د امریکا د جګړې وزیر پیټ هګسېت د ډونالډ ټرمپ د حکومت له لوري سوریې او عراق څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو بهیر د جو بایډن د ولسمشرۍ پر مهال له افغانستان څخه د وتلو له بهیر سره پرتله کړی. هغه ویلي، له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو څرنګوالي د امریکا اعتبار ته زیان ورساوه.
هغه زیاته کړې چې د ټرمپ ادارې امریکايي ځواکونه او پوځي تجهیزات بېرته خپل هېواد ته راستانه کړي دي.
هګسېت د «ابراهام لینکن» الوتکهوړونکې بېړۍ د کارکوونکو د ستاینې په مراسمو کې یوې مرکه کې وویل، د ټولو امریکايي وسایطو، الوتکو، تجهیزاتو او ځواکونو بېرته هېواد ته راوستل ښيي چې د ټرمپ اداره د ځواکونو د ایستلو د عملیاتو د مدیریت وړتیا لري.
هغه زیاته کړه، دغه اقدام امریکا ته دا زمینه برابروي چې خپل ځواکونه او تجهیزات په نورو ماموریتونو کې هم وکاروي؛ په هغو کې د داعش او ایران پر وړاندې مبارزه هم شامله ده.
د امریکا د جګړې وزیر له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو پر وتلو د نیوکې پر مهال وویل: «هغه څه چې جو بایډن په افغانستان کې وکړل، زموږ اعتبار ته یې زیان ورساوه».
له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو وتل د ۱۴۰۰ کال په زمري میاشت کې د پخواني حکومت له سقوط او د لسګونو زرو افغانانو د بیړني ایستلو له عملیاتو سره هممهاله وو.
د ۱۴۰۰ کال د وږي په څلورمه، یوه ځانمرګي بریدګر د کابل هوايي ډګر ته نږدې خپل چاودېدونکي توکي وچول. په دې برید کې ګڼ افغان ملکي وګړي او ۱۳ امریکايي سرتېري ووژل شول. د داعش خراسان څانګې د دغه برید مسوولیت ومانه.
د بایډن د ولسمشرۍ پر مهال له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو څرنګوالي په سپینه ماڼۍ او د امریکا په کانګرس کې د جمهوريغوښتونکو له پراخو نیوکو سره مخ شو.
ډونالډ ټرمپ هم څو ځله له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو پر مدیریت نیوکه کړې او د بایډن اداره یې په دې هېواد کې د امریکا د ګڼو پوځي تجهیزاتو د پاتې کېدو مسووله بللې ده.
امریکايي ځواکونه د روان کال په وري میاشت کې له سوریې او د وږي په میاشت کې له عراق څخه ووتل. له افغانستان څخه د وتلو پر خلاف، له دغو دوو هېوادونو څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو عملیات له نښتو پرته او د یوه پلان له مخې ترسره شول.
د جمهوري نظام پر مهال د افغانستان د دفاع وزارت سرپرست شاه محمود میاخېل وايي، افغانستان له څو لسیزو سیاسي، امنیتي او ټولنیزو بحرانونو وروسته د خپل راتلونکي لپاره ملي اجماع ته اړتیا لري او په وینا یې، «واقعي لویه جرګه چې د افغانستان د خلکو استازولي وکړای شي» د حل لار ده.
میاخېل لیکلي چې د افغانستان د روان وضعیت د حل لپاره یوازې د یوه حکومت، یوې ډلې یا څو سیاسي څېرو پرېکړه بسنه نه کوي او باید د هېواد د راتلونکي په اړه داسې پرېکړه وشي چې پراخه ولسي او ملي استازولي ولري.
هغه ویلي، افغانستان باید داسې لارې ته ورسېږي چې له مخې یې هېواد بیا د نیابتي جګړو او سیاسي سیالیو پر مرکز بدل نه شي او د خلکو شته امکانات او ابادي د جګړو له امله له منځه ولاړ نه شي.
میاخېل د ملامت او سلامت د ټاکلو په اړه هم ویلي: «د ملامت او سلامت لپاره بااعتباره قانوني او حقوقي مرجع پکار ده چې د ملامت او سلامت په اړه عادلانه قضاوت وکړي.» نوموړي زیاته کړې چې د افغانانو یوه ستونزه دا ده چې «مدعي، مدعي علیه ته ملامت وایي» او دا د عادلانه ارزونې لپاره مناسبه لاره نه ده.
