په ننګرهار ولایت کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست د مولوي هبت الله د «اهل السنة والجماعة عقيده» کتاب او فرمانونو د نوي چاپ شوي کتاب د مخکتنې غونډه کړې ده. د طالبانو چارواکو ویلي چې دغه کتابونه د ناوړه دودونو د مخنیوي، د ټولنې د سمون او عقیدوي مسایلو په تړاو دي.
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت نن دوشنبه، د تلې پر ۱۳مه په اېکس کې لیکلي، چې د ننګرهار د اطلاعاتو او کلتور ریاست له لوري په سره رود ولسوالۍ کې د طالبانو د مشر هبتالله اخوندزاده د ۱۷مې ګڼې فرمان او د «اهل السنة والجماعة عقيده» په نوم د نوي چاپ شوي کتاب د تشریح او پوهاوي په موخه یوه ولسي غونډه جوړه شوې.
د یاد وزارت په وینا، په دې غونډه کې قومي مشرانو، دیني عالمانو، ځوانانو او د سیمه ییزو ادارو مسوولانو ګډون کړی و.
په دې غونډه کې د طالبانو د ننګرهار د اطلاعاتو او کلتور رییس ذبیحالله نوراني ویلي، چې طالبانو مشر د ټولنې د سمون او د ناوړه دودونو د مخنیوي لپاره دغه فرمان صادر کړی دی.
هغه ټینګار کړی، چې د دې فرمان په عملي کېدو سره به په ټولنه کې ډېرې ستونزې حل شي او د ناوړه دودونو مخه به ونیول شي.
نوراني همدارنګه د «اهل السنة والجماعة عقيده» کتاب پر محتوا خبرې وکړې او د اسلامي ټولنې د یووالي او ثبات لپاره یې د عقیدوي مسایلو زده کړه او د هغو عملي کول اړین وبلل.
طالبان وخت ناوخته په ولایتونو کې د خپل مشر د فرمانونو او کتاب په تړاو غونډې جوړوي او خلک د هبت الله اخوندزاده د فرمانونو اطاعت ته بولي.
د افغانستان په سویلي ولایتونو کې د دولتي ښوونځيو ښوونکي وايي، د طالبانو له راتګ وروسته یې اقتصادي ستونزې زیاتي شوې، تنخوا پر وخت نه ورکول کېږي، پاملرنه ورته کمه ده او له کمزوري ښوونیز نظام سره مخ دي. ورته مهال په کندهار کې لاهم د مسلکي ښوونکو کمښت لویه ستونزه ګڼل کېږي.
د ښوونکي نړۍوالې ورځې په مناسبت افغانستان انټرنشنل- پښتو په کندهار کې د دولتي ښوونځیو د یوې ښځينه په ګډون د درېيو ښوونکو د ژوند کیسه را اخیستې چې دامهال د نورو ښوونکو په څېر له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ دي او د دوی په خبره په ډېرې سختۍ په دغه کمو تنخواوو د کورنۍ اړتیاوې پوره کوي.
په کندهار کې د زرغونې انا عالي لېسې ښوونکې خالده درې کاله کېږي د ښوونکې دنده له لاسه ورکړې او دامهال د ګڼو کورنیو اقتصادي ستونزو سره مخ ده. په کندهار کې که څه هم د ښځينه ښوونکو کره شمېر لاروښانه نهدی؛ خو واک ته د طالبانو له رسېدو او پر زدهکړو تر بندیزونو وروسته د هغې په څېر لسګونه ښځينه ښوونکې بې دندو شوې دي.
خالدې کلونه د ټولګي په چاپېریال کې له زدهکوونکو سره تېر کړل؛ هغې په لوړو ټولګیو کې د کېمیا او بيولوژي درس ورکاوه او هڅه یې کوله، چې د زدهکړو په بهیر کې خپله ونډه ادا کړي. خو اوس د هغې د ښوونکې دنده یوازې د تېر وخت یوه برخه پاتې ده.
خالده وايي، درې کاله کېږي چې له دندې بېبرخې شوې او له هغه وخت راهیسې یې اقتصادي وضعیت هم سخت شوی دی. هغه زیاتوي: «هغه مهال چې به هره ورځ ښوونځي ته تلمه، د خپلې دندې له لارې به مې د ژوند د اړتیاوو پوره کولو لپاره عاید درلود؛ خو اوس د خپلې کورنۍ ترڅنګ په کور کې ژوند کوي. دا سخته ده».
