د افغانستان د ملي جنبش ګوند مشر عبدالرشید دوستم د چهارشنبې په ورځ د تلې په ۱۵مه افغانستان انټرنشنل ته په یوه لیکلي مطلب کې څرګنده کړې چې ۲۵ کاله وړاندې د طالبانو د نسکورولو لپاره امریکا څه ډول له ده سره اړیکه ونیوله.
۲۵ کاله وړاندې په همدې ورځ د ۱۳۸۰ کال د تلې په ۱۵مه، د امریکا ولسمشر جورج ډبلیو بوش په رسمي ډول په افغانستان کې د القاعدې او د طالبانو پر مرکزونو د برید امر صادر کړ.
عبدالرشید دوستم چې د متحدې جبهې له مهمو قوماندانانو څخه و، په ۲۰۰۱ کال کې د امریکايي ځانګړو ځواکونو ترڅنګ د طالبانو پر ضد جګړه وکړه. د ملا محمد عمر په مشرۍ د طالبانو حکومت، د امریکا په مشرۍ د ایتلاف له هوايي بریدونو او د متحدې جبهې او نورو طالب ضد ځواکونو له ځمکنیو عملیاتو وروسته، چې د امریکايي ځواکونو ملاتړ ورسره و، نسکور شو.
افغانستان انټرنشنل د ښاغلي دوستم دا روایت د تاریخي اهمیت له امله خپروي:
«له امریکا سره اړیکه د ازبکستان له لارې ټینګه شوه. د داوود اکه په نوم یو کس چې په اصل کې د امریکا تبعه و او اصلي نوم یې داوود ټایسون دی او په ازبکي ژبه بشپړ برلاسی لري، ماته ټیلیفون وکړ. هغه په روانه ازبکي ژبه راسره خبرې وکړې او ځان یې را وپېژانده. هغه وویل: ”موږ غواړو له نږدې درسره وګورو“. مطلب یې دا و چې دوی غوښتل له همدې ځایه له طالبانو سره خپله جګړه پیل کړي.
ما ورته وویل چې راشئ. موږ زرګونه سپاره جنګیالي لرو. له همدې ځایه به خپلې مبارزې ته دوام ورکړو او افغانستان به ازاد کړو. له دې خبرو څه موده وروسته یې بیا ټیلیفون وکړ او ویې ویل چې موږ را روان یو.
زما په یاد دي چې شپه وه او د محمد محقق د قرارګاه څراغونه مو بل کړي وو. د امریکايي ځانګړو ځواکونو لومړنۍ ډله، چې نهه کسان وو، په ملکي جامو او کاوبای پتلونونو کې زموږ قرارګاه ته راغله. له ځان سره یې لوی او درانده اوسپنیز صندوقونه هم راوړل.
په دغو صندوقونو کې درانه وسایل، د مخابراتو درنې وسیلې او اړوند اسناد وو. دوی له قرارګاه څخه لږه دمه واخیسته او وروسته ما د نقشې له مخې هغوی ته په فاریاب، جوزجان، سرپل، سمنګان او نورو ولایتونو کې زموږ د ځواکونو د جغرافیې او ځایونو په اړه معلومات ورکړل او اسونه مې هم ورته وښودل. له وضعیت څخه داسې معلومېده چې هغوی له سپرلۍ سره چندان بلد نه وو.
تاشکند زموږ د اړیکو په ټینګولو او بریالیتوب کې پرېکنده رول درلود. په قشقهدریا کې یوه پوځي اډه وه. امریکایانو له ازبکستان سره هوکړه کړې وه چې له دغې اډې څخه د خپلو ټرانسپورټي الوتکو او چورلکو د الوتنو او د لوژستیکي وسایلو د لېږد لپاره کار واخلي.
موږ کله ناکله له امریکایانو سره پیغامونه تبادله کول. زه پوهېدم چې په هغو ولایتونو کې چې زموږ نفوذ پکې و، طالبانو لا ډېر پام ور اړولی و. طالبانو شاوخوا ۳۰ تر ۳۵ زره جنګي ځواکونه درلودل چې مشري یې ملا فاضل کوله. ملا فاضل د ملا عمر او اسامه بن لادن له لوري د امریکايي ځواکونو پر وړاندې د جګړې قوماندان ټاکل شوی و.
ما دقیق معلومات درلودل او امریکايي ځانګړو ځواکونو ته مې ډاډ ورکړی و چې هر کله مزارشریف ونیسو، اووه نور ولایتونه به هم په هماغه ورځ سمدستي د طالبانو له ولکې ووځي.
کله چې مو مزارشریف ونیو، په همدې ورځ له بادغیس څخه تر پلخمري او له سمنګان څخه تر فاریاب پورې سیمې هم ونیول شوې. موږ یعنې محمد محقق، عطامحمد نور او ما، له مخکې خلکو ته معلومات ورکړي وو، خپلې شبکې مو په منځ کې جوړې کړې وې او خلک مو پاڅون ته چمتو کړي وو.
په یوه ورځ له بادغیس څخه تر سمنګان پورې ټول ولایتونه سقوط شول او موږ د طالبانو ګڼ شمېر قوماندانان او جنګیالي اسیران کړل. زه پوهېدم چې د اسامه بن لادن ځانګړي ځواکونه د هېواد په شمال کې موجود دي. نږدې زر تنه یې اسیران شول او د هغه مرستیال هم، چې په عبدالحمید مستعار نوم یې پېژندل کېده، زموږ لاس ته ولوېد. هغه ټپي و او وروسته په روغتون کې مړ شو.
جان واکر لیند چې د امریکا تبعه و، او ګڼ شمېر بهرني ترهګر هم د اسیرانو په ډله کې وو. همدارنګه ملا فاضل او نوري، د خپلو قول اردوګانو له قوماندانانو او څه باندې ۱۰ زرو کسانو سره، زموږ له خوا ونیول شول.
غواړم دلته یوه خاطره هم بیان کړم. کله چې مو مزارشریف ونیو، ما په جنګي کلا کې د مخابراتو انتن ولګاوه او له خپلو ځواکونو سره مې اړیکه ونیوله. هغه مهال د شمال ټول ولایتونه نیول شوي وو.
د امریکايي ځواکونو یو قوماندان هم په سیمه کې حاضر و او زما چارې یې له نږدې څارلې. ما ورته وویل چې لکه څنګه مې ژمنه کړې وه، اوس د شمال ټول ولایتونه نیول شوي دي. ته کولی شې له دې ځایه تر بادغیس او له سمنګان څخه تر پلخمري پورې ولاړ شې او په خپلو سترګو یې ووینې.
هغه راته رانږدې شو، پوځي سلام یې وکړ، اسمان ته یې وکتل او ویې ویل: ”خدایه، زه دوه لوڼې لرم. که ماته یو زوی راکړې، نوم به یې دوستم کېږدم“.
له نهو امریکايي سرتېرو پرته، ۱۲ نور امریکايي ځواکونه هم راغلل. په سر کې یې ښاغلی مارک و. په دې توګه د امریکايي ځواکونو شمېر ۲۱ تنو ته ورسېد. ټول د امریکا د ځانګړو ځواکونو غړي وو. هغوی هوايي بریدونه تنظیمول او تل له موږ سره وو. موږ د بریدونو د هدفونو همغږي کوارډینېټونه برابرول.
له بامیان څخه عبدالکریم خلیلي، له غور څخه امیر اسماعیل خان او له تخار څخه هم یو شمېر کسانو بریدونه پیل کړل. د جګړې ټولې چارې زما تر قوماندې لاندې تنظیمېدې. ما له امریکايي ځانګړو ځواکونو سره په بامیان، تخار او غور کې د عملیاتو همغږي کوله. خپله ما هم د مزارشریف له مرکزي سیمې څخه مخ پر وړاندې تګ کاوه. البته د سياېیاې غړي هم موجود وو چې له موږ سره یې مشورې کولې.
موږ هغوی ته مشوره ورکوله چې غور، تخار او بامیان ته څو کسان ولېږي، څو هغوی له هغه ځایه موږ ته د بریدونو د هدفونو کوارډینېټونه راولېږي.
د جګړې پر مهال موږ یوازې د بریا او د خپلې خاورې د ازادۍ په فکر کې وو. د هېڅ ډول ژمنې او امتیاز خبره نه وه. زما فکر دا و چې د افغانستان خلک باید پخپله سره راټول شي او د هېواد د موخو، راتلونکي او سیاسي جوړښت په اړه پرېکړه وکړي».
د ۲۰۰۱م کال نسل د افغانستان د تېرو ۲۵ کلونو له ټولو لویو بدلونونو سره لوی شو؛ له جمهوریت، زدهکړو او کاري فرصتونو تر جګړې، د نظام بدلون، کډوالۍ او اقتصادي ستونزو پورې. ۲۵ کاله وروسته، نن دا نسل د خپل راتلونکي د نامعلوم برخلیک او بایللو فرصتونو له پوښتنې سره مخ دی.
د ۲۰۰۱م کال منی و. د ننګرهار د تورې بوړې په غرونو د الوتکو د ګزمو او بمباریو انګازې خپرېدې. ځایي خلکو پیتاوی کم کړی و، خو د جومات په صوفه کې به وخت ناوخت څو تنه سره راټولېدل؛ د یو بل او د بمباریو له حال څخه به یې ځانونه خبرول.
د ویر او ساندو د ډېرو خبرونو تر څنګ، د ځینو کلیوالو په کورونو کې د ماشومانو د زوکړې خبر ونه هم تر غوږو رسېدل.
دلته او د افغانستان په نورو سیمو کې داسې ماشومان هم وزېږېدل چې ښايي د ملا له اذان یا د مور د «قربان دې شم» له غږه مخکې یې د نړۍ په کچه د خپلو مشهورو غرونو پر سر د درنو بمونو د لوېدو غږ اورېدلی وي.
دوی لا نه پوهېدل چې برخلیک یې په کوم افغانستان کې سترګې پرانیستلې؛ نه پوهېدل چې د دوی د زېږېدو کال به د افغانستان د یوه نوي سیاسي څپرکي له پیل سره وتړل شي او یوه ورځ به د «۲۰۰۱ م کال نسل» په نوم یادېږي.
د نوي سیاسي فصل له پیل سره، له افغانستان څخه زرګونه کیلومتره لرې، د جرمني په بن ښار کې د ۲۰۰۱ کال د ډسمبر ناستو د حامد کرزي په مشرۍ د لنډمهالې ادارې جوړېدو ته لار هواره کړه. څو کاله وروسته، افغانستان نوی اساسي قانون، ټاکنې، خصوصي پوهنتونونه، پراخې رسنۍ، نړیوال تعامل او ګڼ هغه امکانات وموندل چې د جګړې په کلونو کې یې تصور هم سخت و.
دا د یوه داسې نسل لپاره، چې د بدمرغیو له پیل سره نړۍ ته راغلی و، د نېکمرغۍ نوې دروازې وې.