د جمهوري نظام دغه پخواني چارواکي د طالبانو د اوسني حکومت پر تګلارې هم نیوکه کړې او ویلي یې دي چې «د طالبانو د حاکمیت موجوده تګلاره دوام نه شي کولای او نوو نیابتي جګړو ته زمینه برابروي.»
هغه ټینګار کړی چې که طالبان له خلکو سره جګړه کوي او یا د طالبانو مخالفې خواوې د خپلو یا د نورو د ګټو لپاره جګړه کوي، دواړه حالتونه د افغانستان د «تباهۍ او بربادۍ» لامل کېږي.
میاخېل وايي، د ستونزې د حل لپاره باید طالبان او نور سیاسي جریانونه یو بل له سیاسي ډګر څخه د ایستلو پر ځای د ګډې حللارې په لټه کې شي. هغه لیکلي: «نه طالبان نفې کېدای شي او نه طالبان ملت نفې کولای شي» او د ده په باور، د قدرت د نفې او انحصار سیاست نه په تېر کې ښې پایلې لرلې او نه یې اوس لري.
هغه د لویې جرګې په اړه ټینګار کړی چې دا جرګه باید د طالبانو د اوسني حاکمیت د تایید لپاره فرمایشي غونډه نه وي. د نوموړي په وینا، «فرمایشي جرګې یو حاکمیت ته مشروعیت نه شي ورکولای.»
میاخېل د افغانستان د تېر تاریخ ځینې لویې جرګې د بېلګې په توګه یادې کړې او ویلي یې دي چې د احمدشاه بابا له لویې جرګې وروسته، د ظاهر شاه او جمهوري نظام په دورو کې هغو لویو جرګو چې اساسي قوانین یې تصویب کړي، حکومتونو ته یې د قانون په چوکاټ کې مشروعیت ورکړی، ځکه د ده په وینا، په دغو جرګو کې د افغانستان د قومونو، سیمو او بېلابېلو ټولنیزو قشرونو استازولي شوې وه.
نوموړي په پای کې ویلي چې که ټولې خواوې د افغانستان د ثبات او د خلکو د ارامۍ لپاره سیاسي اراده ولري، «لویه جرګه یوازینۍ اسانه، ارزانه او افغاني عملي د حل لار ده.»
د افغانستان کرېکټ ملي لوبډله نن، د تلې په ۱۷مه، په ابوظبۍ کې د بنګلهدېش پر وړاندې د یوازېنۍ ټېسټ لوبې ډګر ته وځي. دا لوبه به د رحمت شاه زرمتي لپاره د ټېسټ لوبډلې د کپتان په توګه لومړۍ رسمي سیالي وي او دواړه لوبډلې به د شیخ زاید کرېکټ لوبغالي پر میدان سره مخ شي.
د افغانستان او بنګلهدېش ترمنځ دغه پنځهورځنۍ ټېسټ لوبه به د اکټوبر له نهمې تر ۱۳مې نېټې دوام وکړي. د افغانستان کرېکټ بورډ د مهالوېش له مخې، لوبه به د ابوظبۍ پر وخت سهار ۹:۳۰ بجې پیل شي.
رحمت شاه په داسې مهال د ټېسټ لوبډلې مشري پر غاړه اخلي چې افغانستان د روانې اوږدې نړیوالې لوبیزې برنامې په پیل کې له بنګلهدېش سره یوازې یوه ټېسټ لوبه ترسره کوي. د افغانستان کرېکټ بورډ وايي، ټېسټ کرېکټ د ملي لوبډلې د راتلونکو پلانونو مهمه برخه ده او د دې لوبې له لارې به افغان لوبغاړي د لوبې په اوږده بڼه کې د خپلې تجربې د پیاوړتیا فرصت ولري.
د افغانستان کرېکټ بورډ اجراییوي رییس نصیب خان د ټېسټ کرېکټ د اهمیت په اړه ویلي: «ټېسټ کرېکټ زموږ لپاره ډېر زیات اهمیت لري او موږ د لوبې په دې بڼه کې د افغان لوبډلې د پیاوړتیا او لاسته راوړنو د زیاتولو لپاره خپلې هڅې روانې ساتو.»
