اریانا افغان هوايي شرکت اعلان کړی، چې له نږدې ۱۵ کلونو وروسته یې د ټکټونو پلور او د عملیاتي سیسټمونو او وېبپاڼې د مدیریت په برخه کې له یوه پاکستاني شرکت سره خپل قرارداد پای ته رسولی.
یاد شرکت ویلي، چې د دغه خدمتونو د وړاندې کولو لپاره یې له یوه ترکي شرکت سره نوی قرارداد لاسلیک کړی دی. د اریانا افغان رسنیز دفتر ویلي، چې پاکستاني شرکت «زپ ویس» له تېرو ۱۵ کلونو راهیسې د دغه شرکت د ټکټونو د پلور سیسټم، عملیاتي سیسټمونه او وېب پاڼې اداره کولې.
د یاد شرکت په وینا، د دغه خدمتونو لګښت لوړ او کیفیت یې ټیټ و او سیسټم پورې اړوند تخنیکي معلومات هم د پاکستاني شرکت په واک کې وو. د اریانا افغان شرکت وايي، چې د دغه ملګرتیا له پای ته رسېدو سره د شرکت د ټکټونو د پلور او عملیاتو د مدیریت نوی سیسټم په رسمي ډول فعال شوی دی.
دغه نوی سیسټم د انلاین ټکټونو د پلور او ریزرویشن، د ټېلیفوني خدمتونو، د الوتنو او هوایي ډګر فعالیتونو ښه مدیریت، د کارګو خدمتونو پراختیا او د سوداګرۍ مدیریت ته اجازه ورکوي.
د دولتي شرکتونو عمومي ریاست اعلان کړی، چې د نوي سیسټم لپاره قرارداد له یوه ترکي شرکت سره لاسلیک شوی دی. د دغه ریاست په وینا، په اروپا، اسیا او افریقا کې تر ۸۰ ډېر هوايي شرکتونه د دغه شرکت خدمات کاروي.
ترکي شرکت «هیتیت بیلګيسایار» هم له اریانا سره د همکارۍ پیل تایید کړ او ویې ویل، چې هوايي شرکت د ۲۰۲۶کال د اکتوبر له ۵مې نیټې د ریزرویشن او مساپرو خدمتونو لپاره د «کرین پکس» سیسټم کارول پیل کړي دي. د دواړه خواوو ترمنځ قرارداد د پنځو کلونو لپاره لاسلیک شوی دی.
دا په داسې حال کې ده، چې په دې وروستیو میاشتو کې د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې خورا ترینګلې شوې دي.
د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري د سې شنبې په ورځ د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش سره اسلاماباد کې د لیدنې پر مهال وویل، په افغانستان کې مېشتې ترهګرې ډلې لا هم پاکستان په نښه کوي. هغه زیاته کړې چې اسلاماباد د دې ډلو د بهرني ملاتړ په اړه شواهد له اړوندو لورو سره شریک کړي دي.
زرداري زیاته کړه، پاکستان لا هم د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزې ته ژمن دی او په دې برخه کې یې «سترې قربانۍ» ورکړې دي. هغه ټینګار وکړ چې د افغانستان خاوره باید د پاکستان یا د بل هر هېواد پر ضد د بریدونو لپاره ونه کارول شي.
د پاکستان ولسمشر زیاته کړه چې هېواد یې د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې ترڅنګ، خبرو اترو او سیمهییزې همکارۍ ته هم ژمن دی؛ خو د نړیوالو قوانینو له مخې به له خپلو خلکو او خپلې خاورې دفاع کوي.
پاکستان په وروستیو میاشتو کې څو ځله طالبان تورن کړي چې په افغانستان کې د دغه هېواد مخالفو وسلهوالو ډلو، په ځانګړي ډول تحریک طالبان پاکستان، ته پناه ورکړې او د فعالیت اجازه ورکوي.
طالبانو دغه تورونه رد کړي او ویلي یې دي چې اجازه نه ورکوي د افغانستان خاوره د نورو هېوادونو پر ضد وکارول شي. د طالبانو چارواکو هم په مقابل کې پاکستان تورن کړی چې د افغانستان د بېثباته کولو هڅه کوي او له داعش او د طالبانو له مخالفو وسلهوالو ډلو ملاتړ کوي.