نن، ۲۵ کاله وروسته، د ۲۰۰۱ م کال نسل نور ماشومان نه دي. ځینو یې په کور دننه او بهر لوړې زدهکړې کړې، ځینو له نړیوالو ادارو سره کار کړی، ځینو په خپلو برخو کې نوم پیدا کړی، ځینې د مرګ له ګواښمنو لارو د کډوالې پر سفر روان دي او ځینې په وړو کاروبارونو د ژوند د دوام هڅه کوي.
د دوی د ژوند کیسه، په یوه معنا، د افغانستان د تېرو پنځو ویشتو کلونو کیسه ده.
«کابل له ډېرو معجزو نه ډک دی»
بشیر، چې نوم یې مستعار دی، د ۲۰۰۱م کال په ډسمبر کې په کندهار کې زېږېدلی و، خو د کورنیو جګړو له امله یې ماشومتوب په کابل کې تېر شو.
کله چې په ۲۰۰۴ کال کې نوی اساسي قانون تصویب او د ولسمشرۍ لومړنۍ ټاکنې ترسره شوې، بشیر درې کلن و. سیاست ورته هغه مهال د لویانو د خبرو او د جګړې له خاطرو سره تړلی مفهوم و، خو د وخت په تېرېدو او د کابل د بڼې په بدلېدو، د ده په ذهن کې د افغانستان د راتلونکي انځور هم بدل شو.
هغه ولیدل چې ښار ورو ورو له کنډوالو راپاڅېده. خصوصي ښوونځي، د انګلیسي ژبې کورسونه، کمپیوټر سنټرونه او وروسته خصوصي پوهنتونونه د ده د ځوانۍ د ژوند برخه شول.
د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۵ کلونو ترمنځ کابل د ده په سترګو کې له کنډوالو راوتلی ښار و؛ پراخ سړکونه، نوې او دنګې ودانۍ، څوستوريز هوټلونه، کافې شاپونه، کتابتونونه، سوناګانې، مجهز علمي او ټکنالوژیک مرکزونه او د یوه داسې راتلونکي نښې چې د سیمې په کچه د افغانستان د بېرته سیالېدو هیله یې پیدا کوله.
د بشیر په ذهن کې هغه وخت د کابل په اړه دې سندرې ازانګې کولې:
«کابل له ډېرو معجزو نه ډک دی- چا چې وران کړی، هغه بیا جوړ کړی».
بشیر په معلوماتي ټکنالوژۍ کې لوړې زده کړې وکړې. د پوهنتون تر څنګ یې د بهرنیو موسسو لپاره فریلانس کارونه کول، ښه عاید یې درلود او د یوه هوسا او سیال ژوند خاوند شوی و.
هغه فکر کاوه چې د افغانستان راتلونکی به له ټکنالوژۍ او ځوانانو سره تړلی وي.
خو د کابل له دې ظاهراً عصري ژوند سره په څنګ کې جګړه هم روانه وه.
له ۲۰۱۴ م کال وروسته، کله چې د نړیوالو ځواکونو ډېره برخه له افغانستان څخه ووتله او افغان امنیتي ځواکونو د جګړې اصلي پېټی پر اوږو واخیست، په ډېرو ولایتونو کې جګړه پراخه شوه. کابل هم له چاودنو او بریدونو خوندي نه و.
د بشیر نسل له یوه عجیبه تضاد سره لوی شو: سهار به یې د چاودنې خبر اورېده او پوهنتون ته به تله، خو ماښام به یې له ملګرو سره په کافي شاپ کې د نوي کار، سټارټاپ، ټکنالوژۍ یا بهر ته د زدهکړو په اړه خبرې کولې.
جګړه وه، خو ژوند هم روان و.
د پرانیستل شویو دروازو د بیا تړل کېدو ننداره
مریم د ۲۰۰۱ م کال په نومبر کې په مزارشریف کې زېږېدلې وه، خو له پنځه کلنۍ راهیسې په کابل کې اوسېدله.
د هغې مور د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال له کوره ډېره نه شوه وتلای. په مزار کې یې د طالبانو د واک او جګړو ګڼې وېرونکې کیسې له ځان سره ساتلې وې او مریم ته یې بیانولې.
مریم بیا په داسې افغانستان کې لویه شوه چې د هغې د زېږېدو له وخت څخه د ښځو او نجونو پر مخ تړلې ډېرې دروازې بېرته پرانیستل شوې وې.
هغې پوهنتون ولوست او وروسته یې په یوه نړیواله موسسه کې د پروژو د ارزونې په برخه کې کار پیدا کړ. دفتر ته به په خپل موټرکې تلله، معاش یې درلود او د خپلې کورنۍ د لګښتونو په برابرولو کې یې برخه اخیسته.
د ۲۰۱۸ او ۲۰۱۹ کلونو په شاوخوا کې ټولنیزې رسنۍ د مریم او د هغې د ملګرو د بحثونو بنډار ځای ګرځېدلی و. د کار، د ښځو د حقونو، سیاست او د افغانستان د راتلونکي په اړه به یې خبرې کولې.
دوی فکر کاوه چې دا مزل به دوام کوي او د خپلو خوبونو منزل ته به رسېږي.
خو په ۲۰۲۰ کال کې د دوحې تړون او په ۲۰۲۱ کال کې د امریکايي ځواکونو د وتلو له پیل سره، د مریم او د هغې د نسل ډېر خوبونه له جدي پوښتنو سره مخ شول.
هره ورځ به د یوه ولایت یا ولسوالۍ د سقوط خبر راتله، خو کابل لا هم عادي ښکارېده. دفترونه پرانیستي وو، پوهنتونونه روان وو او خلک خپلو کارونو ته تلل.
د ژوند او مرګ تر منځ دغه کشمکش د اګست تر ۱۵مې دوام وموند.
د اګست ۱۵مه؛ هغه ورځ چې هر څه بدل شول
د ۱۴۰۰ کال د زمري ۲۴مه وه.
بشیر هغه ورځ شاوخوا یوولس بجې په دشتې برچي کې خپلو هزاره زدهکوونکو ته د تدریس لپاره تللی و. ترافیک درېدلی و، خلکو په موبایلونو کې خبرونه کتل او اوازې له یوه کس څخه بل ته انتقالېدې.
طالبان د کابل شاوخوا سیمو ته رسېدلي وو.
امنیتي ځواکونه له ځینو سیمو وتلي وو.
د حکومت د سقوط خبرونه له هرې خوا راتلل.
څو ساعته وروسته هغه څه چې تر سهاره ناممکن ښکارېدل، پېښ شول.
د جمهوریت نښې له ځینو دېوالونو ښکته شوې، ځینو دوکاندارانو د ښځو اعلانونه په رنګ پټ کړل او د ښار بڼه په چټکۍ سره بدله شوه.
مریم په شهرنو کې په خپل دفتر کې وه.
هغې او همکارانو یې هڅه کوله هغه اسناد او معلومات له منځه یوسي چې وېره یې لرله، د نوي واک له راتګ وروسته به د ښځینه کارکوونکو لپاره ستونزه جوړ کړي.
بیا له دفتره ووتله او کور ته ولاړه.
تر ماښامه د ارګ پر سر د طالبانو بیرغ پورته شو.
د ۲۰۰۱ م کال نسل، چې د خپل ماشومتوب ډېره برخه یې په یو جمهوري افغانستان کې تېره کړې وه، په یوه ورځ د خپل پېژندل شوي نظام د پای شاهدان شول.
ځینو دوستانو او همکارانو بشیر ته ویل چې هوايي ډګر ته ځان ورسوي، ښايي له هېواده د وتلو چانس پیدا کړي. خو د لارې د خطرونو او د کورنۍ د اندېښنو له امله هغه ونه توانېد چې ورشي.
بیا یې د ټولنیزو رسنیو او تلویزیون له لارې د هوايي ډګر صحنې ولیدې.
زرګونه کسان د هوايي ډګر شاوخوا راټول وو. ځینو د الوتکو د پورته کېدو پر مهال ځانونه ورته رسولي وو؛ د څو کسانو د الوتکې له بدنې څخه د لوېدو تصویرونه د نړۍ رسنیو ته هم ورسېدل.
بشیر وايي، دا تصویر یې له حافظې نه وځي.
د ده لپاره دا یوازې د یوه هوايي ډګر تصویر نه و؛ د یوه نسل د ماتې او بېوسۍ تصویر و.
د اګست تر پایه امریکايي ځواکونه له افغانستان څخه ووتل.
د بشیر او مریم د نسل لپاره، د کابل هوايي ډګر یوازې د وتلو ځای نه و؛ د یوه ایډیال او بایللي ژوند د پای تصویر و.
«دا ښار چا داسې بدرنګ کړ؟»
تورخان، چې نوم یې مستعار دی، د ۲۰۰۱ کال په نومبر کې په مهترلام کې زېږېدلی، خو له شپږ کلنۍ وروسته په جلالاباد کې لوی شوی دی.
د ده د ځوانۍ جلالاباد د کورسونو، پوهنتونونو، کتابتونونو، فرهنګي غونډو او کافيشاپونو ښار و.
هغه په یوه خصوصي پوهنتون کې زدهکړې وکړې او د ډیزاین او معلوماتي ټکنالوژۍ په برخه کې یې کار پیل کړ. په جلالاباد کې د نړیوالو موسسو او پراختیايي پروژو حضور د ده په څېر ډېرو ځوانانو ته د کار فرصتونه برابر کړي وو.
خو ننګرهار د جګړې له سختو سیمو څخه هم و.
له ۲۰۱۵ وروسته، د طالبانو ترڅنګ د داعش خراسان ډلې بریدونه هم په دې ولایت کې زیات شول. اچین، سپینغر، تورې بوړې او ان جلالاباد، چې یو مهال د سولې او فرهنګ په نوم مشهور و، د جګړو او ناامنۍ له امله د رسنیو د سرټکو برخه شول.
په ۲۰۱۷ کال کې امریکايي ځواکونو په اچین کې د داعش د تونلونو پر ضد خپل تر ټولو لوی غیرهستهيي بم، چې د «بمونو مور» په نوم مشهور شو، وکاراوه.
تورخان به په ښار کې د عادي ژوند تر څنګ د چاودنو غږونه هم اورېدل.
بیا ۱۵ اګست راغی.
جلالاباد هم د طالبانو لاس ته ولوېد. تورخان د کابل هوايي ډګر تر دروازو ځان ورساوه، خو له هېواده د وتلو چانس یې ونه موند.
هغه لارې چې ده د خپلو خوبونو د ترلاسه کولو تګلوري ګڼلې، ناڅاپه یې پر مخ وتړل شوې.
تورخان د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو خبریال ته ویلي:«تاسې ما نه پوښتنه کوئ، خو زه نه پوهېږم له چا وپوښتم. زرګونه پوښتنې لرم چې ولې داسې وشول. هره ورځ لسګونه ځله هغه سندره اورم چې وایي: دا ښار چا داسې بدرنګ کړ؟».
۲۵کاله وروسته
په ۲۰۲۶ کال کې د ۲۰۰۱ کال ماشومان، د زېږېدو د میاشتې له مخې، ۲۴ یا ۲۵ کلن دي.