افغانستان د دې ټېسټ لپاره په خپل نوملړ کې یو شمېر لوبغاړي هم بېرته شامل کړي دي. شاهدالله کمال او یمین احمدزي د کورنیو فرسټ کلاس سیالیو له ښې لوبې وروسته د ټېسټ لوبډلې ته بلل شوي، په داسې حال کې چې ضیاالرحمن اکبر هم له نږدې یو کال وروسته بېرته د ټېسټ لوبډلې برخه ګرځېدلی دی.
خو د افغانستان په نوملړ کې د راشد خان او ابراهیم ځدراڼ نشتوالی د لوبډلې له مهمو بدلونونو څخه دی. د افغانستان کرېکټ بورډ د اعلان شوي نوملړ له مخې، دواړه لوبغاړي د دې ټېسټ لوبې په لوبډله کې شامل نه دي، خو د راتلونکو یو ورځنیو او شل اوریزو سیالیو لپاره په نوملړونو کې شته.
بل لور ته، بنګلهدېش د نجمالحسن شانتو په کپتانۍ کې دې سیالۍ ته راځي. د بنګلهدېش د ټېسټ لوبډله له تجربهکارو لوبغاړو لکه مشفق الرحیم، لېټن داس، مومن الحق او مهدي حسن میراز څخه هم برخمنه ده. دغه لوبډله په وروستیو کې د اسټرالیا پر وړاندې د دوو ټېسټ لوبو لړۍ ۱-۱ مساوي کړې او د لړۍ په لومړۍ لوبه کې یې د اسټرالیا پر وړاندې تاریخي بریا هم خپله کړې وه.
د بنګلهدېش لپاره دا په متحده عربي اماراتو کې لومړۍ ټېسټ لوبه ده. د دغه هېواد روزونکی فیل سیمونز وايي، لوبډله یې د ابوظبۍ له تودې هوا سره د عیارېدو هڅه کوي او هغه لوبغاړي چې له جاپان څخه ورستانه شوي، باید ژر له شرایطو سره ځان برابر کړي. بنګلهدېش د چهارشنبې په ورځ په ابوظبۍ کې له بشپړې لوبډلې سره تمرین هم کړی دی.
دواړه لوبډلې تر دې وړاندې په ټېسټ کرېکټ کې دوه ځله سره مخ شوې دي چې هرې لوبډلې یوه بریا خپله کړې ده. دکرېکټ د نړیوالې شوراد معلوماتو له مخې، رحمت شاه د بنګلهدېش پر وړاندې په ټېسټ لوبو کې د افغانستان له مخکښو منډهوهنکو څخه دی او تر اوسه یې د دې لوبډلې پر وړاندې ۱۴۱ منډې کړې دي.
د ابوظبۍ د لوبغالي شرایط هم د دواړو لوبډلو لپاره د پام وړ دي. د بنګلهدېش د وروستیو تمرینونو راپورونه ښيي چې د لوبې لپاره د سوکه توپاچوونکو رول ته ځانګړې پاملرنه شوې، ځکه د متحده عربي اماراتو په عمومي شرایطو کې د ویکټو د ورو والي له امله سوکه توپاچونه اغېزناک تمامېدای شي.
د افغانستان کرېکټ بورډ د پنجشنبې په ورځ په خپل فېسبوک پاڼه کې د افغانستان او بنګلهدېش د یوازېنۍ ټېسټ لوبې جام د دواړو لوبډلو د کپتانانو له لوري د ابوظبۍ په زاید کرېکټ لوبغالي کې د نندارې لپاره د وړاندې کېدو خبر هم ورکړی دی.
د بنګلهدېش پر وړاندې له دې ټېسټ وروسته به افغانستان په متحده عربي اماراتو کې د بنګلهدېش او زمبابوې په ګډون د یو ورځنیو سیالیو درې اړخیزې لوبلړۍ ته داخل شي. دغه لوبلړۍ به د اکټوبر له ۱۷مې تر ۲۳مې دوام وکړي او دوه مخکښې لوبډلې به پایلوبې ته وځي. له هغې وروسته افغانستان له زمبابوې سره د درې شل اوریزو او دوو ټېسټ لوبو لړۍ هم لري.
په دې توګه، د بنګلهدېش پر وړاندې د جمعې ورځې ټېسټ لوبه د افغانستان لپاره یوازې یوه جلا سیالي نه ده، بلکې د اکټوبر او نومبر میاشتو د پراخ نړیوال کرېکټ پروګرام لومړۍ لوبه هم ده.