په وروستیو میاشتو کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ تاوتریخوالی زیات شوی دی. د دواړو هېوادونو پر پوله د وسلهوالو ډلو د فعالیتونو پر سر اختلافات د پوځي نښتو او د پاکستان له خوا د افغانستان دننه د هوايي بریدونو لامل هم شوي دي.
په همدې لیدنه کې زرداري انتونیو ګوترېش ته د پاکستان له تر ټولو لوړو ملکي نښانونو څخه «امتیاز نښان» ورکړ.
د پاکستان د ولسمشرۍ دفتر ویلي، دغه نښان ګوترېش ته د هغه د نړیوالو خدمتونو، په ملګرو ملتونو کې د رهبرۍ او د نړیوالې سولې او پراختیا لپاره د هڅو له امله ورکړل شوی دی.
د دغه دفتر په وینا، دا لومړی ځل دی چې «امتیاز نښان» د ملګرو ملتونو یوه سرمنشي ته ورکول کېږي. دغه نښان په اسلاماباد کې د ولسمشرۍ ماڼۍ دننه په ځانګړو مراسمو کې ګوترېش ته ورکړل شو.
د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف، د ملي شورا رییس ایاز صادق، د پاکستان مرستیال لومړي وزیر او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار، د کابینې یو شمېر غړو او د بهرنیو هېوادونو استازو هم په دې مراسمو کې ګډون کړی و.
زرداري د سولې، خبرو اترو او د شخړو د سولهییز حل لپاره د ګوترېش له هڅو مننه وکړه او ویې ویل، پاکستان د ملګرو ملتونو د سرمنشي له هغو هڅو ملاتړ کوي چې د مخ پر ودې هېوادونو اندېښنو ته د پاملرنې لپاره یې کوي.
ګوترش پاکستان ته په رسمي سفر تللی او له پاکستاني چارواکو سره یې د ترهګرۍ، افغانستان، د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو او د سیمې د وروستیو تحولاتو په اړه خبرې کړې دي.
له هغې وروسته، چې یوه ایراني مقام افغانستان د دغه هېواد د « دفاعي کمربند» یوه برخه وګڼله، د ایران د بهرنیو چارو مرستیال وزیر کابل ته د سفر پر مهال، د افغانستان د کانونو په استخراج کې د خپل هېواد د چمتووالي خبر ورکړی.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت د اقتصادي ډیپلوماسۍ مرستیال حمید قنبري او په کابل کې د دغه هېواد سفیر عليرضا بېګدلي د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت له مرستیال سره د افغان کانونو د استخراج په تړاو غږیدلي. د طالبانو د خبرپاڼې له مخې، دا لیدنه د سهشنبې په ورځ (د تلې په ۱۴مه) شوې او دواړو لورو د اقتصادي همکاریو پر پراختیا او د کانونو په برخه کې د پانګونې پر فرصتونو خبرې کړي.
خبرپاڼه زیاتوي، دې ناسته کې د کانونو د استخراج او په ځانګړي ډول د نفتو او ګازو په زېرمو کې د ایراني پانګوالو پر ونډې بحث شوی. د طالبانو مرستیال وزیر عبدالرحمن قانت په دې لیدنه کې ادعا کړې، چې دوی د کورنیو او بهرنیو پانګوالو لپاره مناسب چاپېریال برابر کړی او ایراني پانګوال کولای شي د افغانستان د طبیعي زېرمو په برخه کې له شته فرصتونو ګټه پورته کړي.
په دې خبرو کې د هرات - مزارشریف د ریل پټلۍ پروژې او د دواړو لورو ترمنځ د ترانزیټي لارو پر پراختیا هم ټینګار شوی. طالب چارواکي ویلي، هغه هوکړهلیکونه چې ایران ته د طالبانو د رییس الوزرا د اقتصادي مرستیال ملا برادر د سفر پر مهال شوي وو باید عملي شي، څو د اقتصادي پروژو په چارو کې د هر ډول ځنډ مخنیوی وشي.