افغانستان اوس هغه هېواد نه دی چې دوی پکې لوی شوي وو.
په ډېرو سیمو کې د جګړې کچه کمه شوې، خو د ډېرو خلکو لپاره د جګړې ځای د وېرې نورو بڼو نیولی دی؛ څوک د ږیرې د خریلو له امله اندېښمن دی، څوک د موسیقۍ د اورېدو، څوک د حجاب او تګ راتګ له مقرراتو، او څوک د بېکارۍ، لوږې او راتلونکي له نامعلوم برخلیک څخه.
د ملګرو ملتونو او نورو نړیوالو بنسټونو راپورونه ښيي چې د افغانستان اقتصادي ستونزې لا هم ژورې دي، د کار بازار د نویو ځوانانو د جذب توان نه لري او میلیونونه خلک د خپلو لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو له ستونزو سره مخ دي.
له دې سره، د ګاونډیو هېوادونو څخه د میلیونونو افغانانو بېرته ستنېدو د کار، کور او لومړنیو خدمتونو پر بازار فشار نور هم زیات کړی دی.
د ښځو او نجونو ژوند هم د ۲۰۰۱م کال نسل د افغانستان له تر ټولو لویو بدلونونو څخه دی.
نجونې له شپږم ټولګي وروسته له زدهکړو محرومې دي او ښځې د کار په ډېرو برخو کې له محدودیتونو سره مخ دي. د «امر بالمعروف او نهی عن المنکر» قانون د ښځو د لباس او عامه حضور ترڅنګ د نارینهوو د ږیرو او د ټولنیز ژوند پر نورو برخو هم مقررات پراخ کړي دي.
مریم اوس هغه دفتر ته نه ځي چې یو وخت یې د ژوند یوه مهمه برخه وه.
بشیر د پخوانیو کلونو په څېر ثابت کار نه لري.
تورخان په جلالاباد کې د موبایلونو په یوه کوچني کاروبار کې د ژوند د دوام او له لوږې د ځان او کورنۍ د ژغورلو هڅه کوي.
دوی لا ژوندي دي، خو خبرې یې له ناهیلۍ، پوښتنو او هغو خاطرو ډکې دي، چې د یوه نسل د بایلې داستان بیانوي.
د ۲۰۰۱م کال نسل ښايي تر ټولو ډېرې پوښتنې له ځان سره ولري: ولې داسې وشول؟ څه وخت بدل شول؟ کومه دروازه بېرته پرانیستل کېدای شي؟ او د دوی د هغو خوبونو برخلیک به څه وي چې شل کاله یې د افغانستان د راتلونکي په نوم پالل؟
دوی داسې افغانستان لیدلی چې څو ځله یې بڼه بدله شوې ده؛ د جګړې افغانستان، د جمهوریت افغانستان، د پرېمانۍ او ټکنالوژۍ افغانستان او اوسنی منزوي او له اقتصادي ستونزو سره مخ افغانستان.
دوی له هر بدلون سره یو څه بایللي، خو ځینې شیان یې لا هم ساتلي دي: زدهکړه، تجربه، مهارت، حافظه او له نړۍ سره اړیکه.
پنځه ویشت کاله مخکې دوی د افغانستان د یوه نوي څپرکي له پیل سره وزېږېدل.
نن د هماغه نسل لپاره یوازې پوښتنه دا نه ده چې افغانستان به څوک اداره کوي؛ پوښتنه دا ده چې دوی به په دې افغانستان کې څنګه ژوند کوي او خپل راتلونکی به څنګه جوړوي.
بشیر، د افغانستان انټرنشنل- پښتو خبریال ته ویلي: کله ناکله له همدې سوچونو د کابل له یوې کړکۍ د اسمايي غرونو پر لور ګوري او ساړه اسوېلي باسي.
هغه لا ۲۵ کلن دی.
د هغه نسل کیسه لا پای ته نه ده رسېدلې.
د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر پر ۷مه امریکا د بهرنیو وسله والو د له منځه وړلو او د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ د نسکورولو په موخه پر افغانستان برید وکړ. ۲۰ کلنه جګړه د بهرنیو ځواکونو په وتلو او کابل ته د طالبانو په بیا راتګ پای ته ورسېده.
د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر په ۷مه، هغه مهال چې امریکا د طالبانو تر واک لاندې افغانستان باندي برید وکړ، تمنا رحیمي (مستعار نوم) ۱۰ کلنه وه، امریکا یې نه پېژندله ، خو د هغې لپاره امریکا یوازې هغه نوم و چې پلار به یې تل له راډیو اورېده او په افغانستان د دغه هېواد د احتمالي برید په اړه به یې خبرې کولې.
د تمنا لپاره د «برید» مانا روښانه وه: وېره، تېښته او له کوره وتل هغه تجربه چې د افغانستان د شمال په جګړو کې هغې او د هغې کورنۍ ته نااشنا نه وه.
تمنا له خپل پلار او زړې راډیو سره یوځای له خپلې مور حمیرا (مستعار نوم) څخه د ښوونځي د تګ کیسې هم اورېدلې. خو هغې خپله د طالبانو د واکمنۍ پر مهال ښوونځي ته د تګ فرصت نه درلود. د هغه وخت د ښځو د ژوند انځورونه هم د هغې په ذهن کې پاتې دي؛ هغه ښځې چې له کوره د وتلو اجازه یې نه لرله.
تمنا هغه مهال د وضعیت روښانه درک نه درلود، خو نن هغه دوره په یوه کلمه بیانوي: «ناورین»؛ د هغې په وینا، دا هغه ناورین دی چې اوس یې بیا تجربه کوي.
د تمنا مور به هغې ته د خپلو ټولګیوالو کیسې هم کولې څو هغه ښځې چې یوه وخت له حمیرا سره ټولګېوالې وې، لا یې هم ورسره نږدې اړیکې لرلې او تل به یې د دوی کور ته تګ راتګ کاوه.
تمنا به هغوی ټولو ته «خاله» ویل. هغې د دوستۍ او صمیمیت مفهوم تر هغه مخکې چې خپله ښوونځي ته لاړه شي، د خپلې مور د ښوونځي له ملګرو سره د اړیکو له لارې پېژندلی و.
پر افغانستان د امریکا برید د ۱۳۸۰ کال د تلې په ۱۵مه، چې د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر له ۷مې سره برابره ده، د القاعدې د شبکې د له منځه وړلو او له واکه د طالبانو د لرې کولو په موخه پیل شو.
دغه عملیات د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ د نسکورېدو، د جمهوري نظام د جوړېدو او په افغانستان کې د نړیوالو ځواکونو د ۲۰ کلن حضور لامل شول چې له درنو انساني او مالي لګښتونو سره مل و، خو په پای کې د ۱۴۰۰ کال د زمري په میاشت کې د بهرنیو ځواکونو په وتلو او کابل ته د طالبانو په بیا راتګ پای ته ورسېد.
له سپټمبر ۱۱مې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ تر سقوط
د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر په ۱۱مه، چې د ۱۳۸۰ کال د وږي له ۲۰مې سره برابره ده، د القاعدې شبکې ۱۹ غړو د څلورو مسافر وړونکو الوتکو په تښتولو سره په نیویارک او واشنګټن کې بریدونه وکړل چې نږدې درې زره کسان یې ووژل.
له دې وروسته د امریکا د هغه مهال ولسمشر جورج ډبلیو بوش له طالبانو وغوښتل چې د القاعدې مشران ور وسپاري او د دې شبکې روزنیز کمپونه وتړي.
ملا محمد عمر دغه غوښتنه ونه منله او وړاندیز یې وکړ چې د اسامه بن لادن دوسیه دې په یوه اسلامي محکمه کې وڅېړل شي، یا دې نوموړی یوه درېیم هېواد ته ولېږدول شي. واشنګټن دغه وړاندیز و نه مانه او د تلې په ۱۵مه یې هوايي بریدونه پیل کړل.
ارین شریفي، د نړیوال امنیت د چارو څېړونکی او پخوانی امنیتي چارواکی، له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وايي، امریکا د سپټمبر د ۱۱مې په بریدونو کې په بی خبرۍ او د کورني سیاسي فشار له امله د چټک پوځي غبرګون لاره غوره کړه.
د نوموړي په وینا، د امریکا دفاع وزارت په لومړي سر کې د چمتووالي لپاره د څو میاشتو وخت غوښت، خو د امریکا مرکزي استخباراتو ادارې «سي ای اې» دغه ماموریت د یوه استخباراتي او د ترهګرۍ ضد عملیاتو په توګه پیل کړ.
شریفي زیاتوي، تاجکستان په دې پړاو کې د واشنګټن لپاره د یوه ستراتیژیک دهلېز او د ملاتړې د اډې په توګه مهم و. د سي ای اې د ترهګرۍ ضد مرکز ډلې د تاجکستان له لارې تخار ته ننوتې او د افغانستان په شمال کې یې د متحدې جبهې له قوماندانانو سره اړیکې ټینګې کړې.
له دغه ایتلاف یوازې دوه ورځې وړاندې احمدشاه مسعود په یوه ځانمرګي برید کې ووژل شو. دغه برید دالقاعدې ته منسوبیږي.
د دغه پخواني امنیتي چارواکي په باور، د امریکا عملیاتي شبکه له تخاره پنجشېر، شمالي سیمو او وروسته جنوب او کندهار ته پراخه شوه. هغه وايي، په لومړیو ورځو کې د دولت جوړونې یا ملت جوړونې لپاره مشخص پلان نه و، خو د طالبانو له چټک سقوط وروسته د امریکا ماموریت د «واورین توپ» په څېر پراخ شو او واشنګټن د دولت جوړونې ډګر ته داخل شو.
د امریکا او بریتانیا هوايي ملاتړ د طالبانو دفاعي کرښې ماتې کړې. مزارشریف د ۱۳۸۰ کال د لړم په ۱۸مه، کابل د لړم په ۲۲مه او کندهار د لیندۍ په ۱۵مه سقوط وکړ.
د لس کلنې تمنا لپاره دغه ستر سیاسي بدلون په ساده او ماشومانه خاطرو کې پاتې شو.
هغې طالبان پېژندل او پوهېده چې نور په واک کې نه دي، خو د خپل شاوخوا د چاپېریال بدلون یې له ورځنیو نښو درک کاوه. له دغو نښو یوه یې د هغې پلار و چې د طالبانو له سقوط وروسته یې خپله ږیره لنډه کړې وه.
راډیو هم د تمنا د هغو ورځو د خاطرو یوه برخه ده.
نوموړې وايي، له راډیو څخه یې لومړنۍ خاطره د خبر پر ځای له یوې عجیبه موسیقۍ سره تړاو لري: «لومړی ځل مې د خبر پر ځای موسیقي واورېدله. دا تر ټولو لوی احساس و چې ما درلود، موسیقي عجیبه وه.»
