د پوهنتون استاد او څیړونکی
۲۵ کاله وړاندې، چې په افغانستان کې پر طالبانو د امریکا برید پیل شو، له تناقضونو ډک وضعیت و. تناقض له دې اړخه و چې هغه خلک چې د پردیو ضد په نوم مشهور وو او د شلمې پېړۍ په پیل او پای کې یې د دوو زبرځواکونو د ماتولو سابقه لرله، پر خپلې خاورې د یوه پردي هېواد له بریده خوښ وو.
په ځینو ښارونو کې دغه خوښي تر نڅا او اتڼ پورې رسېدلې وه او یو شمېر خلکو به چې د طالبانو پر اډو یې د هر برید غږ اورېده، شور او هلهله جوړوله او په ځانګړې توګه ځوانانو به نڅا کوله او ډېرو به یو بل ته مبارکي ورکوله؛ د یوه تور او تیاره پړاو د پای مبارکي.
څرګنده وه چې دا ډول شور او خوښي نه د پردیپالنې له امله وه او نه هم د بهرنیانو د برید له کبله، بلکې د دې لپاره وه چې د خلاصون پر لور یوه کړکۍ پرانیستل کېده. د طالبانو ځپونکې واکمني د دې ډلې د لومړۍ واکمنۍ په پنځه یا شپږو کلونو کې هېواد په یوه لوی زندان بدل کړی و چې په راتلونکي افق کې یې هېڅ هیله نه ښکارېده. په لویو ښارونو، په ځانګړې توګه د پلازمېنې په مرکز کې، د سوالګرو کتار د سړک له یوه سره تر بل سره پورې غځېدلی و. په عامه تمځایونو، د ترانسپورټ په ترمینلونو او هر هغه ځای کې چې به خلک راټولېدل، د وږو کسانو لښکر به ورمات شو. ښوونځي په بېځانه ارواوو بدل شوي وو او ماتې دروازې او کړکۍ او بېروحه ودانۍ د مړو له سکلېټونو سره ورته شوې وې. دولتي ادارو یوازې په نوم وې. روغتونونه د هر ډول لومړنیو امکاناتو له نشتوالي کړېدل. بېکاري د ټولنې له سر او اوږو پورته وه، او ناهیلي د هېواد تر ګوټ ګوټ پورې سیوري غوړولي وو. داسې انګېرل کېده چې دا د تاریخ رټلو خلکو خاوره ده؛ داسې ځای چې د مسلمان او نامسلمان دواړو له سترګو لوېدلی او ژوند او مرګ یې د هېچا لپاره مهم نه دی. ګواکې یو ملت یوې پرېښودل شوې او له ساه لوېدلې ټاپو ته تبعید شوی وي، څو د خپل ژوند وروستۍ ورځې په انزوا کې تېرې کړي.
په داسې مړه او بېجانه فضا کې د سپټمبر د یوولسمې پېښه رامنځته شوه او له ځان سره یې د افغانستان او سیمې په اړه د خبرونو او شننو یو سیلاب راوړ او بېلابېلې سناریوګانې هم مطرح شوې چې د دې وضعیت لپاره تصور کېدای شوې. خلکو به هره شېبه راډیوګانو ته پناه وړله او په ټول وجود به یې د خبریالانو غږ ته غوږ نیوه؛ په اروپا او امریکا کې د قدرت په مرکزونو کې د نړۍ د مشرانو له خبرونو نیولې، د ګاونډیو هېوادونو تر خبرونو او د طالبانو د مخالفو ډلو تر خوځښتونو او د هېواد د هغوی له منګولو څخه د بېرته نیولو تر چمتووالي پورې.
خلکو به له وېرې او هیلې، او کله ناکله له شور او احساساتو سره، دې خبرونو ته غوږ نیوه او د هغو په منځ کې به یې داسې راپورونه او شننې لټولې چې د دې پړاو د پای او د یوه بل پړاو د پیل زېری ورکړي. په همدې تاریخي بستر کې و چې د طالبانو پر اډو د امریکا برید پیل شو او ورسره هممهاله د هغوی د ځواکونو او جنګیالیو پر اندامونو لړزه راغله. ښايي یوازې هغه کسان چې لا یې د وضعیت پر دوام باور درلود او د جګړې دوام ته یې فکر کاوه، د القاعدې بهرني غړي او د طالبانو هغه لږ شمېر کسان وو چې له جهادي سلفیت سره یې تړاو درلود. هغوی تصور کاوه چې د اخرت د یوې سترې جګړې وخت رارسېدلی او د حق پر باطل د بریا لپاره د الهي وعدې د پوره کېدو شېبې را رسېدلې دي، او ډېر ژر به د عصر ستر طاغوت، امریکا، د توحید د ځواکونو پر وړاندې په ګونډو شي او هغوی به په بېلابېلو خاورو کې د نړیوال جهاديزم د بریا شپېلۍ وغږوي او د وروستۍ فتحې پر لور به خپل حرکت پیل کړي.
خو د طالبانو هغه مشران او قوماندانان چې واقعبین وو او دې رجزخوانۍ یې وېرې نه شوای له منځه وړلای، په پټه لاسوپښې وهل چې د پاکستان د استخباراتو، د انګلیستان د استخباراتو او د خپلو نورو لابيکوونکو د چینلونو له لارې له سي ای اې سره معاملې ته داخل شي او ځانونه له هغې ویجاړوونکې بلا څخه وژغوري. دا هڅې ان د ملا عمر تر مرستیال اختر محمد عثماني پورې هم رسېدلې وې، او لکه څنګه چې رابرت ګرینییر په خپل کتاب «کندهار ته تر اتیاوو ورځو» کې لیکلي دي، هغه او د ډلې یو شمېر نورو مشرانو، په دې باور چې له امریکا سره مقابله بېګټې ده او په دې جګړه کې یې په شرموونکې ماتې یقین درلود، څو ځله د ملا عمر د ګوښه کولو او حتا د هغه د وژلو په اړه خبرې وکړې او یو شمېر هغو یې د دې کار لپاره چمتووالی هم نیوه.