خالدې د خپلو خبرو پر دوام زیاته کړه: «کله چې د نجونو پر زدهکړو بندیز ولګېد، یو بل کال مې لاهم کښته ټولګیو کې تدریس ورکاوه؛ خو اخیر هم دنده مې د نامعلوم دلیل له مخې را څخه واخیستل شوه».
هغه وايي، د اقتصادي ستونزو له امله یې د ژوند ډېرې اړتیاوې په سختۍ پوره کېږي او د دندې نشتوالی یې د کورنۍ پر ژوند هم اغېز کړی دی. د خالدې په خبره، اوس هم د یوه ښوونکي په توګه د بیا کار کولو فرصت ته سترګې په لار ده.
د هغې کیسه د هغو ښځینه ښوونکو د وضعیت یوه بېلګه ده، چې له زدهکوونکو سره له کلونو کار وروسته له ښوونځیو لرې شوې او اوس د کار او عاید له نشتوالي سره مخ دي.
د ښځینه ښوونکو کمښت او راتلونکي نسل ستونزه
ښوونکي وايي، د افغانستان د ښوونې او روزنې وضعیت هغه مهال لا پېچلی شو چې د ښځینه ښوونکو او مسلکي ښځینه کادرونو راتلونکی هم له محدودیتونو سره مخ شو.
یونېسف د ۲۰۲۶کال په یوه تحلیل کې خبرداری ورکړی، که د نجونو پر منځنیو زدهکړو او د ښځو پر کار محدودیتونه دوام وکړي، افغانستان ښايي تر ۲۰۳۰کال پورې د شاوخوا ۲۰زره ښځینه ښوونکو او ۵زره او ۴۰۰ ښځینه روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ شي.
دغه وضعیت په ځانګړي ډول د نجونو د زدهکړې پر راتلونکي اغېز کولای شي؛ ځکه د ښځینه ښوونکو حضور په ډېرو سیمو کې د نجونو د زدهکړې لپاره مهم بلل کېږي.
خو د طالبانو له راتګ سره نه یوازې ښځینه ښوونکې له ستونزو سره مخ شوې؛ بلکې نارینه ښوونکي هم له ګڼو ستونزو شکایت کوي. ۴۸کلن عبدالقادر له نږدې دوو لسیزو راهیسې د کندهار په یوه دولتي ښوونځي کې دوه وخته د تاریخ او جغرافیې درس ورکوي.
هغه هر سهار ټولګي ته ځي، د زدهکوونکو مخې ته درېږي او هڅه کوي د هېواد د تېر تاریخ او جغرافیې په اړه هغوی ته معلومات ورکړي؛ خو له ټولګي بهر یې خپل ژوند له اقتصادي ستونزو سره مخ دی.
عبدالقادر د شاوخوا اته کسیزې کورنۍ سرپرستي هم پر غاړه لري. نوموړی وايي، د ښوونکي تنخواوې یې د کورنۍ د ټولو اړتیاوو پوره کولو لپاره بسنه نهکوي او ډېر مهال تنخواوې هم پر خپل وخت نه ورکول کېږي. هغه وايي: «د ښوونکي په توګه د اوږدې مودې له کار سره، سره لاهم د ښوونکو ستونزو ته کافي پاملرنه نه کېږي».
۳۳ کلن علياحمد هم په کندهار کې له اوو کلونو راهیسې ښوونکی دی. هغه پښتو او دري مضمونونه تدریسوي او د عبدالقادر په څېر د شاوخوا ۶ کسیزې کورنۍ سرپرست دی.
علياحمد وايي، د ښوونکي دنده که څه هم د ټولنې د راتلونکي نسل له روزنې سره تړاو لري؛ خو د اقتصادي ستونزو له امله یې د ژوند ډېرې اړتیاوې په سختۍ پوره کېږي.
دواړه ښوونکي وايي، چې د تنخواوو ترڅنګ، د ښوونیز نظام کمزورتیا او په ښوونځیو کې د اسانتیاوو نشتوالی هم د دوی پر کار اغېز کوي. نوموړی وایي: «ښوونکی یوازې د تدریس مسوولیت نهلري؛ بلکې له محدودو امکاناتو، ګڼو زدهکوونکو او د درسي بهیر له بېلابېلو ستونزو سره هم مخ وي».