په جرمني کې هم د افغان سیاسي ډلو غونډه وشوه او د لنډمهالې ادارې د رامنځته کولو لپاره د بن تړون لاسلیک شو.
د طالبانو یو شمېر مشران او جنګیالي هم پاکستان ته لاړل او وروسته له همغه ځایه د دغې ډلې د بیا تنظیم لپاره زمینه برابره شوه.
د بن تړون: د بهرني ملاتړ له لارې د جمهوریت رامنځته کېدل
د کابل له سقوط وروسته، د واک د تشې مخنیوی د افغان مشرانو او نړیوالې ټولنې په لومړیتوب بدل شو. د ۱۳۸۰ کال په لیندۍ کې د بن کنفرانس د لنډمهالې ادارې چوکاټ وټاکه او حامد کرزی یې مشر وټاکل شو.
د تمنا لپاره د طالبانو سقوط یوازې د یوه حکومت پای نه و بلکې د هغې لپاره د هغې دروازې د پرانیستل کېدو معنا یې لرله چې کلونه پرې تړل شوې وه. په همدې وخت کې یې مور حمیرا ورته وویل چې ښوونځي ته به ځي. مور یې کلونه د خپل ښوونځي د ورځو کیسې تمنا ته کړې وې. تمنا چې د طالبانو د واکمنۍ پر مهال له ښوونځي محرومه پاتې شوې وه، اوس غوښتل هغه څه تجربه کړي چې تر هغه وخته یې یوازې په اړه اورېدلي وو.
په ۱۳۸۱ کال کې، د لومړي ځل لپاره ښوونځي ته لاړه. په ټولګي کې یې ولیدل چې له ډېرو ټولګیوالو څخه مشره ده. هغې تر هغه وخته د ښوونځي ودانۍ، مېز او څوکۍ له نږدې نه وو لیدلي خو کوم ښوونځی چې هغې ولید، له هغه انځور سره یې توپیر درلود چې د مور له کیسو څخه یې په ذهن کې جوړ کړی و. ماتې کړکۍ، نړېدلي دېوالونه او د جګړې نښې لا هم د ښوونځي په ودانۍ کې لیدل کېدل او زده کوونکي پر داسې غالۍ ناست وو چې د بېرته ستنېدو پر مهال به یې کالي له دوړو ډکېدل.
خو تمنا زده کړې پرېنښودې، هغې د سویې له ازموینې وروسته څو ټولګي تېر کړل او ځان یې پنځم ټولګي ته ورساوه. هلته یې له خپلو همزولو نجونو سره زده کړه کوله.
نوموړې وايي، د سیالۍ روحیه یې لرله او هڅه یې کوله چې له نورو وروسته پاتې نه شي.
افغانستان هم په همدې کلونو کې هڅه کوله چې د جګړې له کنډوالو څخه راپورته شي. تمنا احساس کاوه چې هغه هم له خپل هېواد سره یوځای مخته ځي.
ښوونځی د تمنا لپاره یوازې د زده کړې ځای نه و. هغې په همدې کلونو کې داسې ملګري پیدا کړل چې اړیکې یې تر نن ورځې پورې دوام لري.
کلونه وروسته، هغې او د ځینو هماغو ټولګیوالو لا هم په فېسبوک کې د «وفادارو ټولګیوالو» په نوم یوه ډله لري.
په همدې کلونو کې، بېړنۍ لویې جرګې انتقالي اداره تایید کړه، نوی اساسي قانون په ۱۳۸۳ کال کې تصویب شو او د ولسمشرۍ ټاکنې ترسره شوې. د جمهوریت په دوو لسیزو کې میلیونونه نجونې او هلکان ښوونځیو ته ولاړل، پوهنتونونه پراخ شول، خپلواکې رسنۍ رامنځته شوې او ښځو په زده کړو، روغتیا، ادارو، عدلي بنسټونو او سیاست کې ونډه واخیسته.
د چارو د پوهانو په باور، په افغانستان کې جمهوریت له پیله له جوړښتي ستونزو سره مخ و. د واک تمرکز، د سیمه ییز مدیریت کمزورتیا، اداري فساد او د غیررسمي شبکو نفوذ د دولتي بنسټونو پر وړاندې د خلکو باور کمزوری کړ.
د افغانستان پوځ او پولیس هم د تجهیز، روزنې، اکمالاتو او معاشونو د ورکړې لپاره پر بهرني ملاتړ متکي پاتې شول.
د پوهنې پخوانی وزیر او د نبراس مطالعاتو او څېړنو د بنسټ مشر سید حسین اشراق له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وايي چې په ۲۰۰۱ کال کې طالبان سخت کمزوري شوي وو او د هغوی د کړنو له امله ډېرو کسانو په سیاسي معادلو کې د هغوی شتون اړین نه باله.
د نوموړي په وینا، د بن له کنفرانس څخه راوتلی جوړښت تر ډېره له نړیوالو ګټو سره تړلی و او واک یې د ډلو ترمنځ په «میخانیکي» ډول ووېشه. هغه باور لري چې همدې تشې د ناامنۍ او د طالبانو د بیا تنظیم لپاره زمینه برابره کړه.
اشراق د جمهوریت د وروستیو کلونو په اړه وايي: «له شک پرته، د واک تمرکز، د حکومت کمزورتیا او ناکارۍ او پراخ فساد ملي او نړیواله ټولنه ناهیلې کړې وه تر دې چې ټول دې باور ته ورسېدل چې دا نظام نور کار نه کوي او د ترمیم او اصلاح وړ نه دی، له همدې امله طالبانو ته د واک د لېږد زمینه برابره شوه.»
د هغه په وینا، جمهوریت له نړیوال ملاتړ پرته دوام نه شوای کولی، خو که له دغه ملاتړ څخه په سالم او هدفمند ډول کار اخیستل شوی وای، امکان یې درلود چې نظام په تدریجي ډول پر خپلو پښو دریدلی وای.
د طالبانو بیا تنظیم او د جګړې پراخېدل
طالبانو په ۱۳۸۰ کال کې له ماتې وروسته خپل تشکیلات بیا تنظیم کړل. د ۱۳۸۲ کال په وروستیو کې د طالبانو چریکي بریدونه بیا پیل شول او په تدریج سره له خورو ورو کمینونو څخه د ماینونو ایښودلو، ځانمرګو بریدونو او د دولتي چارواکو ترور ته ورسېدل.
د ۱۳۸۲ کال په زمري کې ناټو د ایساف قومانده پر غاړه واخیسته او د نړیوالو ځواکونو ماموریت له کابل څخه نورو سیمو ته هم پراخ شو.
په ۱۳۸۵ کال کې د افغانستان سوېل او ختیځ ولایتونه د جګړې پر اصلي مرکزونو بدل شول.
په همدې کلونو کې تمنا په ښوونځي کې د خپلې نړۍ په جوړولو بوخته وه. هغې د سلطانه په نوم یوه ملګرې، پیدا کړې وه او دواړو به شپه او ورځ یوځای درس لوست.
حمیرا به تل خپلې لور ته ویل چې باید زده کړه وکړي او د ځان لپاره راتلونکی جوړ کړي. تمنا هم د ډېرو ماشومانو په څېر په لومړیو کلونو کې ځان ډاکټره تصوروله خو ورو ورو یې له سیاست سره علاقه زیاته شوه.
د مسعودې جلال څېره، چې د جمهوریت په لومړیو کلونو کې د افغانستان په سیاسي ډګر کې مطرح شوه او د ۱۳۸۳ کال د ولسمشرۍ په ټاکنو کې نومانده وه، د تمنا په ذهن کې پاتې شوه. د هغې ښځې انځور چې د افغانستان د ولسمشرۍ لپاره یې سیالي کوله، د هغې نجلۍ لپاره چې څو کاله مخکې یې حتا ښوونځي ته د تلو اجازه نه لرله، یو نوی انځور و.
تمنا ورو ورو ځان د مسعودې جلال پر ځای تصوراوه او همدې کار له سیاست سره د هغې علاقه پیدا کړه.
په ۱۳۸۸ کال کې، هغه مهال چې بارک اوباما د امریکايي ځواکونو د زیاتولو تګلاره اعلان کړه، تمنا په نهم ټولګي کې وه او د کانکور لپاره یې چمتووالی نیوه.
تمنا په پیغلتوب کې څو مرکې درلودې، خو حمیرا د خپلې لور تر څنګ ودرېده. مور یې غوښتل چې تمنا د وختي واده پر ځای زده کړې وکړي او پوهنتون ته لاړه شي.
تمنا هم ښوونځی او پوهنتون غوره کړل.
د امریکايي ځواکونو له زیاتېدو سره د بهرنیو ځواکونو شمېر له ۱۳۰ زرو څخه واوښت. په سوېل او ختیځ ولایتونو کې پوځي عملیات روان وو، خو د طالبانو پاڅون مهار نه شو.
سرحدي پټنځایونو، د حکومتولۍ کمزورتیا شخړه په یوې ستړې کوونکې جګړې بدله کړه.
د سمندري ځواکونو پخوانی سرتېری او د امریکا د ځانګړو عملیاتو د ځواکونو غړی جېسن لیلي د کابل له سقوط څو اوونۍ مخکې له رویټرز سره په مرکه کې خبرداری ورکړی و چې طالبان به په پای کې یو ځل بیا واک ترلاسه کړي. هغه په ۱۳۸۸ کال کې له یوه طالب زنداني سره هغې خبرې ته اشاره کوي چې ویلي یې وو، طالبان به د امریکايي ځواکونو وتلو ته انتظار وباسي.
لیلي د جګړې یوه برخه ستونزه د امریکا د ماموریت په بدلېدو کې ویني. د هغه په وینا، امریکايي ځواکونه د دښمن د ماتولو په موخه افغانستان ته داخل شول، خو ماموریت د اقتصاد پیاوړتیا او د ټولنیز او سیاسي بدلون رامنځته کولو ته پراخ شو. له یوه پوځي ځواک څخه په یوه وخت کې تمه کېده چې له طالبانو سره جګړه وکړي او د ټولنې او دولت په جوړولو کې هم ونډه ولري.
برعکس، طالبانو کولای شول انتظار وباسي. د بریا لپاره اړینه نه وه چې امریکا د جګړې په ډګر کې ماته کړي. یوازې دومره کافي وو چې د بهرنیو ځواکونو تر وتلو پورې دوام وکړي. لیلي د جګړې د پایلې په ارزونه کې په څرګندو ټکو ویلي وو: امریکا جګړه بایللې ده.
ارین شریفي هم وايي، د طالبانو بېرته واک ته ستنېدل یوازې په جګړه کې د دغې ډلې د بیا پیاوړتیا پایله نه وه. د هغه په وینا، په لومړیو کلونو کې د امریکا تمرکز تر ډېره پر اسامه بن لادن و او د طالبانو د مشرانو بېرته ستنېدل د یوه سملاسي جدي ګواښ په توګه نه وو نیول شوي.