خلک له هغه څه څخه چې د پردې شاته تېرېدل، خبر نه وو او یوازې یې د خبرونو سرلیکونه او د کارپوهانو شننې تعقیبولې. ډېرو وېره لرله چې هسې نه د طالبانو او امریکا ترمنځ د اسامه بن لادن د سپارلو په اړه کومه هوکړه وشي، امریکایان د دې ډلې د واکمنۍ دوام ومني او هغه توره ورځ چې د پای ته رسېدو یې هیله پیدا شوې وه، په یوه دایمي وضعیت بدله شي.
په هغو ورځو کې به چې په کندهار کې د ملایانو د راټولېدو او په دې اړه د هغوی د مشورو په هکله هر خبر خپرېده، د خلکو ویره او اندېښنه دوه برابره کېده او هر هغه راپور چې د طالبانو او امریکا ترمنځ د هوکړې د نه کېدو په اړه خپرېده، بیا به یې د ټولنې په رګونو کې د ژوند هیله تازه کوله.
دغو اندېښنو او د دقیقو شمېرلو د ډېرو خلکو لپاره وخت تېری ټکنی کړی و.د دې درانه اضطراب او ګډوډۍ په منځ کې ناڅاپه د امریکا بم غورځوونکې الوتکې د افغانستان په اسمان کې راڅرګندې شوې او د طالبانو پر اډو یې د لومړنیو بمونو په غورځولو سره د میلیونونو انسانانو په کچه دې اندېښنې ته پای ورکړ. که دغه شېبې د طالبانو او د دې ډلې د پلویانو لپاره له تر ټولو ترخو او وېروونکو شېبو څخه وې او د ترلاسه شوي قدرت او شتمنۍ سره د خدای پامانۍ شیبې بلل کېدې، خو د هېواد د نورو میلیونونو وګړو لپاره، په ځانګړې توګه په هغو ولایتونو کې چې د جګړې او وژنو ډېرې خاطرې یې لرلې، د بیا زېږېدنې د زېري په څېر وې. د ډېرو خلکو لپاره، دغو چاودنو د یوه خوب پای او یوه بل سبا د سترګو پرانیستلو معنا لرله؛ داسې سبا چې نجونو کولای شوای ښوونځيو ته ولاړې شي، ښځو کولای شوای دندې ته حاضرې شي، ځوانان کولای شي له سپکاوي ، شکنجې او وېرې پرته سلمانیو ته ولاړ شي، دوکانداران د خپلې خوښې موسیقۍ واورېدلی شي، ماموران په رسمي یونیفورم کې ادارو ته حاضر شي، او په همدې ډول زرګونه نورې خوږې هیلې.
په داسې وضعیت کې، د هغو کسانو لپاره چې د ټولنو وضعیت ته تحلیلي نظر لري، دا پوښتنه راولاړه شوې وه چې استبدادي واکمنۍ تر کومه حده منفورې وي او خپل ملتونه تر کومه حده تنګوي چې د بهرنیانو ویجاړوونکي بریدونه ورته د خوښۍ او زېري وړ وګرځي. ولې واکمنان له خپلو خلکو سره داسې چلند کوي چې هغوی د پردیو بمونو د چاودنو غږ د ازادۍ او خلاصون د موسیقۍ په څېر اوري؟ ولې مستبد واکمن خپل خلک له خپلو بشري حقونو بېبرخې ساتي، څو ملتونه د بهرنیانو هرکلي لاسونه وپړکوي؟ ولې له بېلابېلو کورنیو ډلو سره هوکړې ته نه شي رسېدای، څو ځانونه له سقوط او نابودۍ وژغوري؟ ولې له پردیو استخباراتو سره په پټه خبرو ته کېني چې خپل مشران ووژني، خو له خپلو همدینه او هموطنو سره هوکړې ته نه شي رسېدای، څو د یوې خاورې ګډ برخلیک په ګډه او یو موټي تنظیم کړي؟ ایا دا به ښه نه وای او نه دي چې له پیل څخه له خلکو او د هغې خاورې له بېلابېلو قشرونو سره د تفاهم لاره غوره شوې وای، د هغوی خبرې اورېدل شوې وای او د ټولو خواوو د منلو وړ اساسي قانون پر بنسټ، د ټولو د غوښتنې مطابق یو نظام رامنځته شوی وای، او بیا هېواد په داسې تنګسه کې نه وای واقع شوی؟
اوس چې له هغې دورې څخه یوه نیمه پېړۍ تېره شوې ده، د هغو کسانو لپاره چې د هغو سختو ورځو او خونړیو بدلونونو روښانه درک لري، د هېواد وضعیت لا هم تریخ او تیاره ښکاري او همغه سناریوګانې په بل ډول د تکرار وړ برېښي، او همغه پوښتنې لا هم د هغوی په ذهنونو کې راولاړېږي او پوښتي چې ولې مستبد واکمنان په داسې ناپوهۍ او لېونتوب اخته کېږي چې د عقلاني حکومتولۍ له څرګندو بدیهیاتو څخه یې د درک توان اخلي او داسې بنبست ته یې بیايي چې هم دوی خپله تباه کوي او هم یو هېواد بیا د تباهۍ په لومه کې اچولی شي.
