د طالبانو لوړپوړي غړي انس حقاني پر افغانستان د امریکا د بریدونو ۲۵مې کلیزي په مناسبت ویلي، د امریکا برید له ډېرو ماشومانو ښکلې شېبې واخېستې او په هماغه معصومیت کې له نړۍ وکوچېدل. داسې حال کې چې په تېرو ۲۵کالونو کې طالبانو په خپلو بریدونو کې لسګونه زره ماشومان او نور افغانان وژلي.
د امریکا په مشرۍ د ناټو غړو هېوادونو د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر پر ۷مې د طالبانو پر لومړۍ واکمنۍ د القاعده مشر اسامه بن لادن ته د پناه ورکړې او نورو سیاسي ناندریو له امله پر افغانستان هوايي بریدونه پیل کړل او د امریکا په ګډون د ناټو غړي هېوادونه شاوخوا ۲۰ کاله په افغانستان کې له طالبانو سره په جګړه کې ښکېل پاتې شول او بالاخره د ۲۰۲۱ کال په اګست کې له افغانستان څخه په وتلو د جمهوري نظام د رانسکورېدو زمینه برابره کړه او ورسره طالبان بیا ځلي واک ته ورسېدل.
د طالبانو یو لوړ پوړی غړی انس حقاني پر افغانستان د امریکا د بریدونو په تړاو د چهارشنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) په خپله اېکسپاڼه په یوه یادښت کې ویلي: «٧ اكتوبر كله چې پر افغانستان د امریکا یرغل پیل شو، ماشوم وم. ډېر څه مې نه درک کول، خو د ب ۵۲ الوتکې سپینې کرښې مې په اسمان کې لیدې. دې تجاوز د ډېرو ماشومانو ښکلې شېبې ترې واخېستې، ډېر ماشومان ستر نه شول، په هماغه معصومیت کې له نړۍ وکوچېدل».
د نوموړي په وینا، په دې جګړو کې ډېرو افغانانو خپل ژوند بایلود او زیاتوي: «افغانان چې لا یې د شوروي د یرغل زخمونه روغ نه و، یو بل خړ سېلاب په مخه کړل. د دې داستان پای که څه هم په ډېرو دردونو، اوښکو او وینو ولیکل شو، خو خوږ وو».
انس حقاني د طالبانو له واکمنېدو مخکې د حقاني شبکې د رهبرۍ غړی او په ځانګړې توګه مالي مسوول وو او دغې شبکې ته یې د مالي مرستو د راټولولو لپاره تل عربي او خلیج هېوادونو ته سفرونه کړي وو.
حقاني شبکې د جمهوري نظام په تېر شل کلن مزل کې په افغانستان کې د ډېرو لویو او مرګونو بریدونو مسوولیت پر غاړه اخیستی او په هغو کې ډېری یې ولسي وګړي او په ځانګړې توګه ښځې او ماشومان وژل شوي وو. انس حقاني، چې د حقاني د کورنۍ تر ټولو ځوان غړی دی، د ۱۳۹۳ کال د تلې میاشتې په ۲۴مه د جمهوري نظام د ملي امنیت ځواکونو لهخوا ونیول شو.
د تېر جمهوري نظام د ملي امنیت پخواني رییس رحمت الله نبیل ویلي وو، چې «حکومت باید د انس حقاني حکم چې په ثلاثه محکمو کې په اعدام محکوم شوی»، عملي کړي.
خو هغه د اعدام پر ځای له نیول کېدو شاو خوا ۵ کاله وروسته د ۱۳۹۸ کال د لړم په میاشت کې د امریکایي پوهنتون له دوو استادانو سره تبادله او ورسره نېغ په نېغه په دوحه کې د طالبانو د مرکچي پلاوي غړی شو.
د طالبانو د مخالفې وسلهوالې ډلې، مقاومت جبهې عمومي قوماندان قدمشاه شهیم وايي، د طالبانو پر وړاندې د وسلهوالې مبارزې لپاره د نورو سیاسي او پوځي جریانونو یوځای کېدو دې جبهې ته هیله ورکړې چې د دغې ډلې پر وړاندې خپله جګړه پراخه کړي.
شهیم له افغانستان انټرنشنل سره په ځانګړې مرکه کې ویلي، دغه جریانونه هم دې پایلې ته رسېدلي چې د طالبانو پر وړاندې د مبارزې یوازینۍ لار وسلهوال مقاومت دی.
د هغه په وینا، د خلکو د پوهاوي زیاتوالی او د طالبانو د «اصلي څېرې بربنډېدل» د مقاومت جبهې د هیلهمندۍ له نورو لاملونو څخه دي. نوموړي زیاته کړې چې د طالبانو داخلي اختلافات او له مقاومت جبهې سره د خلکو همکاري هم د وسله والو فعالیتونو د پراخېدو زمینه برابره کړې ده.
شهیم وايي، د مقاومت جبهې ځواکونه د بغلان، پنجشېر، سمنګان، نورستان او لغمان په ځینو برخو کې حضور لري او په ځینو سیمو کې د ځایي خلکو له مرستې هم برخمن دي.
هغه د بدخشان په اړه ادعا کړې چې د دغه ولایت ۹۵ سلنه خلک له طالبانو څخه مخ اړولي او شاوخوا ۸۵ سلنه ځایي طالب ځواکونه هم له دغې ډلې څخه واټن نیولی دی.