په همدې وخت کې، ځینې هغه طالبان چې خپلې وسلې یې پر ځمکه ایښې او خپلو کلیو ته ستانه شوي وو، د فشارونو او ناامنۍ له امله بېرته پاکستان او ایران ته ولاړل او د هغوی یوه برخه بیا جګړې ته ستنه شوه.
په دې توګه، هغه جګړه چې په ۱۳۸۰ کال کې د طالبانو له چټکې ماتې سره پیل شوې وه، څو کاله وروسته یې بله بڼه غوره کړه او طالبان له یوې ماتې خوړلې ډلې څخه پر داسې ځواک بدل شول چې د کلونو لپاره یې واک ته د بېرته ستنېدو انتظار وکړ.
شل کلنه جګړه؛ انساني بیه او د ټریلیونونو ډالرو لګښت
د براون پوهنتون د «د جګړو د لګښت» پروژې د معلوماتو له مخې، لږ تر لږه ۴۷ زره او ۲۴۵ افغان ملکي وګړي په مستقیمو نښتو کې وژل شوي دي. اټکلونه ښيي چې د افغانستان د امنیتي ځواکونو له ۶۶ زرو څخه تر ۶۹ زرو پورې غړي وژل شوي دي.
له بلې خوا، ۲ زره او ۴۵۶ امریکايي سرتېري او ۳ زره او ۹۲۳ امریکايي دفاعي او امنیتي قراردادیان وژل شوي او له ۲۰ زرو څخه ډېر امریکايي سرتېري ټپیان شوي دي. بریتانیا ۴۵۷ او کاناډا ۱۵۸ سرتېري له لاسه ورکړي دي.
مالي لګښت هم پراخ و. د براون پوهنتون پروژه اټکل کوي چې تر ۲۰۲۲ کال پورې په افغانستان او پاکستان کې د امریکا ټول لګښت شاوخوا ۲،۳۱۳ ټریلیون ډالرو ته رسېدلی دی.
د امریکا د افغانستان د بیارغونې د ځانګړي سرمفتش دفتر «سیګار» هم د بیارغونې، د امنیتي ځواکونو د تجهیز او پراختیايي پروګرامونو لپاره ۱۴۴،۷ میلیارد ډالره مستقیم لګښت راپور کړی دی.
سره له دې، څېړونکي افغانستان انټرنشنل ته وايي چې فساد، کمزورې څارنه او د افغانستان د بنسټونو پر بهرنیو مرستو تکیه د یوه ځان بسیا جوړښت د رامنځته کېدو مخه ونیوله. د دغو لګښتونو یوه برخه په پای کې د امریکا اقتصاد ته بېرته ستنه شوه او ونه توانېدل چې داسې بنسټونه رامنځته کړي چې د بهرنیو ځواکونو له وتلو وروسته په یوازې ځان دوام وکړي.
د تمنا لپاره دا کلونه د ژوند یوه بله مرحله وه. هغه نور هغه تنکۍ نجلۍ نه وه چې د زده کړو د دوام لپاره یې د کورنۍ او مرکو د فشار پر وړاندې درېده. هغې رایه ورکړې وه او په پوهنتون کې یې د شخړو او کړکېچ د حل په برخه کې تر ماسټرۍ پورې زده کړې کولې.
همداراز، د تمنا له ښوونځي د فراغت مخکې، کورنۍ یې د ځینو لاملونو له مخې د افغانستان له شمال څخه کابل ته کډه شوه او هلته د تمنا لپاره لا ډېر فرصتونه برابر شول. تمنا دغه بدلون، که څه هم له امنیتي پلوه، بد ارزوي، خو وايي چې د هغې لپاره د فرصتونو د زیاتېدو لامل شو.
تمنا ورو ورو په کابل کې دې درک ته رسېدلې وه چې د افغانستان شخړه داسې څه نه ده چې یوازې د یوې ډلې په پوځي ماتې یا د یوه تړون په لاسلیک پای ته ورسېږي.
د هغې په باور، هر څوک چې د افغانستان په سیاست کې رول لري، باید د کړکېچ د حل مسله او د شخړې ریښې وپېژني. د تمنا لپاره د افغانستان تړاو له شخړې سره تاریخي دی او د دغه هېواد د تاریخ له درک پرته یې د کړکېچ حل ممکن نه دی.
همدا لیدلوری د دې لامل شو چې جګړه یوازې د جګړې له ډګر څخه تعقیب نه کړي. هغې غوښتل پوهه شي چې ولې د افغانستان جګړه پای ته نه رسېږي او ولې هغه حکومت چې کلونه د بهرني ملاتړ پر مټ جوړ او تجهیز شوی و، لا هم د خپل امنیت د تامین لپاره پر هماغه ملاتړ متکي دی.
له ۲۰۱۱ کال څخه افغان ځواکونو ته د امنیتي مسولیتونو د لېږد بهیر پیل شو. د ۲۰۱۴ کال په پای کې د ایساف جنګي ماموریت پای ته ورسېد او د ۲۰۱۵ کال له جنورۍ څخه د «قاطع ملاتړ» ماموریت د افغانستان د ځواکونو د روزنې او سلا مشورې په موخه پیل شو.
خو پوځ او پولیس لا هم د پرزو له کمښت، اکمالاتي ستونزو، پر بهرنیو قراردادیانو له اتکا او د هوايي ملاتړ له کمېدو سره مخ وو. سیګار ویلي چې امریکا په دوو لسیزو کې د افغانستان د امنیتي ځواکونو د جوړولو لپاره نږدې ۹۰ میلیارد ډالره ولګول، خو دغه جوړښت په یوه ځان بسیا ځواک بدل نه شو.
په ۲۰۱۴ کال کې، له ټاکنیز کړکېچ وروسته، د ملي یووالي حکومت جوړ شو او کابل او واشنګټن دوه اړخیز امنیتي او دفاعي تړون لاسلیک کړ. دغه تړون د ایساف د جنګي ماموریت له پای ته رسېدو وروسته د امریکايي ځواکونو د پاتې کېدو لپاره چوکاټ برابر کړ او ټاکل شوې وه چې د افغان ځواکونو ملاتړ، روزنه او سلا مشوره دوام وکړي.
خو د طالبانو د بریدونو دوام، په ۲۰۱۵ کال کې د کندز لنډمهاله سقوط او د فراه او غزني په څېر د ښارونو محاصره، د دولتي ځواکونو اسیب پذیره وضعیت څرګند کړ.
جنرال عظیمي، چې مستعار نوم یې کارول شوی، د تېر حکومت د پوځ له چارواکو څخه و. هغه له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وايي، د پوځ کمزوري یوازې د تجهیزاتو د کمښت پایله نه وه. هغه زیاتوي چې د افغانستان د سیاستوالو او مشرانو بې پامي هم د پوځ د کمزوري کېدو لامل شوه او اشرف غني د یو شمېر تجربه لرونکو قوماندانانو په لرې کولو او د امنیتي بنسټونو په سر کې د ځوانو افسرانو په ګومارلو سره دې بهیر ته زمینه برابره کړه.
دغه چارواکی وايي، له امریکا سره امنیتي تړون، سره له دې چې اهمیت یې درلود، په یوازې ځان نه شوای کولای افغانستان د طالبانو له بېرته ستنېدو خوندي کړي. د هغه په وینا، له بهرني ملاتړ سره د اتکا ترڅنګ، د پاکستان رول، د طالبانو پټنځایونه او د شخړې داخلي ریښې او په پوځ کې د جګړې ستراتېژي هم باید د افغانستان په امنیتي محاسباتو کې په پام کې نیول شوې وای خو د جګړې په کلونو کې دغو عواملو ته کافي پاملرنه ونه شوه.
دغه پخوانی جنرال زیاتوي چې طالبانو به د ورځې له افغان ځواکونو سره جګړه کوله او د شپې به تجهیز او تمویل کېدل او ان ټپیان به یې هم له جګړې له ډګر څخه لېږدول کېدل.
په پایله کې، د امنیتي مسولیت لېږد د بنسټیزو وابستګیو له له منځه وړلو پرته ترسره شو او د امریکا د ملاتړ له کمېدو سره یې د ځواکونو پر جنګي وړتیا پرېکنده اغېز وکړ.
د دوحې تړون او د افغانستان د حکومت انزوا
د ډونالډ ټرمپ د ولسمشرۍ له پیل سره، له اوږدو جګړو وتل د واشنګټن له لومړیتوبونو څخه وګرځېدل. په ۲۰۱۸ کال کې زلمی خلیلزاد د امریکا د ځانګړي استازي په توګه وټاکل شو او په قطر کې له طالبانو سره مستقیمې خبرې پیل شوې.
د افغانستان حکومت په اصلي خبرو کې حضور نه درلود چې د جګړې د برخلیک د ټاکلو په بهیر کې یې د کابل دریځ کمزوری کړ.
د ۲۰۲۰ کال د فبرورۍ پر ۲۹مه امریکا او طالبانو د دوحې تړون لاسلیک کړ. واشنګټن ژمنه وکړه چې خپل پوځي ځواکونه او قراردادیان به په ۱۴ میاشتو کې له افغانستان څخه وباسي. په دغه تړون کې له افغان ځواکونو سره د عمومي اوربند یادونه نه وه شوې. د طالبانو د ۵ زره بندیانو خوشې کول هم د دغه تړون په چوکاټ کې پر افغان حکومت تحمیل شول چې د جګړې رواني او د جګړې په ډګر کې توازن یې بدل کړ.
ارین شریفي د دغه تړون دپردې شا په اړه وايي، واشنګټن څو کاله مخکې دې پایلې ته رسېدلی و چې د دولت جوړونې پروژه ناکامه شوې او په ۲۰۱۷ او ۲۰۱۸ کلونو کې یوازې د وتلو لپاره د لارې پرانیستلو په لټه کې و.
هغه زیاتوي چې خلیلزاد اشرف غني ته پیغام ورکړی و چې وتل حتمي دي او باید د واک لېږد ته چمتووالی ونیسي، خو پر واک د پاتې کېدو لپاره د غني ټینګار د سیاسي جوړجاړي مخه ونیوله.
د ۲۰۲۱ کال اګست د کابل سقوط او د امریکا د پوځي حضور پای
جو بایډن له سپینې ماڼۍ ته له ننوتلو وروسته د امریکايي ځواکونو د بشپړ وتلو نېټه د ۲۰۲۱ کال د اګست ۳۱مه وټاکله. د بګرام هوايي اډې تخلیه د جولای په میاشت کې په داسې حال کې ترسره شوه چې افغان ځواکونه لا هم پر بهرني ملاتړ متکي وو.
د ۲۰۲۱ کال په اوړي کې طالبانو په چټکۍ سره ولسوالۍ او د ولایتونو مرکزونه ونیول. زرنج، شبرغان، کندز، هرات، کندهار، مزارشریف او جلال اباد یو په بل پسې سقوط وکړ.
تمنا نور دا کړکېچ د پوهنتون له ټولګي نه څاره. هغه د حکومت په یوه وزارت کې کار کاوه او هره ورځ به یې په خپل کاري ځای کې د بل ښار یا ولایت د سقوط خبر اورېده.