د طالبانو له واک ته رسېدو پنځه کاله وروسته، وسلهواله مخالفه مبارزه د افغانستان له شمالي سیمو ورهاخوا د هېواد نورو برخو ته د پراخېدو په حال کې ده. د مقاومت د ډلو جغرافیایي پراختیا او د پخوانیو افغان ځواکونو د غړو بیا تنظیمېدل د طالبانو لپاره د امنیتي ننګونې نوې بڼه رامنځته کوي.
د «ایشیا ټایمز» په یوه تحلیل کې راغلي چې د طالبانو د واکمنۍ تر ټولو مهمه ادعا د امنیت ټینګښت دی، خو د وسلهوالو مخالفینو فعالیتونه په وروستیو میاشتو کې له پخوا ډېر جغرافیایي پراخ شوي دي.
د ملګرو ملتونو د سرمنشي د سپټمبر په راپور کې ویل شوي چې د مې له لومړۍ تر جولای ۳۱مې پورې په ۲۱ ولایتونو کې د وسلهوالو مخالفو ډلو له لوري د ۸۸ بریدونو ادعا شوې، چې ملګرو ملتونو یې ۵۵ تایید کړي دي. د راپور له مخې، دغه بریدونه تر اوسه د طالبانو ځمکنی کنټرول په پام وړ ډول نه دی ګواښلی.
د تحلیل له مخې، د اګست او سپټمبر د شمېرو پر بنسټ مقاومت کوونکو ډلو په ۳۴ ولایتونو کې د ۱۱۹ بریدونو ادعا کړې ده. سرچینه ټینګار کوي چې دغه شمېرې د وسلهوالو ډلو خپلې ادعاوې دي او له همدې امله یې د مرګژوبلې شمېرې باید له احتیاط سره وکتل شي، خو د بریدونو پراخ جغرافیایي حضور د پام وړ بدلون بلل شوی دی.
د طالبانو په پخواني نفوذي کمربند کې هم د مقاومت ادعاوې
په تحلیل کې د افغانستان متحدې جبهې د مقاومت د فعالیتونو تر ټولو لویه برخه یاده شوې او ویل شوي چې دغې ډلې په هلمند، کندهار، نیمروز، غور، بادغیس او فاریاب کې د عملیاتو ادعا کړې ده.
د سرچینې په وینا، د افغانستان متحدې جبهې مشري د افغان ملي اردو پخوانی ډګر جنرال سمیع سادات کوي او دغې ډلې د روان کال په اګست کې خپل وسلهوال فعالیت پیل کړی دی. په تحلیل کې ویل شوي چې د دغې ډلې د فعالیتونو ادعا په داسې سیمو کې ده چې د طالبانو د سیاسي او پوځي نفوذ له مهمو مرکزونو څخه ګڼل کېږي.
سرچینه البته ټینګار کوي چې دا وضعیت د پښتنو د یوه پراخ پاڅون معنا نه لري او طالبان هم تر اوسه له کندهار یا هلمند څخه د خپل کنټرول د له لاسه ورکولو له جدي ګواښ سره نه دي مخ شوي.
د مقاومت ډلې سره نه دي متحدې
د تحلیل له مخې، د طالبانو پر وړاندې وسلهوالې ډلې په یوه واحده جبهه کې نه دي راټولې شوې او د مشرۍ، قومي جوړښت، موخو او پوځي وړتیاوو له پلوه د پام وړ توپیرونه لري.
په دغو ډلو کې د احمد مسعود په مشرۍ د ملي مقاومت جبهه، د یاسین ضیا په مشرۍ د افغانستان د ازادۍ جبهه، د سمیع سادات په مشرۍ د افغانستان متحدې جبهې او څو نورې ډلې شاملې دي.
د سرچینې په وینا، د دغو ډلو ټوټهټوټه جوړښت ښايي د یوه بدیل حکومت د رامنځته کېدو مخه ونیسي، خو دا په دې معنا نه ده چې دوی له ستراتیژیک پلوه بېاهمیته دي. د تحلیل له مخې، افغانستان ښايي له داسې غیرمتمرکز وسلهوال مقاومت سره مخ شي چې بېلابېلې ډلې په څو ولایتونو کې د طالبانو پر ځواکونو، تاسیساتو او اداري مرکزونو بریدونه کوي، خو هېڅ یوه یې د حکومت د نسکورولو لپاره کافي پوځي ځواک ونه لري.