د شهیم په وینا، طالبانو له بدخشان څخه بهر شاوخوا څلور زره ځواکونه دغه ولایت ته لېږلي دي. د هغه په خبره، دغه ځواکونه د بدخشان په بېلابېلو برخو کې ځای پر ځای شوي، خو ډېری یې په فیضاباد او سرحدي سیمو کې مېشت دي.
شهیم ویلي، دغه ځواکونه له دودیزو وسلو، لکه کلاشینکوفونو، څخه کار اخلي او په وروستیو میاشتو کې یې یو شمېر بېپیلوټه الوتکې هم ترلاسه کړې دي. هغه د طالبانو له لوري د بېپیلوټه الوتکو کارول «خورا ابتدايي» بللي او ویلي یې دي چې ځینې «بهرني ترهګر» د ټکنالوژۍ په برخه کې له دې ډلې سره مرسته کوي.
د ملي مقاومت جبهې عمومي قوماندان همداراز ویلي، د ازادۍ جبهې په بدخشان کې د زیباک ولسوالۍ پر طالبانو برید کړی او دا بریدونه لا هم وخت ناوخت دوام لري. هغه د طالبانو پر وړاندې د دغې جبهې له فعالیتونو ستاینه کړې ده.
د طالبانو په جوړښت کې بدخشاني چارواکي «صلاحیت نه لري»
شهیم د طالبانو په جوړښت کې د بدخشاني چارواکو د موقف په اړه ویلي چې د دغه ډلې د دفاع وزارت اصلي واک د ملا یعقوب په لاس کې دی او د طالبانو د پوځ لوی درستیز فصیحالدین فطرت اجرایي صلاحیت نه لري.
هغه په بدخشان کې له طالبانو سره د جمعهخان فاتح د نښتو په اړه ویلي، د مقاومت جبهې د هغه د ملاتړ لپاره اقدام کړی و، خو پر نوموړي یې بشپړ باور نه درلود. د شهیم په وینا، د مقاومت جبهه اندېښمنه وه چې که خپل ټول معلومات او د امکاناتو جزئیات له فاتح سره شریک کړي، ښايي دغه معلومات وروسته د طالبانو لاس ته ولوېږي.
شهیم ویلي، د مقاومت جبهې د امکاناتو او ملاتړ له کمښت سره سره خپل فعالیتونه ۲۲ ولایتونو ته غځولي دي. هغه همداراز ویلي چې د دې جبهې لاسته راوړنې د ملګرو ملتونو په ګڼو راپورونو کې مستندې شوې دي.
هغه د مقاومت جبهې د یوه قوماندان حسیب پنجشیري د وژل کېدو په اړه ویلي، پنجشیري د جمهوري نظام له سقوط وروسته پنځه کاله په افغانستان کې پاتې شوی و او په بېلابېلو سیمو کې یې د طالبانو پر وړاندې فعالیت کاوه.
د افغانستان ملي مقاومت جبهې په ۱۴۰۰ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د احمد مسعود په مشرۍ خپل فعالیت پیل کړ. دې جبهې په تېرو پنځو کلونو کې څو ځله د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې پر طالبانو د بریدونو خبر ورکړی دی.
ګلبدین حکمتیار په طالبانو باندې یوازې پر نیوکو بسنه نه کوي، بلکې اوس یې د خپلو ځواکونو او پلویانو د راټولولو او بسیج پړاو ته هم مخه کړې ده. د اسلامي حزب د تشکیلاتو د بیا جوړولو او منظمولو هڅې هم روانې دي.
حکمتیار په دې وروستیو کې له افغانستان څخه بهر د حزب اسلامي شورا جوړه کړې او د کمېټو غړي او مسوولان یې ټاکلي دي. په افغانستان کې دننه هم، د حزب اسلامي د سرچینو په وینا، په ټول هېواد کې د دې ګوند د غړو د تنظیم او بسیج هڅې زیاتې شوې دي.
دا بدلونونه په داسې حال کې رامنځته کېږي چې حکمتیار په دې وروستیو ورځو کې د طالبانو پر یوه له سختو منتقدانو بدل شوی دی. هغه د طالبانو اداره «فاسده، ظالمه، غاصبه او د بهرنیو مزدوره» بللې او له خپلو پلویانو یې غوښتي چې د وضعیت د بدلون لپاره اقدام وکړي.
حکمتیار له طالبانو غوښتي چې واک پرېږدي او ویلي یې دي چې بدلون «حتمي او نږدې» دی.
هغه د طالبانو د ادارې مشروعیت هم تر پوښتنې لاندې راوستی او د ټاکنو د ترسره کېدو او د نظام په جوړښت کې د خلکو د ګډون غوښتنه یې کړې ده. حکمتیار له هغو هېوادونو چې د طالبانو ملاتړ کوي، لکه ایران، روسیه او هند، هم غوښتي چې په افغانستان کې له نیابتي جګړې لاس واخلي.
حکمتیار طالبان «بهرنۍ پروژه» بولي.
د حزب اسلام د مشر دا دریځونه له یوه اړخه بېساري نه دي. د ټاکنو، اساسي قانون او ټولګډونه خبرو په اړه د هغه ډېری لیدلوري له پخوا هم مطرح شوي دي. خو په دې وروستیو کې د طالبانو د ادارې پر وړاندې د هغه د نیوکو څرګندوالی او په شدت سره بېساری بلل کېږي.
حکمتیار یو عملپال، بېقراره او څرګند سیاستوال بلل شوی دی. هغه معمولاً خپل نظر په زړورتیا بیانوي او له هغو موضوعاتو څخه د خبرو کولو ډډه نه کوي چې ځینې پښتانه مشران یې له بیانولو ډډه کوي.