د ښوونکو مسوولیت او محدودې اسانتیاوې
د طالبانو تر واک لاندي په ښوونځيو کې د ښوونکو کمښت یوه لویه او جدي ستونزه ګڼل کېږي. واک ته د دغه ډلې له رسېدو وروسته یا هم ډېرو ښوونکو خپلې دندې په خپله خوښه پرېښې، ځینې له سختو محدودیتونو له کبله دندې پرېښېدو ته اړ اېستل شوي او یوشمېر یې له دندو ګوښه شوي دي.
سرچینې وایي، د ډېرو مسلکي ښوونکو ځای طالبانو خپلو غړو او ملاتړو ته ورکړی او له همدې کبله ښوونیز سیسټم له ګڼو ننګونو سره مخ دی. په کندهار کې د احمدشاه بابا عالي لېسې یو ښوونکی چې نه غواړي نوم یې واخیستل شي وايي: «زموږ ګڼ همکار ښوونکي مجبور دي، چې دندې پرېږدي ځکه د ډېرو ښوونځيو مسوولیت طالب پلوه کسانو ته ورکړل شوی او بیا په ښوونځيو کې مخکنیو ښوونکو ته هره ورځ پر ظاهري بڼه او نورو کړنو پېغورونه ورکول کېدل».
په افغانستان کې د طالبانو تر واک لاندې د پوهنې وزارت په خپلو معلوماتو کې وايي، چې په دغه وزارت کې شاوخوا ۲۴۶ زره او ۴۷ ښوونکي شامل دي. یاد وزارت د ۱۴۰۴کال د ښوونکو شمېر هم په خپل رسمي وېب پاڼه کې خپور کړی دی.
په ۱۴۰۳کال کې د طالبانو د پوهنې وزارت د معلوماتو له مخې، په کندهار کې د مسلکي ښوونکو کمښت هم یوه جدي ستونزه بلل شوې وه. د ۲۰۲۴کال په یوه راپور کې د طالبانو د پوهنې وزارت مرستیال ویلي و، چې یوازې د کندهار د پوهنې ریاست شاوخوا ۵زره خالي بستونه لرل او د نویو مسلکي ښوونکو د ګومارنې اړتیا ډېره ښودل شوې وه.
د زدهکړو ټیټ کیفیت
د ښوونکو اقتصادي ستونزې یوازې د دوی شخصي ژوند نه اغېزمنوي؛ بلکې د زدهکړو پر کیفیت هم اغېز لرلای شي. په تېرو پنځو کلونو کې ښوونیز سیسټم د کمښتونو، محدودو اسانتیاوو او د مسلکي کادرونو د اړتیا له ستونزې سره مخ دی.
یونسکو په ۲۰۲۵کال کې د افغانستان د ښوونې او روزنې د وضعیت په اړه په یوه راپور کې ویلي و، چې د هېواد ښوونیز نظام د ګڼو بشري، اقتصادي او ټولنیزو فشارونو لاندې دی. دغه سازمان ټینګار کړی و، چې د ښوونکو ملاتړ، خوندي او ټولشموله ښوونیز چاپېریال او د مهارتونو پراختیا د ښوونیز نظام د راتلونکي لپاره مهم دي.
یونېسف هم وايي، چې په افغانستان کې د زدهکوونکو د زدهکړو پر وړاندې د بېلابېلو ستونزو ترڅنګ، په ځانګړي ډول په کلیوالو سیمو کې د مسلکي ښځینه ښوونکو کمښت د نجونو د زدهکړو پر لاسرسي اغېز کوي.
د ښوونکي نړۍواله ورځ هر کال د اکتوبر په پنځمه نمانځل کېږي. دغه ورځ د ښوونکو د رول، د هغوی د مسلکي مقام او د زدهکړې په برخه کې د دوی د ونډې د ارزښت د یادونې لپاره نمانځل کېږي.