د بښنې د اعلان ماتېدل او د پخوانیو امنیتي ځواکونو بیا تنظیم
تحلیل وايي چې طالبان ښايي په خپله د مقاومت د بشري ځواک په رامنځته کولو کې ونډه ولري. د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د دوی مشرانو د پخواني حکومت د چارواکو او امنیتي ځواکونو لپاره د عمومي بښنې اعلان کړی و، خو وروسته د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي په راپورونو کې د پخوانیو چارواکو او امنیتي ځواکونو پر وړاندې د سلګونو سرغړونو، له قضایي پروسې پرته وژنو، خپلسرو نیونو، شکنجې او جبري ورکېدو موارد ثبت شوي دي.
د تحلیل له مخې، پخواني سرتېري، کومانډوګان، پولیس او استخباراتي کارکوونکي هغه څه لري چې نوې وسلهوالې ډلې ورته اړتیا لري؛ پوځي روزنه، د جګړې تجربه، د سیمې پېژندنه، استخباراتي اړیکې او د قوماندې وړتیا.
سرچینه استدلال کوي چې که د بښنې ژمنه عملي شوې وای، ښايي د پخوانیو امنیتي ځواکونو د بېوسلې کولو او له جګړې څخه د هغوی د لرې ساتلو زمینه برابره شوې وای؛ خو د دوی پر وړاندې د دوامداره فشار له امله ځینې پخواني امنیتي کسان د مقاومت له ډلو سره یوځای شوي یا یې ملاتړ کوي.
طالبان لا هم له سقوط سره نه دي مخ
سره له دې، تحلیل وايي چې طالبان د سقوط تر درشل نه دي رسېدلي. هېڅ مخالفه ډله د افغانستان کوم لوی ښار نه کنټرولوي او هېڅ یوه ډله دومره دودیز پوځي ځواک نه لري چې کابل ونیسي. ملګري ملتونه هم لا هم ارزوي چې وسلهوال مخالفت د طالبانو ځمکنی کنټرول په پام وړ ډول نه ګواښي.
خو د تحلیل په وینا، یوازې ځمکنی کنټرول د ثبات یوازینی معیار نه شي کېدای. د مقاومت د بریدونو پراخېدل، د نویو وسلهوالو ډلو رامنځته کېدل، هغو سیمو ته د مخالفو فعالیتونو رسېدل چې مخکې خوندي بلل کېدې او د پخوانیو امنیتي ځواکونو د غړو بیا وسلهوال کېدل هغه موارد دي چې باید وڅارل شي.
په همدې حال کې، طالبان د داعش خراسان څانګې له جلا امنیتي ګواښ سره هم مخ دي. د تحلیل له مخې، داعش خراسان او د طالبانو نور وسلهوال مخالفین باید یو له بل سره ونه ګډېږي، ځکه د دواړو ډلو ایډیالوژي او موخې توپیر لري.
د تحلیل وروستۍ پایله دا ده چې تر اوسه شواهد نه ښيي چې افغانستان د یوې بلې پراخې کورنۍ جګړې پر لور روان دی؛ خو د طالبانو پر وړاندې د وسلهوال مقاومت جغرافیه پراخېږي، نوې ډلې رامنځته کېږي او د پخوانیو امنیتي ځواکونو غړي بېرته د مخالفو ډلو په لیکو کې د قوماندانانو او جنګیالیو په توګه راڅرګندېږي.
په کونړ ولایت کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست له یوټیوبرانو غوښتي چې د فعالیت لپاره رسمي جوازونه واخلي. ویوټیوبران وايي، د طالبانو دا شرط کولی شي د بېکارۍ له امله د عاید نوې لارې لټونکو ځوانانو فعالیتونه محدود کړي.
د اطلاعاتو او کلتور ریاست د اطلاعاتو امریت د تلې په ۱۶مه په یوه مکتوب کې چې د یوټیوب چینلونو او پروډکشنونو مسوولینو ته استول شوی، ویلي چې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د لارښوونې له مخې باید د فعالیت لپاره رسمي جواز ترلاسه کړي.
په مکتوب کې راغلي چې د جواز لومړني پړاوونه به د کونړ د اطلاعاتو او کلتور ریاست کې ترسره کېږي او وروستي پړاوونه به په کابل کې د جواز تر ترلاسه کولو پورې بشپړېږي.
ریاست له یوټیوبرانو او پروډکشنونو غوښتي چې «د قانوني فعالیت په موخه جوازونه ترلاسه کړي» څو، د دوی په وینا، په کاري چاپېریال کې لا بریالي شي.