کابل ته د ایران د دغه لوړپوړي دیپلوماتیک پلاوي سفر په داسې مهال دی، چې څه موده مخکې په کابل کې د ایران مرستیال سفیر بلخ او کندهار ولایتونو ته د سفر پر مهال د دغو ولایتونو له والیانو سره ولیدل. دواړه والیان، د طالبانو د مشر ملا هبت الله اخوندزاده د ځانګړې ډلې غړي دي.
تېره اوونۍ، د ایران د سپاه پاسداران د قدس ځواک قومندان قاآني، افغانستان د خپل هېواد د « دفاعي کمربند» یوه برخه یاده کړه.
د ایران مرستیال سفیر، د طالبانو د بلخ او کندهار والیانو سره د خپلو لیدنو یوه موخه د « اسلامي امت» د ګټو د تامین په تړاو د هڅو همغږي یاده کړې وه.
څارونکي باور لري، چې ایراني چارواکي د طالبانو د واکمنۍ له نه مشروعیت او تنګلاسۍ څخه په ګټې اخیستو، په افغانستان کې خپلې استخباراتي، اقتصادي او نورې ګټې د « اسلامي امت» د دفاع او نورو مذهبي شعارونو تر چتر لاندې تعقیبوي.
د دوی په باور، طالبان له داسې کړنو سره په همکارۍ، افغانستان د بهرنیو ټکرونو په مرکز بدلوي، خو طالبان د ناپېیلي او متوازن بهرني سیاست ادعا لري.
د طالبانو رژیم، د کانونو په استخراج کې هم په نه روڼتیا او نا مسلکي چلند تورن دي، خو دوی دا تورونه نه مني.
په مسکو کې مېشت امریکايي سیاسي شنونکي انډریو کورېبکو ویلي، که څه هم روسیه له طالبانو څخه د داعـ. ـش خراسان ډلې ځپل غواړي، خو بیا هم پر کابل واکمنو ته د مرګونو پوځي تجهیزاتو په ورکولو او پلورلو کې زړه نا زړه دي.
هغه په ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي چې مسکو اندېښنه لري دا ډول تجهیزات ښايي د افغانستان او پاکستان په روانه نااعلان شوې جګړه کې د اسلاماباد پر ضد وکارول شي او هغه نږدې اړیکې زیانمنې کړي چې مسکو په وروستیو کلونو کې له پاکستان سره په سختۍ جوړې کړې دي.
د طالبانو د دفاع وزارت تایید کړې ده چې د دوی یوه جګپوړي پلاوي د روسیې په وروستیو «سنټر-۲۰۲۶» پراخو پوځي تمریناتو کې ګډون کړی و، چیرته چې پر پرمختللو جګړو، ډرونونو او اتومات تجهیزاتو ډېر تمرکز شوی و او ولادیمیر پوتین هم د دغو مانورونو ننداره کړې وه. د هندي رسنۍ نیوز ۱۸ له لوري په دې اړه پوښتنې راپورته شوې دي چې په دغو تمرینونو کې د کابل ګډون پاکستان ته یو پیغام دی.
هممهاله د افغانستان انټرنشنل موندنې په ډاګه کوي چې طالبانو د هند په مالي ملاتړ او د روسیې په تایید له بېلاروس څخه د ډرون الوتکو د پېرلو هڅې پیل کړې دي.
کورېبکو زیاتوي چې د پرمختللو روسی ډرونونو ترلاسه کول ښايي طالبانو ته توان ورکړي چې پاکستان ته زیات زیان ورسوي او اسلاماباد به په ځواب کې خپلو بریدونو ته لا زور ورکړي. د شنونکي په باور، که څه هم روسیه د داعش د ګواښونو له امله د استخباراتي او څارګرو ډرونونو ورکړې ته اړتیا ویني، خو هېڅ لېوالتیا نه لري چې د طالبانو له لارې له پاکستان سره نیابتي جګړې ته ننوځي یا هم دا تجهیزات د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) لاس ته ورشي او له اسلاماباد سره یې اقتصادي او نفتي ګټې له منځه لاړې شي.