خو طالبانو له تېرو درېیو کلونو راهيسې د ښوونځيو مسوولینو ته امر کړی، چې د ښوونکي ورځ دې نه نمانځي. د خالدې، عبدالقادر او علياحمد لپاره د ښوونکي ورځ یوازې د ستاینې ورځ نهده. دوی غواړي، چې د ښوونکي د مسلک ارزښت د خبرو تر کچې محدود نهشي؛ بلکې د تنخوا، کاري شرایطو، مسلکي ودې، ښځینه ښوونکو ته د فرصت برابرولو، پر ښځو د زدهکړو او کاري بندیزونو د لرې کولو او د ښوونیز چاپېریال په برخه کې عملي پاملرنه هم وشي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق «یونېسف» د ښوونکي نړۍوالې ورځې په مناسبت د راتلونکي نسل د روزنې لپاره د افغان ښوونکو د «جذبې، پوهې او ژمنتیا» ستاینه کړې ده. یونېسف ویلي، چې افغان نجونو ته باید د منځنیو او لوړو زدهکړو حق ورکړل شي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) د دوشنبې په ورځ (د تلې ۱۳مه) ویلي، چې په افغانستان کې نجونې له منځنیو زدهکړو او د دغه دورې له ګڼو فرصتونو بېبرخې شوې دي.
یونېسف ټینګار کړی، چې له دغه محرومیتونو سره، سره د افغانستان نجونې لاهم د خپلو هیلو پوره کولو لپاره هڅه کوي. یونېسف ویلي: «د نجونو د منځنیو او لوړو زدهکړو حق باید بېرته ورکړل شي».
د یونېسف په خبرپاڼه کې راغلي، چې افغانستان له یوې خوا د مسلکي او ماهرو ښځو له لاسه ورکولو له ستونزې سره مخ دی او له بلې خوا د نجونو پر منځنیو زدهکړو بندیز هغه راتلونکی نسل چې باید د دغه ښځو ځایناستی شي له زدهکړو او فرصتونو بېبرخې کوي.
د ملګرو ملتونو د ارزونې له مخې، که تر ۲۰۳۰کال پورې په افغانستان کې د نجونو پر منځنیو زدهکړو بندیز دوام وکړي؛ نو تر څلور مېلیونه ډېرې نجونې به له لومړنیو زدهکړو پورته د زدهکړو له فرصتونو بېبرخې شي.
یونسکو تر دې وړاندې ویلي و، چې په افغانستان کې واک ته د طالبانو له بیا رسېدو وروسته په تېرو پنځو کلونو کې تر دوه مېلیونه ډېرې نجونې له لومړنیو زدهکړو وروسته د خپلو زدهکړو له دوام بېبرخې شوې دي. دغه سازمان خبرداری ورکړی و، که اوسني محدودیتونه دوام وکړي؛ نو تر ۲۰۳۰کال پورې به له زدهکړو د بېبرخو نجونو شمېر نږدې څلورو مېلیونو ته ورسېږي.
په افغانستان کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو زدهکړې د ۱۴۰۰کال په وږي میاشت کې ودرول شوې او د ۱۴۰۱کال د لېندۍ په میاشت کې ښځې او نجونې په پوهنتونونو کې له زدهکړو منع شوې.
یونېسف خبرداری ورکړی، چې د دغه محدودیتونو دوام د نجونو د زدهکړو د محرومولو ترڅنګ، د افغانستان د راتلونکي نسل لپاره د مسلکي ښځینه کدرونو د روزلو وړتیا هم کموي. د دغه بنسټ د اټکل له مخې، افغانستان ښايي تر ۲۰۳۰کال پورې د شاوخوا ۲۰زره ښځینه ښوونکو او ۵۴۰۰ ښځینه روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ شي.
د ښوونکي نړۍواله ورځ هرکال د اکتوبر په پنځمه نمانځل کېږي. یونسکو په ۱۹۹۴کال کې د اکتوبر پنځمه د ښوونکي نړۍوالې ورځې په توګه وټاکله او له هغه وخت راهیسې دغه ورځ هرکال په ټوله نړۍ کې نمانځل کېږي.
په همدې حال کې د ملګرو ملتونو ښوونیز، علمي او کلتوري سازمان (یونسکو) هم د ښوونکو پر ملاتړ او د هغوی د مسلکي مقام پر لوړولو ټینګار کړی دی. یونسکو ویلي، چې د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې ښوونکي له ډیجیټلي ټېکنالوژیو، اقلیمي بدلونونو، کډوالۍ او بېځایه کېدو په څېر له ګڼو ننګونو سره مخ دي.
دغه سازمان ویلي، ښوونکي د دې لپاره چې خپله دنده په ښه توګه ترسره کړي، لا ډېر ملاتړ، مناسب کاري شرایط او د هغوی د مسلک وړ مسلکي مقام ته اړتیا لري.