د طالبانو دغه وزارت له دې وړاندې هم په ځينو ولایتونو کې د یوټیوب چینلونو د جواز اخیستو غوښتنه کړې وه. دغه وزارت د ۲۰۲۴ کال په فبرورۍ کې په تخار کې د یوټیوب چینلونو له مسوولینو غوښتي وو چې د فعالیت جوازونه واخلي او ویلي یې و چې د وزارت له جواز پرته د یوټیوب چینلونو فعالیت ممکن نه دی.
دغه تګلاره وروسته پراخه شوه. د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د ۲۰۲۵ کال په جولای کې وویل چې د غزني په مالستان او جاغوري ولسوالیو کې د یوټیوب چینلونو د «قانونمند کولو» طرحه عملي کېږي او چینلونه به د جواز له ترلاسه کولو وروسته د طالبانو د رسنیزې تګلارې مطابق فعالیت کولی شي.
د وزارت په رسمي معلوماتو کې هم ویل شوي چې په ۱۴۰۴ لمریز کال کې ۹۰ یوټیوب چینلونو ته نوي جوازونه ورکړل شوي دي.
خو د ملګرو ملتونو د افغانستان د رسنیو د ازادۍ په اړه په یوه راپور کې ویل شوي چې طالبانو په ۲۰۲۲ کال کې د یوټیوب محتوا جوړونکو لپاره د جواز سیستم رامنځته کړی و. د راپور له مخې، د درې کلن جواز لپاره ۴۰۰۰ افغانۍ فیس او ۱۰ زره افغانۍ د ضمانت په توګه غوښتل کېدل.
یوټیوب د بېکارۍ د یوې برخې د کمولو لاره وه
د کونړ یو اوسېدونکی چې یوټیوب چینل لري، د امنیتي اندېښنو له امله د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل، چې د جواز غوښتنه د خلکو پر اقتصادي فعالیتونو د اضافي فشار په معنا ده.
نوموړي وویل: «طالبان په پیسو راغلي، دوی غواړي چې له هر څه پیسې ترلاسه کړي. په افغانستان کې پخوا پارکونو ټکس نه درلود او خلک به د ارام او تفریح لپاره ورتلل، خو د دوی له راتګ سره پارکونو ته تګ بېپیسو امکان نه لري. همداسې هر هغه څه چې د عاید امکان یې وي، دوی ترې خپلې پیسې ترلاسه کول غواړي.»
هغه زیاته کړه چې یوټیوب د افغانستان د ځوانانو لپاره د کار او عاید یوه نوې زمینه وه.
نوموړی وایي: «یوټیوب یوه لاره وه چې ممکن په وطن کې د روانې بېکارۍ یوه برخه ډکه کړي. ځوانانو تازه همدې لارې ته کار ویلی و، اوس د جواز لپاره مجبوره دي چې له دې کار هم تېر شي.»
د نوموړي په وینا، د یوټیوب له لارې عاید ترلاسه کول هم اسانه او فوري کار نه دی او یو چینل د عاید تر کچې رسېدو لپاره کلونو هڅې او دوام ته اړتیا لري.
هغه پوښتنه کوي: «یوټیوب داسې څه نه دي چې د کانال په جوړولو سره به ته عاید ترلاسه کړې؛ کلونه خواري او ستړیا غواړي چې کرار کرار عاید ته ورسېږي، نو جواز څه شي لپاره؟»
د جواز شرط؛ د تنظیم لپاره که د محدودیت لپاره؟
د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت د یوټیوب د جواز لپاره خپله تګلاره د رسنیزو فعالیتونو د قانونمند کولو او د اسلامي ارزښتونو، ملي کلتور او مسلکي معیارونو د رعایت له اړتیا سره تړي. د بېلګې په توګه، د غزني د اطلاعاتو او فرهنګ ریاست ویلي چې د یوټیوب د جواز طرحه د هغو خپرونو د مخنیوي لپاره ده چې د دوی په تعبیر د اسلامي ارزښتونو، ملي کلتور او مسلکي معیارونو خلاف وي.
خو د یوټیوبرانو لپاره د دې پوښتنې ځواب لا هم مهم دی چې ولې د داسې یوه نړیوال انلاین پلېټفارم د عادي محتوا جوړونکو لپاره د دولتي جواز اړتیا رامنځته شوې، په ځانګړي ډول هغه کسان چې شخصي چینلونه لري او له خپلو ویډیوګانو د عاید ترلاسه کولو هڅه کوي.