حکمتیار له پخوا له طالبانو سره ښې اړیکې نه لرلې. خو وروسته له هغې چې طالبان بېرته واک ته ورسېدل، هغه د حسن نیت او د اړیکو د عادي کولو په هدف له دې بدلون څخه هرکلی وکړ. هغه په کابل کې پاتې شو او په لومړیو دوو کلونو کې یې تر ډېره د طالبانو له موخو او پروګرامونو سره په همغږۍ کې فعالیت کاوه.
خو طالبانو ورو ورو د حکمتیار فعالیتونه محدود کړل؛ جایدادونه یې مصادره شول او له سیاسي فعالیت او ویناوو څخه هم منع شو. حکمتیار اړ شو چې افغانستان پرېږدي او اوس د مالیزیا د لومړي وزیر انور ابراهیم په مرسته په دغه هېواد کې ژوند کوي.
د حکمتیار له وروستیو څرګندونو داسې ښکاري چې تر هغه وخته چې طالبان په افغانستان کې واکمن وي، نوموړی هېواد ته د بېرته ستنېدو اراده نه لري.
اوس پوښتنه دا ده چې ایا حکمتیار به یوازې خپلو سیاسي نیوکو ته دوام ورکړي، که له طالبانو سره د مخامخ کېدو نوي پړاو ته به داخل شي؟
حکمتیار تر اوسه له طالبانو سره وسلهواله جګړه نه ده پیل کړې، خو د حزب اسلامي د ځواکونو د تنظیم او بسیج نښې، د هغه له تندو څرګندونو سره یوځای، دا احتمال جدي کړی دی.
د حکمتیار د دریځونو ارزښت په دې کې دی چې هغه په مستقیم ډول د افغانستان د کړکېچ بنسټیزو موضوعاتو ته اشاره کوي او پر اساسي مسایلو تمرکز کوي.
په تېرو پنځو کلونو کې د طالبانو له اوسني وضعیت څخه ګڼ شمېر غیرطالب څېرې ناراضه وې. پخواني ولسمشر حامد کرزي په پرلهپسې توګه د نجونو او ښځو پر مخ د ښوونځیو او پوهنتونونو د پرانیستلو غوښتنه کړې ده. خو کرزي د طالبانو د سیاسي مشروعیت، د واک د جوړښت او د نظام د راتلونکي په اړه په دومره څرګند ډول خبرې نه دي کړي. اشرف غني هم د طالبانو پر وړاندې په دومره څرګند ډول سیاسي دریځ نه دی نیولی.
خو حکمتیار پر هغو موضوعاتو تمرکز کړی چې د طالبانو د ادارې مشروعیت، ټاکنې، لویه جرګه، اساسي قانون او د سولې بهیر پکې شامل دي.
دا چې د حکمتیار وروستي دریځونه تر کومې کچې له طالبانو سره د سیمې د هېوادونو له سیاستونو سره تړاو لري، جلا بحث دی. خو یوه د پام وړ خبره دا ده چې هر څومره د طالبانو او پاکستان اړیکې ترینګلې شوې، هماغومره د طالبانو پر وړاندې د حکمتیار انتقادي دریځ ه
طالبانو په کابل کې د مقاومت جبهې د څلورو غړو د نیولو ادعا کړې او یادو کسانو بیا په خپلو اعترافونو کې ویلي، چې دا ځل یې غوښتل د یوناما دفتر او کارکوونکي یې په نښه کړي. خو مقاومت جبهه یاد کسان د طالبانو د استخباراتو کارکوونکي بولي او د جبهې پر وړاندې یې پروپاګند ګڼي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت ویاند عبدالمتین قانع د چهارشنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) د مقاومت جبهې د څلورو نیول شویو کسانو نږدې ۵ دقیقهيي اعترافونه خپاره کړل. یاد کسان چې ځانونه محبالله، محمد عیسی، نصرتالله او محمد اغا او همداراز د پنجشېر او کاپیسا اوسېدونکي معرفي کوي په خپلو څرګندونو کې د یو شمېر شویو چاودنو د مسوولیت په منلو سره وايي، چې دا ځل یې غوښتل په کابل کې د یوناما دفتر او کارکوونکي یې په نښه کړي او زیاته کړې یې ده: «احمد مسعود د دغه کار امر وکړ او ورسره یې ۳ زره ډالره هم راولېږل».
د احمد مسعود په مشرۍ مقاومت جبهې د دغه خبر له خپرېدو وروسته د چهارشنبې ورځې په ناوخته (د تلې ۱۵مه) په خپل غبرګون کې د خپرې شوې ویډيو کسان د طالبانو د استخباراتو مامورین وبلل او همداراز یې د طالبانو له لوري د مقاومت جبهې د بدنامولو هڅه وبلله.
دغه جبهه زیاتوي: «دا ویډیو د افغانستان د ملي مقاومت جبهې او نړۍوالې ټولنې تر منځ د بېاعتمادۍ د رامنځته کولو په موخه جوړه شوې ده».
یادې جبهې په خپلو وسلهوالو فعالیتونو کې ولسي وګړو او همداراز کورنیو او بهرنیو ملکي بنسټونو ته پر زیان نهرسولو له ټینګار سربېره په کابل کې د یوناما له دفتر څخه غوښتي د یادو نیول شویو کسانو په تړاو څېړنه وکړي او زیاته کړې یې ده: «د افغانستان د ملي مقاومت جبهه په کابل کې د ملګرو ملتونو له سیاسي استازولۍ غواړي څو په خپلواکه او جلا توګه د طالبانو له دغو استخباراتي مامورینو تحقق وکړي. په دې اړه د روڼتیا لپاره هر ډول ابهام او ځواب ورکړې ته چمتو یو».