د بشري حقونو فعاله او د تېر جمهوري نظام پرمهال په ولسي جرګه کې د بدخشان د خلکو استازې فوزیه کوفي د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ ناستې په درشل کې ویلي، چې د ښځو، سیاسي جریانونو او د افغانستان مدني ټولنو له ګډون پرته دغه ډول ناستې مشروعیت نهلري.
کوفې یکشنبه (د تلې ۱۲مه) پر «اېکس» پاڼه په خپور کړي پیغام کې ویلي، هیله لري چې د مسکو په ناسته کې د طالبانو د مشروعیت او د ښځو د حقونو د بېرته اعادې موضوع ته پام وشي.
هغې ویلي: «د افغان ښځو، سیاسي جریانونو او د مدني ټولنو له ګډون او استازولۍ پرته، د افغانستان په اړه دغه ډول ناستې مشروعیت نهلري».
کوفي د مسکو ناستې له ګډونوالو غوښتي، چې له بېړنیو موضوعاتو ورهاخوا په افغانستان کې د یوه باوري او ټول ګډونه سیاسي بهیر پر جوړولو تمرکز وکړي؛ داسې بهیر چې د اساسي قانون د بیا حاکمیت او د افغانانو د ارادې پر بنسټ د یوه حکومت د جوړېدو لامل شي.
ټاکل شوې، چې د مسکو فارمټ اتمه غونډه د دوشنبې په ورځ (د تلې ۱۳مه) د روسیې، هند، ایران، چین، پاکستان، تاجکستان، ازبکستان، قزاقستان او قرغزستان د استازو په ګډون جوړه شي.
د طالبانو یو پلاوی هم د دوی د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په مشرۍ په دغه غونډه کې ګډون کوي. روسیې ویلي، سیاسي او اقتصادي همکاري، له ترهګرۍ سره مبارزه او د نشهيي توکو قاچاق به د خبرو له مهمو برخو څخه وي.
مسکو تر دې وړاندې هم له طالبانو غوښتي، چې ټولګډونه حکومت جوړ کړي خو دغه غوښتنه تراوسه د طالبانو د حکومت په جوړښت کې د پام وړ بدلون لامل شوې نهده. ورته مهال روسي چارواکو د افغانستان د بشري حقونو وضعیت ته څرګنده اشاره نهده کړې او له نړۍوالې ټولنې یې غوښتي، چې له طالبانو سره واقعبینانه چلند وکړي.
د مسکو فارمټ ناسته په ۱۳۹۶کال کې د روسیې په نوښت رامنځته شوه او په وروستیو کلونو کې د افغانستان په اړه د سیمهییزو خبرو اترو پر یوه مهم چوکاټ بدله شوې ده. د دغه فارمټ په تېرو غونډو کې تر ډېره پر امنیت، د ترهګرو ډلو پر وړاندې مبارزې، اقتصاد او سیمهییزې همکارۍ تمرکز شوی دی.
د ۱۴۰۳کال په غونډه کې هم له طالبانو غوښتل شوي و، چې د ترهګرو ډلو پر وړاندې «عملي او د تایید وړ» اقدامات ترسره کړي.
روسیه په ځانګړې توګه منځنۍ اسیا په تېره بیا تاجکستان ته د وسلهوالو د اوښتو احتمال په اړه اندېښنه لري. د روسیې دفاع وزیر اندري بلوسوف د (وږي ۱۸مه) ویلي و، چې له افغانستان سره د تاجکستان د ګډې پولې د امنیت پیاوړتیا د مسکو د امنیتي او دفاعي پروګرامونو له لومړیتوبونو څخه ده.
هغه ویلي و، چې د روسیې او تاجکستان ترمنځ نږدې پوځي همکاري روانه ده او په دغه هېواد کې د روسیې پوځي اډه د بهرنیو ګواښونو پر وړاندې د مقابلې لپاره چمتووالی لري. د روسیې ۲۰۱مه پوځي اډه په تاجکستان کې مېشته ده.
