان د پولې د امنیت مسله تل د مسکو تر ځانګړې پاملرنې لاندې ده.
د ګډو ګټو هېوادونو سازمان د امنیتي تړون د غړو هېوادونو د مشرانو د ۲۰۲۴کال د پرېکړې له مخې، د افغانستان او تاجکستان ترمنځ د پولې پیاوړتیا لپاره یو پنځه کلن بینالدولتي پروګرام جوړ او عملي شوی دی.
د افغانستان بدخشان ولایت چې له تاجکستان سره ګډه پوله لري، په وروستیو میاشتو کې د وسلهوالو نښتو د زیاتېدو شاهد پاتې شوی دی.
د طالبانو د وسلهوالو مخالفینو د فعالیتونو ترڅنګ په افغانستان کې د سیمهییزو توندلارو ډلو حضور هم د منځنۍ اسیا هېوادونو له امنیتي اندېښنو څخه دی. داعش خراسان ډله هم په افغانستان کې فعاله ده او د سیمې هېوادونو په وار، وار د افغانستان له خاورې د وسلهوالو ډلو د ګواښ په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
تر دې وړاندې د ډلهییز امنیت تړون سازمان سرمنشي طلعتبیک مصدقوف د افغانستان او تاجکستان د پولې د وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړې وه. هغه ویلي و، چې د تاجکستان او افغانستان د پولې پیاوړتیا لپاره د وسلو او تجهیزاتو لومړنۍ جوپه به د روان کال په مني کې دوشنبې ته وسپارل شي.
د هغه په وینا، روسیه د دغه تجهیزاتو په برابرولو کې اصلي رول لري. خو مصدقوف تاجکستان ته د وسلو او تجهیزاتو لېږد په مستقیم ډول په بدخشان کې له وروستیو نښتو سره تړلی نهدی بللی.
خو د ډلهییز امنیت تړون سازمان سرمنشي ټینګار کړی، چې له افغانستان سره د تاجکستان د پولې پیاوړتیا باید هرڅومره ژر چې ممکنه وي ترسره شي؛ ځکه په دغه سیمه کې هر ډول امنیتي ستونزه کولای شي د سازمان پر نورو غړو هېوادونو هم اغېز وکړي.
د روسیې دفاع وزیر هم ویلي و، چې په تاجکستان کې د دغه هېواد پوځي اډې د احتمالي ګواښونو د مخنیوي لپاره په بشپړ چمتووالي کې دي. په تاجکستان کې د روسیې ۲۰۱مه پوځي اډه هم فعالیت لري.