د مقاومت جبهې په همدې تړاو په خپره شوې اعلامیه کې په افغانستان کې ټولو سیاسي استازولیو او نړۍوالو سازمانونو ته خبرداری ورکړی، چې خپلې امنیتي تابیاوې ډېرې کړي: «ځکه د طالبانو ډله په دغه ډول فضا جوړونې سره د مجهول ادرسونو له لارې د ترهګریزو بریدونو او نور ته یې د منسوبولو په لټه کې ده».
د طالبانو کورنیو چارو وزارت د یادو کسانو د نیول کېدو د کره نېټې او ځای په اړه جزییات او همداراز له مقاومت جبهې سره یې د تړاو په اړه اسناد نهدي وړاندې کړي.
یوناما هم لاتر اوسه په دې تړاو څه غبرګون نهدی ښودلی، خو یادو نیول شویو کسانو په خپلو اعترافونو کې د کابل ښار په ۵۰۰ فامیلیو او همداراز د شېځ زاید روغتون چې کورنیو چارو وزارت ودانۍ ته نږدې دی، د شویو چاودنو مسوولیت منلی دی.
د افغانستان د ملي جنبش ګوند مشر عبدالرشید دوستم د چهارشنبې په ورځ د تلې په ۱۵مه افغانستان انټرنشنل ته په یوه لیکلي مطلب کې څرګنده کړې چې ۲۵ کاله وړاندې د طالبانو د نسکورولو لپاره امریکا څه ډول له ده سره اړیکه ونیوله.
۲۵ کاله وړاندې په همدې ورځ د ۱۳۸۰ کال د تلې په ۱۵مه، د امریکا ولسمشر جورج ډبلیو بوش په رسمي ډول په افغانستان کې د القاعدې او د طالبانو پر مرکزونو د برید امر صادر کړ.
عبدالرشید دوستم چې د متحدې جبهې له مهمو قوماندانانو څخه و، په ۲۰۰۱ کال کې د امریکايي ځانګړو ځواکونو ترڅنګ د طالبانو پر ضد جګړه وکړه. د ملا محمد عمر په مشرۍ د طالبانو حکومت، د امریکا په مشرۍ د ایتلاف له هوايي بریدونو او د متحدې جبهې او نورو طالب ضد ځواکونو له ځمکنیو عملیاتو وروسته، چې د امریکايي ځواکونو ملاتړ ورسره و، نسکور شو.
افغانستان انټرنشنل د ښاغلي دوستم دا روایت د تاریخي اهمیت له امله خپروي:
«له امریکا سره اړیکه د ازبکستان له لارې ټینګه شوه. د داوود اکه په نوم یو کس چې په اصل کې د امریکا تبعه و او اصلي نوم یې داوود ټایسون دی او په ازبکي ژبه بشپړ برلاسی لري، ماته ټیلیفون وکړ. هغه په روانه ازبکي ژبه راسره خبرې وکړې او ځان یې را وپېژانده. هغه وویل: ”موږ غواړو له نږدې درسره وګورو“. مطلب یې دا و چې دوی غوښتل له همدې ځایه له طالبانو سره خپله جګړه پیل کړي.
ما ورته وویل چې راشئ. موږ زرګونه سپاره جنګیالي لرو. له همدې ځایه به خپلې مبارزې ته دوام ورکړو او افغانستان به ازاد کړو. له دې خبرو څه موده وروسته یې بیا ټیلیفون وکړ او ویې ویل چې موږ را روان یو.
زما په یاد دي چې شپه وه او د محمد محقق د قرارګاه څراغونه مو بل کړي وو. د امریکايي ځانګړو ځواکونو لومړنۍ ډله، چې نهه کسان وو، په ملکي جامو او کاوبای پتلونونو کې زموږ قرارګاه ته راغله. له ځان سره یې لوی او درانده اوسپنیز صندوقونه هم راوړل.
په دغو صندوقونو کې درانه وسایل، د مخابراتو درنې وسیلې او اړوند اسناد وو. دوی له قرارګاه څخه لږه دمه واخیسته او وروسته ما د نقشې له مخې هغوی ته په فاریاب، جوزجان، سرپل، سمنګان او نورو ولایتونو کې زموږ د ځواکونو د جغرافیې او ځایونو په اړه معلومات ورکړل او اسونه مې هم ورته وښودل. له وضعیت څخه داسې معلومېده چې هغوی له سپرلۍ سره چندان بلد نه وو.
تاشکند زموږ د اړیکو په ټینګولو او بریالیتوب کې پرېکنده رول درلود. په قشقهدریا کې یوه پوځي اډه وه. امریکایانو له ازبکستان سره هوکړه کړې وه چې له دغې اډې څخه د خپلو ټرانسپورټي الوتکو او چورلکو د الوتنو او د لوژستیکي وسایلو د لېږد لپاره کار واخلي.
موږ کله ناکله له امریکایانو سره پیغامونه تبادله کول. زه پوهېدم چې په هغو ولایتونو کې چې زموږ نفوذ پکې و، طالبانو لا ډېر پام ور اړولی و. طالبانو شاوخوا ۳۰ تر ۳۵ زره جنګي ځواکونه درلودل چې مشري یې ملا فاضل کوله. ملا فاضل د ملا عمر او اسامه بن لادن له لوري د امریکايي ځواکونو پر وړاندې د جګړې قوماندان ټاکل شوی و.