د سږني مسکو فارمټ غونډه په داسې حال کې جوړېږي، چې د طالبانو او پاکستان اړیکې له سختو امنیتي کړکېچونو سره مخ دي. پاکستان په تېر یوه کال کې څو ځله په افغانستان کې پراخ بریدونه کړي چې په دغه بریدونو کې ملکي وګړو ته هم مرګژوبله اوښتې ده. اسلاماباد ویلي، د دغه عملیاتو موخه په افغانستان کې د تحریک طالبان پاکستان د غړو او پټنځایونو په نښه کول دي.
د روسیې د بهرنیو چارو وزارت ویلي، مسکو د تاجکستان او افغانستان د پولې امنیتي وضعیت له نږدې څاري او د پولې د امنیت پیاوړتیا لپاره دوشنبې ته د پوځي تجهیزاتو د لېږد لړۍ ته دوام ورکوي.
د روسیې د بهرنیو چارو وزارت لوړپوړي چارواکي الکساندر سترنیک په دې برخه کې دوشنبې ته د وسلو او تخنیکي مرستو پر دوام ټینګار کړی دی. د روسیې د بهرنیو چارو وزارت ویلي، مسکو د تاجکستان او افغانستان د پولې امنیتي تحولات په دوامداره توګه څاري او د تاجکستان د سویلي پولو پیاوړتیا لپاره له دوشنبې سره خپلو مرستو ته دوام ورکوي.
د روسیې د بهرنیو چارو وزارت د ګډو ګټو هېوادونو د درېیمې ادارې مشر الکساندر سترنیک له «ریانووستي» خبري اژانس سره په مرکه کې چې د دوشنبې په ورځ (د تلې ۱۳مه) خپره شوې ویلي، د تاجکستان او افغانستان د پولې د امنیت مسله تل د مسکو تر ځانګړې پاملرنې لاندې ده.
د ګډو ګټو هېوادونو سازمان د امنیتي تړون د غړو هېوادونو د مشرانو د ۲۰۲۴کال د پرېکړې له مخې، د افغانستان او تاجکستان ترمنځ د پولې پیاوړتیا لپاره یو پنځه کلن بینالدولتي پروګرام جوړ او عملي شوی دی.
د افغانستان بدخشان ولایت چې له تاجکستان سره ګډه پوله لري، په وروستیو میاشتو کې د وسلهوالو نښتو د زیاتېدو شاهد پاتې شوی دی.
د طالبانو د وسلهوالو مخالفینو د فعالیتونو ترڅنګ په افغانستان کې د سیمهییزو توندلارو ډلو حضور هم د منځنۍ اسیا هېوادونو له امنیتي اندېښنو څخه دی. داعش خراسان ډله هم په افغانستان کې فعاله ده او د سیمې هېوادونو په وار، وار د افغانستان له خاورې د وسلهوالو ډلو د ګواښ په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
تر دې وړاندې د ډلهییز امنیت تړون سازمان سرمنشي طلعتبیک مصدقوف د افغانستان او تاجکستان د پولې د وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړې وه. هغه ویلي و، چې د تاجکستان او افغانستان د پولې پیاوړتیا لپاره د وسلو او تجهیزاتو لومړنۍ جوپه به د روان کال په مني کې دوشنبې ته وسپارل شي.
د هغه په وینا، روسیه د دغه تجهیزاتو په برابرولو کې اصلي رول لري. خو مصدقوف تاجکستان ته د وسلو او تجهیزاتو لېږد په مستقیم ډول په بدخشان کې له وروستیو نښتو سره تړلی نهدی بللی.
خو د ډلهییز امنیت تړون سازمان سرمنشي ټینګار کړی، چې له افغانستان سره د تاجکستان د پولې پیاوړتیا باید هرڅومره ژر چې ممکنه وي ترسره شي؛ ځکه په دغه سیمه کې هر ډول امنیتي ستونزه کولای شي د سازمان پر نورو غړو هېوادونو هم اغېز وکړي.
د روسیې دفاع وزیر هم ویلي و، چې په تاجکستان کې د دغه هېواد پوځي اډې د احتمالي ګواښونو د مخنیوي لپاره په بشپړ چمتووالي کې دي. په تاجکستان کې د روسیې ۲۰۱مه پوځي اډه هم فعالیت لري.
له هغه وروسته، چې یوه لوړپوړي ایراني مقام افغانستان د خپل هېواد د « دفاعي کمربند» یوه برخه وګڼله؛ په کابل کې د ایران سفارت مرستیال ویلي، ایران او افغانستان په سیمهییز ه او نړیوال کچه له ګډو فرصتونو او ګواښونو سره مخامخ دي.