کله چې طالبان کابل ته نږدې شول، په ښار کې وضعیت ګډوډ شو. کله چې طالبان د کابل دروازو ته ورسېدل، ښار له ګډوډۍ سره مخ شو او تمنا هم کور ته ستنه شوه. د اګست په ۱۵مه، د اشرف غني له کابله له وتلو سره د حکومت او امنیتي ځواکونو د قوماندې جوړښت له منځه ولاړ او طالبان پلازمېنې ته ننوتل. د کابل په هوايي ډګر کې د تخلیې عملیات پیل شول.
تمنا هڅه وکړه چې له افغانستان ووځي. هغه د کابل هوايي ډګر تر دروازو پورې ولاړه او د هغې لپاره د تخلیې دوسیه او د ملاتړ اسناد هم جوړ شول، خو له هېواده ونه وتلای شوه. په پای کې تمنا د همغو طالبانو تر واکمنۍ لاندې خاوره کې پاتې شوه، چې ۲۰ کاله وړاندې یې د هغې پر مخ د ښوونځي دروازې پرانیستې وې.
د اګست په ۲۶مه، د کابل هوايي ډګر ته څېرمه د داعش خراسان څانګې په یوه ځانمرګي برید کې ۱۷۰ افغان ملکي وګړي او ۱۳ امریکايي سرتېري ووژل شول. د اګست د ۳۰مې په شپه د امریکا د وروستۍ پوځي الوتکې له الوتلو سره په افغانستان کې د لوېدیځو ځواکونو شل کلن حضور پای ته ورسېد.
له وتلو وروسته کړکیچ زیانمن اقتصاد او ټولنیز محدودیتونه
د طالبانو له بېرته راتګ وروسته، د افغانستان اقتصاد چې پر بهرنیو مرستو متکی و، له ژور کوکیچ سره مخ شو. د پراختیايي مرستو درول، د افغانستان بانک د بهرنیو اسعارو د زېرمو کنګل کېدل او په بانکي نظام کې ګډوډۍ د نغدو پیسو کچه راټیټه کړه. د افغانستان بانک د معلوماتو له مخې، د افغانستان اقتصاد په ۲۰۲۱ او ۲۰۲۲ کلونو کې نږدې یوه څلورمه برخه خپله اندازه له لاسه ورکړه.
بشري کړکیچ هم دوام وکړ د ۲۰۲۶ کال لپاره د ملګرو ملتونو د بشري اړتیاوو د پلان له مخې، په افغانستان کې شاوخوا ۲۱،۹ میلیونه کسان مرستو ته اړتیا لري او له ۱۷ میلیونو ډېر کسان د خوړو له ناامنۍ سره مخ دي. له سیمه ییزو هېوادونو څخه د کډوالو بېرته ستنېدل یا ایستل هم د کار بازار او عامه خدمتونو پر وړاندې فشار زیات کړی دی.
د اقتصادي کړکیچ ترڅنګ، د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو محدودیتونه د ۲۰۲۱ کال له اګست وروسته له تر ټولو ژورو بدلونونو څخه دي. نجونې له منځنیو زده کړو او لېسې او پوهنتوني زده کړو څخه محرومې شوې دي او د ښځو پر کار پراخ محدودیتونه لګېدلي دي، او پر ځای یې طالبانو شاوخوا ۲۱ زره دیني او جهادي مدرسې جوړې کړې دي.
خو د تمنا لپاره د دې سیاسي بدلون پایلې یوازې په واټونو او ادارو کې پاتې نه شوې د هغې تر کور پورې ورسېدې. هغې په ۲۰۱۵ کال کې له هغه کس سره واده وکړ چې خپله یې انتخاب کړی و او یوه لور یې درلوده. د هغې لور اوس ۱۱ کلنه ده او د ښوونځي په څلورم ټولګي کې زده کړه کوي، خو شپږم ټولګي ته له رسېدو سره به یې د ښوونځي د دوام مخه ونیول شي.
کله چې تمنا د خپلې لور د راتلونکي په اړه فکر کوي، د خپل ماشومتوب خاطرې یې بیا راژوندۍ کېږي. هغه وايي، داسې احساس یې کړی چې دا همغه ناورین دی چې یو ځل بیا تکرارېږي. تمنا پرېکړه کړې چې خپله به خپلې لور ته درس ورکوي.
د تمنا په کورنۍ ژوند کې، د افغانستان ۲۵ کلن تاریخ د درېیو نسلونو ترمنځ لیدل کېږي: حمیرا د طالبانو د واکمنۍ پر مهال له ښوونځي پاتې شوه، تمنا د طالبانو له سقوط وروسته وکولای شول ښوونځي او پوهنتون ولولي او د خپل ژوند لاره خپله وټاکي.
اوس د هغې ۱۱ کلنه لور په داسې پړاو کې ده چې د زده کړو دروازې به پرې وتړل شي. تمنا غواړي هغه څه چې مور یې د هغې لپاره کړي وو، اوس د خپلې لور لپاره اجازه ورنه کړي چې محرومیت د زده کړو پای وي.
د امریکا د شل کلن حضور میراث
د افغانستان پر وړاندې د امریکا له برید ۲۵ کاله وروسته، د دوو لسیزو پوځي حضور او پراخو پانګونو پایله له تناقضونو ډک میراث پرې ایښی دی. له یوې خوا، د جمهوریت په دوره کې زده کړې، رسنۍ او ټولنیز مشارکت پراخ شول له بلې خوا، فساد، د واک تمرکز، مالي او پوځي تړاو او د یوې «ټول شموله سیاسي هوکړې» نشتوالي د نظام بنسټونه کمزوري کړل. د جمهوریت چټک سقوط وښوده چې پوځي برلاسی او د ټریلیونونو ډالرو لګښتونه یوازې په خپل سر د پایداره بنسټونو، اغېزناکې حکومتولۍ او سیاسي هوکړې ځای نه شي نیولای.
خو له دې سره سره، د نن ورځې افغانستان له ۱۳۸۰ کال له ټولنې سره توپیر لري. هغه نسل چې په دغو شلو کلونو کې له ښوونځي، پوهنتون، رسنیو، ټاکنو او مدني ټولنې سره تړاو پیدا کړ، د ټولنیز ژوند او بشري حقونو په اړه یې بېله تجربه او پوهاوی ترلاسه کړ، داسې تجربه چې د طالبانو له بېرته راتګ سره له منځه نه ده تللې.
د تمنا لپاره، تاریخ په لنډه موده کې پر خپل ځان راڅرخېدلی دی. هغې په لس کلنۍ کې ښوونځی کشف کړ ، د هغې لور نن په ۱۱ کلنۍ کې د همدې حق د له لاسه ورکولو پر درشل کې ولاړه ده. د تمنا مور هېڅکله دا حق نه درلود خو تمنا ترلاسه کړ او اوس هڅه کوي چې اجازه ورنه کړي لور یې په بشپړه توګه له دې حقه محرومه شي.
د جګړې له پیل ۲۵ کاله وروسته، د دې کورنۍ کیسه لا پای ته نه ده رسېدلې. تمنا چې یوه ورځ به یې د خپلې مور د ښوونځي کیسې اورېدې او وروسته خپله ښوونځي ته لاړه، اوس غواړي د خپلې لور لپاره د خپلې مور همغه رول ولوبوي او وايي که بیا د اکتوبر د اوومې په څېر پېښه رامنځته شي او که رامنځته نه شي، «زه به خپله د خپلې لور حمیرا شم.»
۲۵ کاله وړاندې، چې په افغانستان کې پر طالبانو د امریکا برید پیل شو، له تناقضونو ډک وضعیت و. تناقض له دې اړخه و چې هغه خلک چې د پردیو ضد په نوم مشهور وو او د شلمې پېړۍ په پیل او پای کې یې د دوو زبرځواکونو د ماتولو سابقه لرله، پر خپلې خاورې د یوه پردي هېواد له بریده خوښ وو.
په ځینو ښارونو کې دغه خوښي تر نڅا او اتڼ پورې رسېدلې وه او یو شمېر خلکو به چې د طالبانو پر اډو یې د هر برید غږ اورېده، شور او هلهله جوړوله او په ځانګړې توګه ځوانانو به نڅا کوله او ډېرو به یو بل ته مبارکي ورکوله؛ د یوه تور او تیاره پړاو د پای مبارکي.
څرګنده وه چې دا ډول شور او خوښي نه د پردیپالنې له امله وه او نه هم د بهرنیانو د برید له کبله، بلکې د دې لپاره وه چې د خلاصون پر لور یوه کړکۍ پرانیستل کېده. د طالبانو ځپونکې واکمني د دې ډلې د لومړۍ واکمنۍ په پنځه یا شپږو کلونو کې هېواد په یوه لوی زندان بدل کړی و چې په راتلونکي افق کې یې هېڅ هیله نه ښکارېده. په لویو ښارونو، په ځانګړې توګه د پلازمېنې په مرکز کې، د سوالګرو کتار د سړک له یوه سره تر بل سره پورې غځېدلی و. په عامه تمځایونو، د ترانسپورټ په ترمینلونو او هر هغه ځای کې چې به خلک راټولېدل، د وږو کسانو لښکر به ورمات شو. ښوونځي په بېځانه ارواوو بدل شوي وو او ماتې دروازې او کړکۍ او بېروحه ودانۍ د مړو له سکلېټونو سره ورته شوې وې. دولتي ادارو یوازې په نوم وې. روغتونونه د هر ډول لومړنیو امکاناتو له نشتوالي کړېدل. بېکاري د ټولنې له سر او اوږو پورته وه، او ناهیلي د هېواد تر ګوټ ګوټ پورې سیوري غوړولي وو. داسې انګېرل کېده چې دا د تاریخ رټلو خلکو خاوره ده؛ داسې ځای چې د مسلمان او نامسلمان دواړو له سترګو لوېدلی او ژوند او مرګ یې د هېچا لپاره مهم نه دی. ګواکې یو ملت یوې پرېښودل شوې او له ساه لوېدلې ټاپو ته تبعید شوی وي، څو د خپل ژوند وروستۍ ورځې په انزوا کې تېرې کړي.
په داسې مړه او بېجانه فضا کې د سپټمبر د یوولسمې پېښه رامنځته شوه او له ځان سره یې د افغانستان او سیمې په اړه د خبرونو او شننو یو سیلاب راوړ او بېلابېلې سناریوګانې هم مطرح شوې چې د دې وضعیت لپاره تصور کېدای شوې. خلکو به هره شېبه راډیوګانو ته پناه وړله او په ټول وجود به یې د خبریالانو غږ ته غوږ نیوه؛ په اروپا او امریکا کې د قدرت په مرکزونو کې د نړۍ د مشرانو له خبرونو نیولې، د ګاونډیو هېوادونو تر خبرونو او د طالبانو د مخالفو ډلو تر خوځښتونو او د هېواد د هغوی له منګولو څخه د بېرته نیولو تر چمتووالي پورې.