ما دقیق معلومات درلودل او امریکايي ځانګړو ځواکونو ته مې ډاډ ورکړی و چې هر کله مزارشریف ونیسو، اووه نور ولایتونه به هم په هماغه ورځ سمدستي د طالبانو له ولکې ووځي.
کله چې مو مزارشریف ونیو، په همدې ورځ له بادغیس څخه تر پلخمري او له سمنګان څخه تر فاریاب پورې سیمې هم ونیول شوې. موږ یعنې محمد محقق، عطامحمد نور او ما، له مخکې خلکو ته معلومات ورکړي وو، خپلې شبکې مو په منځ کې جوړې کړې وې او خلک مو پاڅون ته چمتو کړي وو.
په یوه ورځ له بادغیس څخه تر سمنګان پورې ټول ولایتونه سقوط شول او موږ د طالبانو ګڼ شمېر قوماندانان او جنګیالي اسیران کړل. زه پوهېدم چې د اسامه بن لادن ځانګړي ځواکونه د هېواد په شمال کې موجود دي. نږدې زر تنه یې اسیران شول او د هغه مرستیال هم، چې په عبدالحمید مستعار نوم یې پېژندل کېده، زموږ لاس ته ولوېد. هغه ټپي و او وروسته په روغتون کې مړ شو.
جان واکر لیند چې د امریکا تبعه و، او ګڼ شمېر بهرني ترهګر هم د اسیرانو په ډله کې وو. همدارنګه ملا فاضل او نوري، د خپلو قول اردوګانو له قوماندانانو او څه باندې ۱۰ زرو کسانو سره، زموږ له خوا ونیول شول.
غواړم دلته یوه خاطره هم بیان کړم. کله چې مو مزارشریف ونیو، ما په جنګي کلا کې د مخابراتو انتن ولګاوه او له خپلو ځواکونو سره مې اړیکه ونیوله. هغه مهال د شمال ټول ولایتونه نیول شوي وو.
د امریکايي ځواکونو یو قوماندان هم په سیمه کې حاضر و او زما چارې یې له نږدې څارلې. ما ورته وویل چې لکه څنګه مې ژمنه کړې وه، اوس د شمال ټول ولایتونه نیول شوي دي. ته کولی شې له دې ځایه تر بادغیس او له سمنګان څخه تر پلخمري پورې ولاړ شې او په خپلو سترګو یې ووینې.
هغه راته رانږدې شو، پوځي سلام یې وکړ، اسمان ته یې وکتل او ویې ویل: ”خدایه، زه دوه لوڼې لرم. که ماته یو زوی راکړې، نوم به یې دوستم کېږدم“.
له نهو امریکايي سرتېرو پرته، ۱۲ نور امریکايي ځواکونه هم راغلل. په سر کې یې ښاغلی مارک و. په دې توګه د امریکايي ځواکونو شمېر ۲۱ تنو ته ورسېد. ټول د امریکا د ځانګړو ځواکونو غړي وو. هغوی هوايي بریدونه تنظیمول او تل له موږ سره وو. موږ د بریدونو د هدفونو همغږي کوارډینېټونه برابرول.
له بامیان څخه عبدالکریم خلیلي، له غور څخه امیر اسماعیل خان او له تخار څخه هم یو شمېر کسانو بریدونه پیل کړل. د جګړې ټولې چارې زما تر قوماندې لاندې تنظیمېدې. ما له امریکايي ځانګړو ځواکونو سره په بامیان، تخار او غور کې د عملیاتو همغږي کوله. خپله ما هم د مزارشریف له مرکزي سیمې څخه مخ پر وړاندې تګ کاوه. البته د سياېیاې غړي هم موجود وو چې له موږ سره یې مشورې کولې.
موږ هغوی ته مشوره ورکوله چې غور، تخار او بامیان ته څو کسان ولېږي، څو هغوی له هغه ځایه موږ ته د بریدونو د هدفونو کوارډینېټونه راولېږي.
د جګړې پر مهال موږ یوازې د بریا او د خپلې خاورې د ازادۍ په فکر کې وو. د هېڅ ډول ژمنې او امتیاز خبره نه وه. زما فکر دا و چې د افغانستان خلک باید پخپله سره راټول شي او د هېواد د موخو، راتلونکي او سیاسي جوړښت په اړه پرېکړه وکړي».
د ۲۰۰۱م کال نسل د افغانستان د تېرو ۲۵ کلونو له ټولو لویو بدلونونو سره لوی شو؛ له جمهوریت، زدهکړو او کاري فرصتونو تر جګړې، د نظام بدلون، کډوالۍ او اقتصادي ستونزو پورې. ۲۵ کاله وروسته، نن دا نسل د خپل راتلونکي د نامعلوم برخلیک او بایللو فرصتونو له پوښتنې سره مخ دی.
د ۲۰۰۱م کال منی و. د ننګرهار د تورې بوړې په غرونو د الوتکو د ګزمو او بمباریو انګازې خپرېدې. ځایي خلکو پیتاوی کم کړی و، خو د جومات په صوفه کې به وخت ناوخت څو تنه سره راټولېدل؛ د یو بل او د بمباریو له حال څخه به یې ځانونه خبرول.
د ویر او ساندو د ډېرو خبرونو تر څنګ، د ځینو کلیوالو په کورونو کې د ماشومانو د زوکړې خبر ونه هم تر غوږو رسېدل.