دا امریکایي شنونکی استدلال کوي چې پاکستان ښايي د خپلو لوېدیځو شریکانو تر اغېز لاندې د روسیې د دا ډول تجهیزاتو کارول د مسکو او ډیلي د ګډې دسیسې په توګه تعبیر کړي، نو ځکه روسیه هڅه کوي چې په احتیاط سره مخته ولاړه شي. خو که مسکو په دې نازکو شرایطو کې بیا هم طالبانو ته مرګونې وسلې ورکړي، دا به په ډاګه کړي چې روسیه د داعش د خراسان څانګې خطر دومره جدي بولي چې ان د اسلاماباد سره د خپلو ډیپلوماټیکو اړیکو د خرابېدو خطر هم پر ځان مني.
دا څرګندونې داسې مهال کېږي چې په دې وروستیو کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي هم د روسیې د ملي امنیت شورا له منشي سرګي شویګو سره لیدلي او د کابل او مسکو ترمنځ یې د امنیتي او سیاسي همکاریو او د نشهيي توکو پر ضد د مبارزې پر دوام ټینګار کړی دی. روسیې په سیمه کې د امنیتي ننګونو او ترهګرۍ د مخنیوي لپاره خپلې ډیپلوماټیکې هڅې ګړندۍ ساتلې دي او غواړي په سیمهییزو معادلو کې خپل فعال رول وپالي.
د راول والنبرګ په نامه یوه نړیوال څېړنیز مرکز په خپل تازه راپور کې ویلي چې د طالبانو له لوري د نجونو پر زدهکړو محدودیتونو، د ښوونیز نصاب بدلونونو او د ښوونکو اقتصادي ستونزو په افغانستان کې د زدهکړې پر کیفیت او لاسرسي منفي اغېزې کړي دي.
دغه راپور د دوشنبې په ورځ، د تلې ۱۳مه، خپور شوی او پکې خبرداری ورکړل شوی چې یاد محدودیتونه کولی شي چې د افغانستان پر ښوونیز نظام او په دغه هېواد کې د سولې پر راتلونکي اوږدمهاله اغېزې ولري.
د راپور له مخې، طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې واک ته له ستنېدو وروسته له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو بندیز ولګاوه. د راپور کې راغلي، دې اقدام د تېرو دوو لسیزو د ښوونیزو پرمختګونو یوه مهمه برخه بېرته له منځه وړې ده.
د راول والنبرګ نړیوال مرکز وايي، د نجونو د زدهکړو له محدودولو سره هممهاله د ښوونیز نصاب محتوا هم بدله شوې ده.
په راپور کې راغلي چې د مدني زدهکړو او هنر په څېر ځینې مضمونونه له نصابه لرې شوي او پر دیني زدهکړو، امارتشناسي او جهاد پورې اړوندو موضوعاتو ډېر تمرکز شوی دی.
راپور زیاتوي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د دیني مدرسو شمېر هم زیات شوی او ګڼ ماشومان په ښوونځیو سربېره په دیني مدرسو او قرآني ټولګیو کې هم زدهکړې کوي.
د ښوونکو اقتصادي ستونزې
د دغه مرکز په راپور کې د ښوونکو د معاشونو کموالی او اقتصادي ستونزې هم د ښوونې پر کیفیت د اغېز له مهمو عواملو بلل شوي دي.
د راپور له مخې، اقتصادي فشارونو د ښوونکو انګېزه او تمرکز کم کړی او ځینې ښوونکي ان د خپل ژوند د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو توان هم نه لري.
راپور همداراز وايي چې په ښوونځیو کې د تاوتریخوالي کچه لوړه شوې او د ټولګیو ګڼهګوڼه، د ښوونکو ستړیا او د دمې لپاره د کافي وخت نشتوالی د زدهکوونکو پر وړاندې د بدني سزا او رواني تاوتریخوالي له عواملو څخه دي.
د څېړنې له مخې، هلکان تر ډېره له بدني سزا سره مخ کېږي، خو نجونې بیا د سپکاوي او رواني تاوتریخوالي له زیات خطر سره مخ دي.
د زدهکړو پر راتلونکي اندېښنه
په راپور کې ټینګار شوی چې جنسیتي تبعیض، د ښاري او کلیوالي سیمو ترمنځ د زدهکړو په لاسرسي کې توپیر او اقتصادي ستونزې په افغانستان کې د ټولو ماشومانو لپاره د برابرې زدهکړې فرصتونه محدودوي.