خلکو به له وېرې او هیلې، او کله ناکله له شور او احساساتو سره، دې خبرونو ته غوږ نیوه او د هغو په منځ کې به یې داسې راپورونه او شننې لټولې چې د دې پړاو د پای او د یوه بل پړاو د پیل زېری ورکړي. په همدې تاریخي بستر کې و چې د طالبانو پر اډو د امریکا برید پیل شو او ورسره هممهاله د هغوی د ځواکونو او جنګیالیو پر اندامونو لړزه راغله. ښايي یوازې هغه کسان چې لا یې د وضعیت پر دوام باور درلود او د جګړې دوام ته یې فکر کاوه، د القاعدې بهرني غړي او د طالبانو هغه لږ شمېر کسان وو چې له جهادي سلفیت سره یې تړاو درلود. هغوی تصور کاوه چې د اخرت د یوې سترې جګړې وخت رارسېدلی او د حق پر باطل د بریا لپاره د الهي وعدې د پوره کېدو شېبې را رسېدلې دي، او ډېر ژر به د عصر ستر طاغوت، امریکا، د توحید د ځواکونو پر وړاندې په ګونډو شي او هغوی به په بېلابېلو خاورو کې د نړیوال جهاديزم د بریا شپېلۍ وغږوي او د وروستۍ فتحې پر لور به خپل حرکت پیل کړي.
خو د طالبانو هغه مشران او قوماندانان چې واقعبین وو او دې رجزخوانۍ یې وېرې نه شوای له منځه وړلای، په پټه لاسوپښې وهل چې د پاکستان د استخباراتو، د انګلیستان د استخباراتو او د خپلو نورو لابيکوونکو د چینلونو له لارې له سي ای اې سره معاملې ته داخل شي او ځانونه له هغې ویجاړوونکې بلا څخه وژغوري. دا هڅې ان د ملا عمر تر مرستیال اختر محمد عثماني پورې هم رسېدلې وې، او لکه څنګه چې رابرت ګرینییر په خپل کتاب «کندهار ته تر اتیاوو ورځو» کې لیکلي دي، هغه او د ډلې یو شمېر نورو مشرانو، په دې باور چې له امریکا سره مقابله بېګټې ده او په دې جګړه کې یې په شرموونکې ماتې یقین درلود، څو ځله د ملا عمر د ګوښه کولو او حتا د هغه د وژلو په اړه خبرې وکړې او یو شمېر هغو یې د دې کار لپاره چمتووالی هم نیوه.
خلک له هغه څه څخه چې د پردې شاته تېرېدل، خبر نه وو او یوازې یې د خبرونو سرلیکونه او د کارپوهانو شننې تعقیبولې. ډېرو وېره لرله چې هسې نه د طالبانو او امریکا ترمنځ د اسامه بن لادن د سپارلو په اړه کومه هوکړه وشي، امریکایان د دې ډلې د واکمنۍ دوام ومني او هغه توره ورځ چې د پای ته رسېدو یې هیله پیدا شوې وه، په یوه دایمي وضعیت بدله شي.
په هغو ورځو کې به چې په کندهار کې د ملایانو د راټولېدو او په دې اړه د هغوی د مشورو په هکله هر خبر خپرېده، د خلکو ویره او اندېښنه دوه برابره کېده او هر هغه راپور چې د طالبانو او امریکا ترمنځ د هوکړې د نه کېدو په اړه خپرېده، بیا به یې د ټولنې په رګونو کې د ژوند هیله تازه کوله.
دغو اندېښنو او د دقیقو شمېرلو د ډېرو خلکو لپاره وخت تېری ټکنی کړی و.د دې درانه اضطراب او ګډوډۍ په منځ کې ناڅاپه د امریکا بم غورځوونکې الوتکې د افغانستان په اسمان کې راڅرګندې شوې او د طالبانو پر اډو یې د لومړنیو بمونو په غورځولو سره د میلیونونو انسانانو په کچه دې اندېښنې ته پای ورکړ. که دغه شېبې د طالبانو او د دې ډلې د پلویانو لپاره له تر ټولو ترخو او وېروونکو شېبو څخه وې او د ترلاسه شوي قدرت او شتمنۍ سره د خدای پامانۍ شیبې بلل کېدې، خو د هېواد د نورو میلیونونو وګړو لپاره، په ځانګړې توګه په هغو ولایتونو کې چې د جګړې او وژنو ډېرې خاطرې یې لرلې، د بیا زېږېدنې د زېري په څېر وې. د ډېرو خلکو لپاره، دغو چاودنو د یوه خوب پای او یوه بل سبا د سترګو پرانیستلو معنا لرله؛ داسې سبا چې نجونو کولای شوای ښوونځيو ته ولاړې شي، ښځو کولای شوای دندې ته حاضرې شي، ځوانان کولای شي له سپکاوي ، شکنجې او وېرې پرته سلمانیو ته ولاړ شي، دوکانداران د خپلې خوښې موسیقۍ واورېدلی شي، ماموران په رسمي یونیفورم کې ادارو ته حاضر شي، او په همدې ډول زرګونه نورې خوږې هیلې.
په داسې وضعیت کې، د هغو کسانو لپاره چې د ټولنو وضعیت ته تحلیلي نظر لري، دا پوښتنه راولاړه شوې وه چې استبدادي واکمنۍ تر کومه حده منفورې وي او خپل ملتونه تر کومه حده تنګوي چې د بهرنیانو ویجاړوونکي بریدونه ورته د خوښۍ او زېري وړ وګرځي. ولې واکمنان له خپلو خلکو سره داسې چلند کوي چې هغوی د پردیو بمونو د چاودنو غږ د ازادۍ او خلاصون د موسیقۍ په څېر اوري؟ ولې مستبد واکمن خپل خلک له خپلو بشري حقونو بېبرخې ساتي، څو ملتونه د بهرنیانو هرکلي لاسونه وپړکوي؟ ولې له بېلابېلو کورنیو ډلو سره هوکړې ته نه شي رسېدای، څو ځانونه له سقوط او نابودۍ وژغوري؟ ولې له پردیو استخباراتو سره په پټه خبرو ته کېني چې خپل مشران ووژني، خو له خپلو همدینه او هموطنو سره هوکړې ته نه شي رسېدای، څو د یوې خاورې ګډ برخلیک په ګډه او یو موټي تنظیم کړي؟ ایا دا به ښه نه وای او نه دي چې له پیل څخه له خلکو او د هغې خاورې له بېلابېلو قشرونو سره د تفاهم لاره غوره شوې وای، د هغوی خبرې اورېدل شوې وای او د ټولو خواوو د منلو وړ اساسي قانون پر بنسټ، د ټولو د غوښتنې مطابق یو نظام رامنځته شوی وای، او بیا هېواد په داسې تنګسه کې نه وای واقع شوی؟
اوس چې له هغې دورې څخه یوه نیمه پېړۍ تېره شوې ده، د هغو کسانو لپاره چې د هغو سختو ورځو او خونړیو بدلونونو روښانه درک لري، د هېواد وضعیت لا هم تریخ او تیاره ښکاري او همغه سناریوګانې په بل ډول د تکرار وړ برېښي، او همغه پوښتنې لا هم د هغوی په ذهنونو کې راولاړېږي او پوښتي چې ولې مستبد واکمنان په داسې ناپوهۍ او لېونتوب اخته کېږي چې د عقلاني حکومتولۍ له څرګندو بدیهیاتو څخه یې د درک توان اخلي او داسې بنبست ته یې بیايي چې هم دوی خپله تباه کوي او هم یو هېواد بیا د تباهۍ په لومه کې اچولی شي.
د بشري حقونو د مدافعانو د خوندیتوب څار بنسټ، د شکنجې ضد نړۍوال سازمان او د بشري حقونو نړۍوال فدراسیون په ګډون یوشمېر بنسټونو له طالبانو غوښتي، چې د ښځو او ماشومانو د حقونو مدافع عبدالمتین حکیمي سملاسي خوشې کړي.
د دغه بنسټونو د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۶کال د جولای په ۱۸مه د ښځو او ماشومانو د حقوقي څېړنو بنسټ شپږ کارکوونکي نیول شوي وو او له کورنیو او دوستانو سره یې د ځای او وضعیت په اړه معلومات هم نهوو شریک شوي.
دوی وايي، عبدالقادر حمیدي، سلطان علي رحیمي، حمید احمد صدیقي، احمد سایم حازم او بسمالله بهین د سپټمبر په ۲۲مه بېرته خوشې شوي؛ خو عبدالیمتین حکیمي طالبانو د بګرام زندان ته لېږدولی دی.
د راپور له مخې، د طالبانو استخباراتو د ۲۰۲۶کال د جون په ۲۱مه په کابل کې د یاد بنسټ پر دفتر چاپه وهلې، د کارکوونکو موبایلونه او کمپیوټرونه یې ضبط کړي، دفتر یې تړلی او د بنسټ د فعالیتونو په اړه یې پوښتنې کړې وې.
دغه بنسټونه وايي، د جولای په ۱۸مه یادو کارکوونکو ته ویل شوي وو چې دفتر ته ولاړ شي او ضبط شوي وسایل بېرته ترلاسه کړي؛ خو هلته د طالبانو استخباراتو هغوی ونیول. د راپور له مخې، د دغه کسانو کورنیو ته د هغوی د ځای، روغتیايي وضعیت او د نیولو د قانوني لامل په اړه هېڅ معلومات نه وو ورکړل شوي.
د دوی لهخوا په خپره شوې ګډه خبرپاڼه کې راغلي، چې د قانوني خوندیتوب د نشتوالي له امله د شکنجې او ناوړه چلند د ګواښ په اړه هم جدي اندېښنې شته. دغه بنسټونو ویلي، د ښځو او ماشومانو د حقونو لپاره د یادې ادارې فعالیتونه د طالبانو د چارواکو له لوري د فشار هدف ګرځېدلي دي.
د راپور له مخې، دغه نیونې داسې مهال شوې چې په افغانستان کې د مدني ټولنې او بشري حقونو د فعالانو لپاره فضا لا محدوده شوې ده. خبرپاڼه د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي وروستي راپور ته اشاره کوي، چې په کې د بیان ازادۍ، د مدني ټولنې او د بشري حقونو د مدافعانو پر وړاندې د محدودیتونو د زیاتېدو یادونه شوې ده.
په خبرپاڼه کې راغلي، د نجونو پر زدهکړو بندیز، د ښځو پر لوړو زدهکړو محدودیتونه او د ښځو پر وړاندې نور محدودوونکي اقدامات د تبعیض او محرومیت سیسټماټیکه بڼه ښیي.
د بشري حقونو بنسټونو په وینا، دغه محدودیتونو پر ماشومانو هم اغېز کړی او د لید او اورېدو له ستونزو سره د مخ ماشومانو لپاره ځینې ځانګړي ښوونیز مرکزونه تړل شوي یا یې فعالیتونه محدود شوي دي.