دلته او د افغانستان په نورو سیمو کې داسې ماشومان هم وزېږېدل چې ښايي د ملا له اذان یا د مور د «قربان دې شم» له غږه مخکې یې د نړۍ په کچه د خپلو مشهورو غرونو پر سر د درنو بمونو د لوېدو غږ اورېدلی وي.
دوی لا نه پوهېدل چې برخلیک یې په کوم افغانستان کې سترګې پرانیستلې؛ نه پوهېدل چې د دوی د زېږېدو کال به د افغانستان د یوه نوي سیاسي څپرکي له پیل سره وتړل شي او یوه ورځ به د «۲۰۰۱ م کال نسل» په نوم یادېږي.
د نوي سیاسي فصل له پیل سره، له افغانستان څخه زرګونه کیلومتره لرې، د جرمني په بن ښار کې د ۲۰۰۱ کال د ډسمبر ناستو د حامد کرزي په مشرۍ د لنډمهالې ادارې جوړېدو ته لار هواره کړه. څو کاله وروسته، افغانستان نوی اساسي قانون، ټاکنې، خصوصي پوهنتونونه، پراخې رسنۍ، نړیوال تعامل او ګڼ هغه امکانات وموندل چې د جګړې په کلونو کې یې تصور هم سخت و.
دا د یوه داسې نسل لپاره، چې د بدمرغیو له پیل سره نړۍ ته راغلی و، د نېکمرغۍ نوې دروازې وې.
نن، ۲۵ کاله وروسته، د ۲۰۰۱ م کال نسل نور ماشومان نه دي. ځینو یې په کور دننه او بهر لوړې زدهکړې کړې، ځینو له نړیوالو ادارو سره کار کړی، ځینو په خپلو برخو کې نوم پیدا کړی، ځینې د مرګ له ګواښمنو لارو د کډوالې پر سفر روان دي او ځینې په وړو کاروبارونو د ژوند د دوام هڅه کوي.
د دوی د ژوند کیسه، په یوه معنا، د افغانستان د تېرو پنځو ویشتو کلونو کیسه ده.
«کابل له ډېرو معجزو نه ډک دی»
بشیر، چې نوم یې مستعار دی، د ۲۰۰۱م کال په ډسمبر کې په کندهار کې زېږېدلی و، خو د کورنیو جګړو له امله یې ماشومتوب په کابل کې تېر شو.
کله چې په ۲۰۰۴ کال کې نوی اساسي قانون تصویب او د ولسمشرۍ لومړنۍ ټاکنې ترسره شوې، بشیر درې کلن و. سیاست ورته هغه مهال د لویانو د خبرو او د جګړې له خاطرو سره تړلی مفهوم و، خو د وخت په تېرېدو او د کابل د بڼې په بدلېدو، د ده په ذهن کې د افغانستان د راتلونکي انځور هم بدل شو.
هغه ولیدل چې ښار ورو ورو له کنډوالو راپاڅېده. خصوصي ښوونځي، د انګلیسي ژبې کورسونه، کمپیوټر سنټرونه او وروسته خصوصي پوهنتونونه د ده د ځوانۍ د ژوند برخه شول.
د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۵ کلونو ترمنځ کابل د ده په سترګو کې له کنډوالو راوتلی ښار و؛ پراخ سړکونه، نوې او دنګې ودانۍ، څوستوريز هوټلونه، کافې شاپونه، کتابتونونه، سوناګانې، مجهز علمي او ټکنالوژیک مرکزونه او د یوه داسې راتلونکي نښې چې د سیمې په کچه د افغانستان د بېرته سیالېدو هیله یې پیدا کوله.
د بشیر په ذهن کې هغه وخت د کابل په اړه دې سندرې ازانګې کولې:
«کابل له ډېرو معجزو نه ډک دی- چا چې وران کړی، هغه بیا جوړ کړی».
بشیر په معلوماتي ټکنالوژۍ کې لوړې زده کړې وکړې. د پوهنتون تر څنګ یې د بهرنیو موسسو لپاره فریلانس کارونه کول، ښه عاید یې درلود او د یوه هوسا او سیال ژوند خاوند شوی و.
هغه فکر کاوه چې د افغانستان راتلونکی به له ټکنالوژۍ او ځوانانو سره تړلی وي.
خو د کابل له دې ظاهراً عصري ژوند سره په څنګ کې جګړه هم روانه وه.
له ۲۰۱۴ م کال وروسته، کله چې د نړیوالو ځواکونو ډېره برخه له افغانستان څخه ووتله او افغان امنیتي ځواکونو د جګړې اصلي پېټی پر اوږو واخیست، په ډېرو ولایتونو کې جګړه پراخه شوه. کابل هم له چاودنو او بریدونو خوندي نه و.
د بشیر نسل له یوه عجیبه تضاد سره لوی شو: سهار به یې د چاودنې خبر اورېده او پوهنتون ته به تله، خو ماښام به یې له ملګرو سره په کافي شاپ کې د نوي کار، سټارټاپ، ټکنالوژۍ یا بهر ته د زدهکړو په اړه خبرې کولې.
جګړه وه، خو ژوند هم روان و.
د پرانیستل شویو دروازو د بیا تړل کېدو ننداره
مریم د ۲۰۰۱ م کال په نومبر کې په مزارشریف کې زېږېدلې وه، خو له پنځه کلنۍ راهیسې په کابل کې اوسېدله.
د هغې مور د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال له کوره ډېره نه شوه وتلای. په مزار کې یې د طالبانو د واک او جګړو ګڼې وېرونکې کیسې له ځان سره ساتلې وې او مریم ته یې بیانولې.