د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت په ۲۰۲۴ کال کې په تخار کې ویلي وو چې یوټیوبران باید د وزارت له جواز پرته فعالیت ونه کړي، او په کندز کې هم چارواکو ویلي وو چې بېجوازه یوټیوبران د فعالیت «اجازه او حق» نه لري.
په داسې حال کې چې یوټیوب د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې د افرادو لپاره د محتوا جوړولو او خپرولو پرانیستی پلېټفارم دی، د افغانستان په اوسني وضعیت کې د دې فعالیت د دولتي جواز له شرط سره تړل د ځوانانو لپاره د کار، ځانبساینې او احتمالي عاید پر فرصتونو د اغېزو پوښتنې راپورته کوي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د لارو تړل کېدو نږدې یو کال پوره کېږي. سوداګر وايي، د لارو تړل کېدو تر ټولو ډېر زیان د ډېورنډ کرښې په دواړو غاړو کې پرتو ولسونو، په ځانګړي ډول پښتنو ته اوښتی، کاروبارونه یې په ټپه درېدلي او سوداګري زیانمنه شوې ده.
د پاکستان د مرکزي او چمن د سوداګرۍ خونې پخواني مشر او سوداګر انجنیر دارو خان اڅکزي افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل، چې په پاکستان کې پنجاب او سند ایالتونه هم کرنه او هم صنعت لري، خو په خېبر پښتونخوا او بلوچستان کې کرنه په ډېره کمه کچه ده او صنعت نږدې هېڅ نشته. دده په وینا، په دغو سیمو کې يوازينۍ سوداګري چې پاتې کېږي هغه له افغانستان سره تړلې ده.
هغه وویل: «له خدماتو راواخلئ، د رانیولو او خرڅلاو تر برخې پورې، او بیا تر هغه کس پورې چې مالونه منډیانو ته رسوي، د ټولو کار په ټپه درېدلی دی».
هغه زیاته کړه، چې د کرښې دواړو غاړو ته نږدې پرتو ټولو ولسونو اقتصادي ژوند هم پر کرښه له سوداګرۍ سره تړلی و، خو له نږدې یو کال راهیسې یې سوداګري او روزګارونه په ټپه ولاړ دي.
د دارو خان اڅکزي په وینا، د هېوادونو په کچه ښايي دغه تاوان وزغمل شي، خو د ولسونو په کچه دا ډېر لوی زیان دی.
د نوموړي په وینا: «د خېبر پښتونخوا او بلوچستان ډېر خلک بېکاره شوي، د هغوی پیسې په افغانستان کې بندې پاتې دي او په افغانستان کې هم عام خلک بېکاره او بېروزګاره شوي او د نورو سوداګریزو لارو په لټه کې دي او د دې زیان کچه دومره زیاته ده چې په اسانۍ بېرته پوره کېدای نه شي».
هغه وویل، چمن په ځانګړي ډول د لارو د بندښت له امله ډېر اغېزمن شوی دی، ځکه د ده په وینا، «چمن یوازې له افغانستان سره نه، بلکې د منځنۍ اسیا د سوداګرۍ دروازه هم ده».
د سوداګرۍ د بېرته پر ځای کولو په اړوند هغه وویل،چې سوداګر کولی شي سوداګري په لږ وخت کې بېرته پر ځای کړي او که د سوداګرۍ په برخه کې د دواړو لوریو کومې ستونزې وي، پر هغو هم خبرې کېدای شي، خو دده په وینا، له بده مرغه، «دواړه هېوادونه د سوداګرو خبرې اورېدو ته تيار نه دي».
هغه وايي، «دواړه هېوادونه نه غواړي سیاست له سوداګرۍ جلا کړي».
د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ او له دې لارې د ګټې ترلاسه کولو په اړه دارو خان اڅکزي وويل، چې پاکستان ته له افغانستان سره د تجارت له لارې نږدې یو نیم میلیارد ډالره عواید راتلل چې اوس نه راځي، او افغانستان ته هم په همدې ډول پنځه یا شپږ سوه میلیونه ډالره عواید ورتلل چې هغه هم نه ترلاسه کېږي.
هغه زیاته کړه، «په مطلقه کچه د پاکستان تاوان ډېر او د افغانستان کم دی، خو د سوداګرۍ د حجم په تناسب د افغانستان زیان ډېر زیات دی».