یادو بنسټونو ټینګار کړی، چې افغانستان لاهم د بشري حقونو د نړۍوالو تړونونو، د شکنجې ضد کنوانسیون، د ښځو پر وړاندې د تبعیض د لهمنځه وړلو کنوانسیون او د ماشومانو د حقونو کنوانسیون له مکلفیتونو سره تړلی دی.
دوی له طالبانو غوښتي، چې عبدالمتین حکیمي سملاسي خوشې کړي، د نیولو قانوني لامل روښانه کړي او د دغه نیونو او جبري ورک ساتلو په اړه خپلواکې او بېپرې پلټنې ترسره کړي.
دغه بنسټونه همداراز له طالبانو غواړي، چې د بشري حقونو مدافعانو، مدني ټولنو او په ځانګړي ډول د ښځو او ماشومانو د حقونو ملاتړو بنسټونو ته اجازه ورکړي چې خپلې قانوني او مسلکي دندې په خوندي فضا کې ترسره کړي.
د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر پر اوومه د شپې شاوخوا نهه نیمې بجې وې چې د کندهار هوايي ډګر پر لور او ښار ته نږدې د چاودنو غږونه واورېدل شول. د ښار اوسېدونکو له څو اونیو راهیسې د امریکا د احتمالي بمبارۍ اوازې اورېدلې وې.
حاجي امین الله، چې د بمباریو پرمهال په کندهار ښار کې و، وايي، « فکر کوم د مرستو ګودامونه یې ووېشتل او بل برید د ملا صاحب په سرای وشو».
د کندهار ښار د اوسېدونکو په وینا، په همدې شپه د کندهار هوايي ډګر او د طالبانو د پخواني مشر ملا محمد عمر پر استوګنځي هم بریدونه وشول.
خلک نه پوهېدل چې بل برید به چېرته وي. د لومړي برید پر مهال د کندهار د برېښنا شبکه هم له ستونزو سره مخ شوه او ښار تیاره شو.
د امریکا بهرنیو چارو وزارت په خبرپاڼه کې راغلي، چې د امریکا او بریتانیا دغه لومړني بریدونه یوازې په یوه ښار پورې محدود نه وو. د امریکا پوځي الوتکو اوږد واټنه او کروز توغندیو د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې شاوخوا ۳۰ هدفونه وویشتل. په دغو هدفونو کې هوايي ډګرونه، د هوايي دفاع سیستمونه، د القاعدې روزنیز کمپونه او د طالبانو پوځي مرکزونه شامل وو.
د امریکا د پوځ په رسمي یاداښتونو کې راغلي چې د جلالاباد شاوخوا د القاعدې روزنیز کمپونه د لومړۍ شپې له تر ټولو درنو بریدونو سره مخ شول.
د امریکا ولسمشر جورج ډبلیو بوش په همدغه شپه په سپينه ماڼۍ کې د یوې ځانګړې وینا پر مهال اعلان وکړ چې د امریکا پوځ په افغانستان کې د القاعدې پر روزنیزو کمپونو او د طالبانو د رژیم پر پوځي تاسیساتو بریدونه پیل کړي دي. واشنګټن ویل چې له طالبانو یې د القاعدې د مشر اسامه بن لادن د سپارلو، د ترهګرو روزنیزو کمپونو د تړلو او د بهرنیو بندیانو د خوشې کولو غوښتنې کړې وې، خو د امریکا په وینا دغه غوښتنې ونه منل شوې.
امریکا دغه پوځي عملیاتو ته د «تلپاتې ازادۍ» نوم ورکړی و.
افغانستان انټرنشنل- پښتو د جورج ډبلیو بوش د همغې وینا ځينې برخو ته اشاره کوي. بوش خپله وینا په همدې ټکو پیل کړه: «زما په امر، د امریکا پوځ په افغانستان کې د القاعدې پر ترهګریزو روزنیزو کمپونو او د طالبانو د رژیم پر پوځي تاسیساتو بریدونه پیل کړي دي. دا په دقت سره ټاکل شوي بریدونه د دې لپاره دي چې افغانستان د ترهګرو د عملیاتو د اډې په توګه د کارولو مخه ونیسي او د طالبانو د رژیم پوځي وړتیاوې په نښه کړي. په دې عملیاتو کې زموږ ټینګ ملګری لویه بریتانیا له موږ سره یوځای ده. زموږ نورو نږدې ملګرو، لکه کاناډا، استرالیا، جرمني او فرانسې هم ژمنه کړې چې د عملیاتو له پراختیا سره به خپل ځواکونه ورسره یوځای کړي. له ۴۰ څخه ډېرو هېوادونو په منځني ختیځ، افریقا، اروپا او ټوله اسیا کې د امریکا الوتکو ته د خپل هوايي حریم د کارولو یا د ښکته کېدو اجازه ورکړې ده. ډېرو نورو هېوادونو استخباراتي معلومات هم راسره شریک کړي دي».
د واشنګټن پوسټ د راپور له مخې؛ په کندهار کې د امریکا او بریتانیا د بریدونو دویمه څپه د طالبانو پر پوځي مرکزونو تر سره شوه.
د کندهار یو بل اوسېدونکی قاري عبدالواسع د هغه شپې کیسه داسې کوي:«کله چې په کندهار کې د امریکا لومړی برید وشو، خلک ډېر وېرېدل. په ښار کې سخته وېره خپره شوه. ډېرو خلکو خپل کورونه پرېښودل او هڅه یې کوله چې ځانونه له ښار څخه وباسي. خلک نه پوهېدل چې بل برید به چېرته وي او د امریکا هدف به څه وي.»
د هغه په خبره، د لومړنیو چاودنو له غږونو سره د ښار د خلکو عادي ژوند په یوه شېبه کې ګډوډ شو.
حاجي عبدالروف هم د هم هغه شپې یادونه کوي او وايي، کله چې د امریکا الوتکو بریدونه پیل کړل، په ډېرو کورونو کې خلکو له وېرې څراغونه مړه کړل، ځکه خلک اندېښمن وو چې ښايي د کورونو څراغونه د الوتکو پام ځان ته واړوي او بمبار پرې وشي.
د هغه په وینا، هغه شپه د کندهار د خلکو لپاره د سختې وېرې او نامعلوم برخلیک شپه وه.
ولې کندهار د امریکا لپاره دومره مهم و؟
د ۲۰۰۱ کال پر مهال کندهار د طالبانو اصلي مرکز او د هغوی معنوي پلازمېنه بلل کېده. د طالبانو مشر ملا محمد عمر او ډېرو طالب مشرانو خپلې چاري له همدې سیمې رهبري کولې. د ګارډڼ د راپور له مخې، د ښار په شاوخوا کې د طالبانو د مشرتابه مهم مرکزونه او د القاعدې له شبکې سره تړلي مهم تاسیسات هم د کندهار په سیمه کې موجود وو.
له همدې امله د کندهار په بمبارولو امریکا د طالبانو د سیاسي، پوځي او رهبري مرکز کمزوری کول غوښتل.
د اکتوبر د اوومې د لومړنیو بریدونو د ټولو هدفونو لپاره د تلفاتو په اړه بېلابېل راپورونه خپاره شول، خو د کندهار د لومړۍ شپې د بریدونو لپاره کره او خپلواک شمېر نشته.
په کندهار کې د جګړې په لومړیو اونیو کې ملکي تلفات ثبت شول. د امریکا د بمبارۍ پر مهال د کندهار له ښار ختیځ لوري د دامان ولسوالۍ په سیمه کې د یوه برید له امله د دوو کورنیو ۲۶ غړي وژل شوي وو. واشنګټن پوسټ هغه مهال دا پېښه د جګړې له مهمو ملکي تلفاتو څخه بللې وه.
لنډ پوځي عملیات څنګه په شل کلنه جګړه بدل شول؟
واشنګټن القاعده د سپټمبر د ۱۱مې بریدونو مسوله وبلله او غوښتل یې چې اسامه بن لادن او د القاعدې مشران ونیول شي. امریکا همداراز طالبان د القاعدې د مشرانو او روزنیزو کمپونو د کوربهتوب له امله هدف وګرځول.
بوش په خپله وینا کې وویل چې طالبانو ته یې غوښتنې وړاندې کړې وې، خو د امریکا په وینا طالبان د دغو غوښتنو په منلو کې پاتې راغلل. له همدې وروسته د «تلپاتې ازادۍ» په نوم پوځي عملیات پیل شول.
د طالبانو لومړني رژیم د ۲۰۰۱ کال په وروستیو کې سقوط وکړ، خو طالبان له منځه نه لاړل. هغوی په پاکستان کې بیا منظم شول او د چریکي جګړې له لارې یې پر نوي افغان حکومت، امریکايي او ناټو ځواکونو بریدونه پیل کړل.
کندهار هم د دې اوږدې جګړې له مهمو میدانونو څخه پاتې شو. د طالبانو له رژیم وروسته د کندهار د نیولو او ساتلو لپاره د امریکا، ناټو او افغان ځواکونو حضور پراخ شو.
د امریکا بهرنیو چارو وزارت د راپورونو له مخې، د ۲۰۰۱ کال په ډسمبر کې کندهار، چې د طالبانو وروستی لوی مرکز پاتې و د پرله پسې بمبارۍ او د طالبانو ضد افغان ځواکونو د ځمکنیو عملیاتو تر فشار لاندې سقوط وکړ خو د طالبانو مشر ملا محمد عمر وتوانېد چې له سیمې ووځي.
د امریکا د راپور له مخي، جګړه یوازي د طالبانو او امریکايي ځواکونو ترمنځ پاتې نه شوه، بلکې د افغان حکومت د جوړولو، د امنیتي ځواکونو د روزنې، د طالبانو د بغاوت، القاعدې او وروسته د داعش د فعالیتونو او د افغانستان د سیاسي راتلونکي پر سر په یوه اوږده شخړه بدله شوه.
همدا لامل و، چې د ۲۰۰۱ کال لنډ پوځي عملیات په شل کلنه جګړه بدل شول.
په همدې جګړه کې په زرګونه ملکيکسان، پوځيان، مخالفین او بهرني ځواکونه ووژل شول، ټپيان شول او ډېری معلول شوي دي.
د شل کلنې جګړې پای
د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر اوومې شپې په اړه د کندهار د اوسېدونکو روایتونه ښيي چې د جګړې لومړنۍ اغېزه یوازې پر پوځي هدفونو نه وه. وېره، د کورونو پرېښودل، د شپې د څراغونو مړه کول او د نامعلوم راتلونکي اندېښنه هم د خلکو د ژوند برخه شوه.
څو اونۍ وروسته کندهار د طالبانو د وروستي ستر مرکز په توګه د جګړې اصلي میدان شو او د ۲۰۰۱ کال په ډسمبر کې د طالبانو له لاسه ووت. د دغه اوسېدونکو په خبره، هغه شپه چې د کندهار پر اسمان لومړنۍ امریکايي الوتکې راښکاره شوې، د افغانستان د یوې بلې اوږدې جګړې پیل و. جګړه چې نږدې شل کاله وروسته د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د امریکايي او ناټو ځواکونو په وتلو پای ته ورسېده.