مریم بیا په داسې افغانستان کې لویه شوه چې د هغې د زېږېدو له وخت څخه د ښځو او نجونو پر مخ تړلې ډېرې دروازې بېرته پرانیستل شوې وې.
هغې پوهنتون ولوست او وروسته یې په یوه نړیواله موسسه کې د پروژو د ارزونې په برخه کې کار پیدا کړ. دفتر ته به په خپل موټرکې تلله، معاش یې درلود او د خپلې کورنۍ د لګښتونو په برابرولو کې یې برخه اخیسته.
د ۲۰۱۸ او ۲۰۱۹ کلونو په شاوخوا کې ټولنیزې رسنۍ د مریم او د هغې د ملګرو د بحثونو بنډار ځای ګرځېدلی و. د کار، د ښځو د حقونو، سیاست او د افغانستان د راتلونکي په اړه به یې خبرې کولې.
دوی فکر کاوه چې دا مزل به دوام کوي او د خپلو خوبونو منزل ته به رسېږي.
خو په ۲۰۲۰ کال کې د دوحې تړون او په ۲۰۲۱ کال کې د امریکايي ځواکونو د وتلو له پیل سره، د مریم او د هغې د نسل ډېر خوبونه له جدي پوښتنو سره مخ شول.
هره ورځ به د یوه ولایت یا ولسوالۍ د سقوط خبر راتله، خو کابل لا هم عادي ښکارېده. دفترونه پرانیستي وو، پوهنتونونه روان وو او خلک خپلو کارونو ته تلل.
د ژوند او مرګ تر منځ دغه کشمکش د اګست تر ۱۵مې دوام وموند.
د اګست ۱۵مه؛ هغه ورځ چې هر څه بدل شول
د ۱۴۰۰ کال د زمري ۲۴مه وه.
بشیر هغه ورځ شاوخوا یوولس بجې په دشتې برچي کې خپلو هزاره زدهکوونکو ته د تدریس لپاره تللی و. ترافیک درېدلی و، خلکو په موبایلونو کې خبرونه کتل او اوازې له یوه کس څخه بل ته انتقالېدې.
طالبان د کابل شاوخوا سیمو ته رسېدلي وو.
امنیتي ځواکونه له ځینو سیمو وتلي وو.
د حکومت د سقوط خبرونه له هرې خوا راتلل.
څو ساعته وروسته هغه څه چې تر سهاره ناممکن ښکارېدل، پېښ شول.
د جمهوریت نښې له ځینو دېوالونو ښکته شوې، ځینو دوکاندارانو د ښځو اعلانونه په رنګ پټ کړل او د ښار بڼه په چټکۍ سره بدله شوه.
مریم په شهرنو کې په خپل دفتر کې وه.
هغې او همکارانو یې هڅه کوله هغه اسناد او معلومات له منځه یوسي چې وېره یې لرله، د نوي واک له راتګ وروسته به د ښځینه کارکوونکو لپاره ستونزه جوړ کړي.
بیا له دفتره ووتله او کور ته ولاړه.
تر ماښامه د ارګ پر سر د طالبانو بیرغ پورته شو.
د ۲۰۰۱ م کال نسل، چې د خپل ماشومتوب ډېره برخه یې په یو جمهوري افغانستان کې تېره کړې وه، په یوه ورځ د خپل پېژندل شوي نظام د پای شاهدان شول.
ځینو دوستانو او همکارانو بشیر ته ویل چې هوايي ډګر ته ځان ورسوي، ښايي له هېواده د وتلو چانس پیدا کړي. خو د لارې د خطرونو او د کورنۍ د اندېښنو له امله هغه ونه توانېد چې ورشي.
بیا یې د ټولنیزو رسنیو او تلویزیون له لارې د هوايي ډګر صحنې ولیدې.
زرګونه کسان د هوايي ډګر شاوخوا راټول وو. ځینو د الوتکو د پورته کېدو پر مهال ځانونه ورته رسولي وو؛ د څو کسانو د الوتکې له بدنې څخه د لوېدو تصویرونه د نړۍ رسنیو ته هم ورسېدل.
بشیر وايي، دا تصویر یې له حافظې نه وځي.
د ده لپاره دا یوازې د یوه هوايي ډګر تصویر نه و؛ د یوه نسل د ماتې او بېوسۍ تصویر و.
د اګست تر پایه امریکايي ځواکونه له افغانستان څخه ووتل.
د بشیر او مریم د نسل لپاره، د کابل هوايي ډګر یوازې د وتلو ځای نه و؛ د یوه ایډیال او بایللي ژوند د پای تصویر و.
«دا ښار چا داسې بدرنګ کړ؟»
تورخان، چې نوم یې مستعار دی، د ۲۰۰۱ کال په نومبر کې په مهترلام کې زېږېدلی، خو له شپږ کلنۍ وروسته په جلالاباد کې لوی شوی دی.
د ده د ځوانۍ جلالاباد د کورسونو، پوهنتونونو، کتابتونونو، فرهنګي غونډو او کافيشاپونو ښار و.
هغه په یوه خصوصي پوهنتون کې زدهکړې وکړې او د ډیزاین او معلوماتي ټکنالوژۍ په برخه کې یې کار پیل کړ. په جلالاباد کې د نړیوالو موسسو او پراختیايي پروژو حضور د ده په څېر ډېرو ځوانانو ته د کار فرصتونه برابر کړي وو.
خو ننګرهار د جګړې له سختو سیمو څخه هم و.