په کابل کې د ایران د سفارت مرستیال سیدحسن مرتضوي کندهار او بلخ ولایتونو ته، چې د طالبانو د مشر ملا هبت الله اخوند زاده تر ټولو نږدې کسان پکې والیان دي، د خپلو وروستیو سفرونو په تړاو معلومات ورکړي.
هغه په یوه تازه مرکه کې ویلي، چې ایران او افغانستان په سیمهییز ه او نړیوال کچه له ګډو فرصتونو او ګواښونو سره مخامخ دي. ایراني شارژدافیر، په دې تړاو نور څه نه دي ویلي، خو څو ورځې مخکې د ایران د سپاه پاسداران یوه لوړپوړي قومندان اسماعیل قاآني افغانستان د خپل «دفاعي کمربند» یوه برخه وګڼله.
مرتضوي دغه راز ادعا کړې، چې په ولایتونو کې د ایران د دیپلوماتیک حضور پراختیا د دواړو هېوادونو د ګډو مسایلو او «د اسلامي امت د ګټو» د خوندي کولو لپاره ترسره کېږي او دا لړۍ به په راتلونکي کې هم روانه وي. د هغه په وینا، په کندهار کې د طالبانو له والي ملا شیرین سره د څو ساعتونو لیدنه ځکه مهمه وه چې هلته د طالبانو مشر اوسیږي او ایران غواړي مهمې مسلې د کابل تر څنګ په کندهار کې هم تعقیب کړي.
سرچینه زیاتوي، چې په کندهار کې د ایران او طالبانو ترمنځ د دوه اړخیزو او څو اړخیزو همکاریو ترڅنګ پر امنیتي، اقتصادي او سرحدي موضوعاتو هم بحث وشو. د هغه په خبره، دواړو لورو د «جګړې او بندیزونو په شرایطو کې» د یو بل پر ملاتړ او د همکاریو پر دوام ټینګار وکړ. ایراني مقام، په دې اړه هم نور معلومات نه دي ورکړي، چې دا ملاتړ څه ډول دی او د کومو شرایطو پر بنسټ مخته وړل کیږي؟ هغه په ورته وخت کې، ویلي چې ایراني پلاوي د طالبانو له ویاند ذبیحالله مجاهد سره هم د دوه اړخیزو رسنیزو همکاریو پر پراختیا خبرې اترې وکړې.
د ایران د سفارت مرستیال بلخ ته د خپل سفر او د هغه ولایت له والي محمد یوسف وفا سره د لیدنې په اړه وویل، چې د بلخ د سیمه ییزو موضوعاتو تر څنګ پر لویو دوه اړخیزو چارو، اقتصادي همکارۍ او له بېثباته کوونکو او ترهګریزو ګواښونو سره پر ګډې مبارزې بحثونه وشول. هغه همدارنګه په مزارشریف کې د شیعه عالمانو له شورا سره خپله کتنه هم ګټوره او مهمه وبلله.
طالبانو د ایراني شارژدافیر د دغو لیدنو کتنو او تازه څرګندونو په تړاو څه نه دي ویلي.
د طالبانو له بیا واکمنېدو سره، ایران د هغو هېوادونو په سر کې دی، چې طالبانو په ځانګړي ډول د دوی د نالیدل شوي مشر ملا هبت الله اخوندزاده ډلې سره یې د نږدې اړیکو خبرې کیږي.
څارونکي باور لري، چې د دې اړیکو تر شا اصلي دلیل، د ایران د « دفاعي کمربند» موضوع ده، چې وخت په وخت یې د « مقاومت محور، د اسلامي امت د ګټو» او نورو اصطلاحاتو په کارولو سره تعقیبوي.
په کابل کې د ایران مخکیني سفیر حسن کاظمي شاوخوا دوه کاله وړاندې د اسراییل د ډارولو په موخه ویلي وو، چې که اړتیا شوه، طالبان به د ځانمرګو بریدګرو یو لوی ټولی غزې ته واستوي.
د طالبانو ګڼ منتقدان، دا ډله تورنوي، چې د دوی په باور، د خپلې« نامشروع واکمنۍ» د دوام لپاره یې افغانستان ته نیابتي لوبې را کاږلي. طالب چارواکي بیا دا تورونه ردوي او د ناپېیلي بهرني سیاست ادعا لري.