د راول والنبرګ نړیوال مرکز خبرداری ورکړی چې د ښوونیز نظام د ایډیالوژیک کنټرول لپاره کارول او په ښوونځیو کې د تاوتریخوالي دوام، نه یوازې د ماشومانو د زدهکړې حق زیانمنوي، بلکې د ټولنیز یووالي، د افغانستان د راتلونکي او د سولې پر بهیر هم اغېز کولی شي.
دغه څېړنه د افغانستان په نهو ولایتونو کې له ښوونکو، والدینو، کارپوهانو او زدهکوونکو سره د ۶۵ مرکو او د بېلابېلو سرچینو د مطالعې پر بنسټ ترسره شوې ده. د راپور له مخې، راټول شوي معلومات د موضوعي تحلیل له لارې ارزول شوي او د بېلابېلو معلوماتو د پرتله کولو له لارې یې اعتبار سنجول شوی دی.
د ایران د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې پولیسو قوماندان ایرج کاکاوند وايي، سره له دې چې په افغانستان کې د نشهيي توکو د کښت کمېدو په اړه راپورونه خپاره شوي؛ خو لاهم د دودیزو او صنعتي نشهيي توکو سترې جوپې د افغانستان له ختیځو پولو ایران ته اړول کېږي.
ایرج کاکاوند دوشنبه (د تلې ۱۳مه) په هرات کې د ایران له قونسل عليرضا مرهمتي سره په لیدنه کې ویلي، ایران چمتو دی چې د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې په برخه کې خپله تجربه او پوهه له افغانستان سره شریکه کړي.
د هغه په وینا، افغانستان ته د ایراني پلاوي د تېر سفر پرمهال په هرات، فراه او نیمروز ولایتونو کې د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې په برخه کې د طالب پولیسو د روزنې لپاره طرحې جوړې شوې وې؛ خو جګړهییزو شرایطو د دغه پروګرامونو د عملي کېدو مخه ونیوله.
د ایران د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې پولیسو قوماندان وویل، که شرایط برابر شي تهران چمتو دی چې د افغانستان د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې ځواکونو د روزنې پروګرام عملي کړي.
کاکاوند همداراز وویل، د نړۍوالو سازمانونو د ورکړل شویو معلوماتو له مخې شاوخوا یو کال وړاندې د افغانستان په زېرمتونونو کې د نشهيي توکو د پام وړ زېرمې موجودې وې.
هغه ټینګار وکړ، د ایران د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې پولیس چمتو دي چې د نشهيي توکو د قاچاق د مخنیوي لپاره د دواړو خواوو له ډیپلوماتیکو او پولیسو ظرفیتونو او همداراز په هرات کې د ایران له کونسلګرۍ څخه استفاده وکړي.
په هرات کې د ایران قونسل عليرضا مرهمتي هم د دواړو هېوادونو ترمنځ د پولیسو د همکاریو پر پراختیا ټینګار وکړ او وړاندیز یې وکړ، چې د ایران او طالبانو د پولیسو قوماندانان دې هر شپږ میاشتې وروسته ګډه ناسته وکړي؛ څو د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې په برخه کې د ګډې نقشې د پراختیا او عملي کولو په اړه پرېکړې وکړي.
دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې د روان کال د چنګاښ په لومړیو کې د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې دفتر د ۲۰۲۶کال د نړۍ د نشهيي توکو په راپور کې خبرداری ورکړی و چې په افغانستان کې د تریاکو د تولید بېساری کمښت، په ورته وخت کې د مصنوعي اپیوایډونو پراختیا د نشهيي توکو د نړۍوال بازار جوړښت بدلوي.
د دغه راپور له مخې چې د چنګاښ په پنځمه خپور شوی، افغانستان تر ۲۰۲۲کال پورې د نړۍ شاوخوا ۸۰ سلنه تریاک تولیدول؛ د طالبانو لهخوا د کوکنارو د کښت له بندیز وروسته د تریاکو په تولید کې تر ۹۵ سلنه کمښت راغلی دی.
خو ملګرو ملتونو ویلي، چې په افغانستان کې د تریاکو شته زېرمې به د ۲۰۲۶کال تر پایه دوام وکړي.