له ۲۰۱۵ وروسته، د طالبانو ترڅنګ د داعش خراسان ډلې بریدونه هم په دې ولایت کې زیات شول. اچین، سپینغر، تورې بوړې او ان جلالاباد، چې یو مهال د سولې او فرهنګ په نوم مشهور و، د جګړو او ناامنۍ له امله د رسنیو د سرټکو برخه شول.
په ۲۰۱۷ کال کې امریکايي ځواکونو په اچین کې د داعش د تونلونو پر ضد خپل تر ټولو لوی غیرهستهيي بم، چې د «بمونو مور» په نوم مشهور شو، وکاراوه.
تورخان به په ښار کې د عادي ژوند تر څنګ د چاودنو غږونه هم اورېدل.
بیا ۱۵ اګست راغی.
جلالاباد هم د طالبانو لاس ته ولوېد. تورخان د کابل هوايي ډګر تر دروازو ځان ورساوه، خو له هېواده د وتلو چانس یې ونه موند.
هغه لارې چې ده د خپلو خوبونو د ترلاسه کولو تګلوري ګڼلې، ناڅاپه یې پر مخ وتړل شوې.
تورخان د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو خبریال ته ویلي:«تاسې ما نه پوښتنه کوئ، خو زه نه پوهېږم له چا وپوښتم. زرګونه پوښتنې لرم چې ولې داسې وشول. هره ورځ لسګونه ځله هغه سندره اورم چې وایي: دا ښار چا داسې بدرنګ کړ؟».
۲۵کاله وروسته
په ۲۰۲۶ کال کې د ۲۰۰۱ کال ماشومان، د زېږېدو د میاشتې له مخې، ۲۴ یا ۲۵ کلن دي.
افغانستان اوس هغه هېواد نه دی چې دوی پکې لوی شوي وو.
په ډېرو سیمو کې د جګړې کچه کمه شوې، خو د ډېرو خلکو لپاره د جګړې ځای د وېرې نورو بڼو نیولی دی؛ څوک د ږیرې د خریلو له امله اندېښمن دی، څوک د موسیقۍ د اورېدو، څوک د حجاب او تګ راتګ له مقرراتو، او څوک د بېکارۍ، لوږې او راتلونکي له نامعلوم برخلیک څخه.
د ملګرو ملتونو او نورو نړیوالو بنسټونو راپورونه ښيي چې د افغانستان اقتصادي ستونزې لا هم ژورې دي، د کار بازار د نویو ځوانانو د جذب توان نه لري او میلیونونه خلک د خپلو لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو له ستونزو سره مخ دي.
له دې سره، د ګاونډیو هېوادونو څخه د میلیونونو افغانانو بېرته ستنېدو د کار، کور او لومړنیو خدمتونو پر بازار فشار نور هم زیات کړی دی.
د ښځو او نجونو ژوند هم د ۲۰۰۱م کال نسل د افغانستان له تر ټولو لویو بدلونونو څخه دی.
نجونې له شپږم ټولګي وروسته له زدهکړو محرومې دي او ښځې د کار په ډېرو برخو کې له محدودیتونو سره مخ دي. د «امر بالمعروف او نهی عن المنکر» قانون د ښځو د لباس او عامه حضور ترڅنګ د نارینهوو د ږیرو او د ټولنیز ژوند پر نورو برخو هم مقررات پراخ کړي دي.
مریم اوس هغه دفتر ته نه ځي چې یو وخت یې د ژوند یوه مهمه برخه وه.
بشیر د پخوانیو کلونو په څېر ثابت کار نه لري.
تورخان په جلالاباد کې د موبایلونو په یوه کوچني کاروبار کې د ژوند د دوام او له لوږې د ځان او کورنۍ د ژغورلو هڅه کوي.
دوی لا ژوندي دي، خو خبرې یې له ناهیلۍ، پوښتنو او هغو خاطرو ډکې دي، چې د یوه نسل د بایلې داستان بیانوي.
د ۲۰۰۱م کال نسل ښايي تر ټولو ډېرې پوښتنې له ځان سره ولري: ولې داسې وشول؟ څه وخت بدل شول؟ کومه دروازه بېرته پرانیستل کېدای شي؟ او د دوی د هغو خوبونو برخلیک به څه وي چې شل کاله یې د افغانستان د راتلونکي په نوم پالل؟
دوی داسې افغانستان لیدلی چې څو ځله یې بڼه بدله شوې ده؛ د جګړې افغانستان، د جمهوریت افغانستان، د پرېمانۍ او ټکنالوژۍ افغانستان او اوسنی منزوي او له اقتصادي ستونزو سره مخ افغانستان.
دوی له هر بدلون سره یو څه بایللي، خو ځینې شیان یې لا هم ساتلي دي: زدهکړه، تجربه، مهارت، حافظه او له نړۍ سره اړیکه.
پنځه ویشت کاله مخکې دوی د افغانستان د یوه نوي څپرکي له پیل سره وزېږېدل.
نن د هماغه نسل لپاره یوازې پوښتنه دا نه ده چې افغانستان به څوک اداره کوي؛ پوښتنه دا ده چې دوی به په دې افغانستان کې څنګه ژوند کوي او خپل راتلونکی به څنګه جوړوي.
بشیر، د افغانستان انټرنشنل- پښتو خبریال ته ویلي: کله ناکله له همدې سوچونو د کابل له یوې کړکۍ د اسمايي غرونو پر لور ګوري او ساړه اسوېلي باسي.
هغه لا ۲۵ کلن دی.
د هغه نسل کیسه لا پای ته نه ده رسېدلې.