ناپېژانده وسلهوالو د خیبر پښتونخوا په ټانک ولسوالۍ کې د پاکستان د ټاکنو کمېسیون لوړپوړی چارواکی شمشاد اختر په ډزو وژلی دی. ځايي پولیسو ویلي، چې نوموړی د خپل ورور د جنازې په مراسمو کې د ګډون لپاره ټانک ولسوالۍ ته تللی و.
د خیبر پښتونخوا د ټانک ولسوالۍ پولیسو ویلي، چې د پاکستان د ټاکنو کمېسیون لوړپوړی چارواکی شمشاد اختر د خپل ورور د جنازې په مراسمو کې د ګډون په موخه یادې ولسوالۍ ته سفر کړی و.
د پولیسو د معلوماتو لهمخې، پر شمشاد اختر د جنازې له مراسمو څخه د وتلو پرمهال نامعلومو وسلهوالو ډزې وکړي او نوموړ ځای پر ځای ووژل شو.
تر اوسه د یاد برید انګیزه نه ده څرګنده شوې او نه هم په دې تړاو څوک نیول شوي دي.
په ورته مهال د پاکستان د ټاکنو کميسيون په يوه بيان کې ویلي، چې شمشاد اختر له هېچا سره شخصي دښمني نه درلوده او دا پېښه په بشپړه توګه د هدفي وژنې پایله ده.
شمشاد اختر په اسلاماباد کې د پاکستان د ټاکنو کمیسیون په مرکزي دفتر کې د عمومي رییس په توګه دنده ترسره کول او تر دې وړاندې په خیبر پښتونخوا کې د ټاکنو کمېسیون ایالتي کمیشنر و.
خو تر دې مهاله هېڅ ډلې د دغه برید مسوولیت پر غاړه نه دی اخیستی.
د پاکستان د حکومت د نوې پرېکړې له مخې، یو شمېر افغان طبي محصلین او ډاکټران باید د اکتوبر تر ۱۰مې دغه هېواد پرېږدي. په لاهور کې یوه افغان محصله وايي، دا پرېکړه په ځانګړي ډول د ښځینه محصلینو راتلونکی له ستونزو سره مخ کوي، ځکه په افغانستان کې نجونې له لوړو زدهکړو منع شوې دي.
د پاکستان د لومړي وزیر دفتر د نوو لارښوونو له مخې، هغه افغان محصلین چې د طب او غاښونو د طب زدهکړې یې بشپړې کړي، د پاکستان د طبي او غاښونو شورا کې ثبت شوي نه دي، یا یې زدهکړې له قانوني تشریفاتو پرته روانې دي، باید د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر تر ۱۰مې پاکستان پرېږدي. همداراز، هغه افغان ډاکټران چې د تخصص زدهکړې کوي، په روغتونونو او نورو بنسټونو کې دنده لري یا په شخصي کلینیکونو کې طبابت کوي، هم باید تر همدې نېټې له پاکستان نه ووځي.
د لارښوونو له مخې، هغه افغان محصلین چې د پاکستان د حکومت یا د لوړو زدهکړو کمېسیون د بورسونو په ګډون د رسمي دولتي پروګرامونو له لارې د طب لومړنۍ زدهکړې کوي، کولای شي خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي؛ خو په دې شرط چې معتبره ویزه ولري، د کډوالۍ قانوني شرایط یې پوره کړي وي او د پاکستان د کورنیو چارو وزارت اجازه ترلاسه کړي. طبي کالجونه او پوهنتونونه هم مکلف دي چې د اکتوبر تر ۱۵مې پورې دغه محصلین د پاکستان د طبي او غاښونو شورا کې ثبت کړي.
په لاهور کې یوې افغان محصلې، چې د امنیتي ستونزو له امله نه غواړي نوم یې خپور شي، افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي چې د کورنیو چارو وزارت د اجازې غوښتنه له هغو افغانانو سره توپیر لرونکی چلند دی چې په وینا یې، په قانوني ویزو په پاکستان کې زدهکړې کوي.
هغې وویل: «که موږ ویزه لرو او په دې هېواد کې په بشپړ ډول قانوني یو، نو ولې باید د پاکستان د کورنیو چارو وزارت اجازهلیک هم واخلو، په داسې حال کې چې نور بهرني محصلین دې ته اړتیا نه لري؟»
دغې محصلې د پاکستان د امنیتي وضعیت او د تګ راتګ د ستونزو یادونه هم وکړه او ویې ویل چې د لارو تړل کېدل او د اعتراضونو له امله د تګ راتګ محدودیتونه د هغو محصلینو لپاره ستونزې جوړوي چې باید د اکتوبر تر ۱۵مې اړین اسناد برابر کړي. هغې زیاته کړه چې ځینې افغان محصلین د ویزې غوښتنلیکونه سپارلي، خو لا یې ویزې نه دي ترلاسه کړې؛ له همدې امله نه شي کولای د اجازې غوښتنه بشپړه کړي.
د عملي روزنې د بندېدو اندېښنه
د پاکستان د لارښوونو له مخې، هغو افغانانو ته به د روغتونونو عملي روزنه یا «هاوس جاب» نه ورکول کېږي چې د طب او غاښونو د طب زدهکړې یې بشپړې کړې وي. دغه عملي روزنه د طبي زدهکړو د بشپړولو او مسلکي تجربې د ترلاسه کولو مهم پړاو دی.
افغان محصله وايي، د عملي روزنې له بشپړولو پرته د طب د زدهکړو اسناد او مسلکي وړتیا له ستونزو سره مخ کېدای شي. هغې پوښتنه وکړه: «که نارینه محصلین افغانستان ته ستانه شي او هلته یو کال عملي روزنه بشپړه کړي، نو د نجونو برخلیک به څه وي؟ موږ خو په افغانستان کې هم دا کار نه شو کولای.»
په افغانستان کې د طالبانو له واکمنېدو وروسته، نجونې له شپږم ټولګي پورته ښوونځیو او پوهنتونونو ته له تګ منع شوې دي. د ښځو پر زدهکړو دغه محدودیتونه په دې مانا دي چې افغان ښځینه محصلینې، که له بهرنیو پوهنتونونو او طبي مرکزونو هم وایستل شي، په خپل هېواد کې د خپلو زدهکړو د بشپړولو او مسلکي پرمختګ لپاره له جدي خنډونو سره مخ کېږي.
د یوه کال زدهکړې د ضایع کېدو اندېښنه
د پاکستان د لارښوونو له مخې، هغه افغان محصلین هم باید د اکتوبر تر ۱۰مې دغه هېواد پرېږدي چې د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر تر لومړۍ نېټې پورې یې په یوه تعلیمي بنسټ کې داخله نه وه بشپړه شوې.
افغان محصله وايي، شاوخوا ۲۰ نوي افغان محصلین پېژني چې یو کال یې زدهکړې کړې دي، خو د داخلې رسمي چارې یې نه وې بشپړې شوې. د هغې په وینا، دغو محصلینو ته هر ځل ویل کېدل چې د داخلې چارې به یې ژر بشپړې شي، خو اوس ورته ویل کېږي چې هېواد پرېږدي.
هغې وویل: «اوس دوی وايي چې ستاسو د یوه کال زدهکړې ضایع شوې؛ نو خپل هېواد ته ولاړ شئ.»
د پاکستان د حکومت د دغو لارښوونو له مخې، تر بلې خبرتیا پورې به افغان محصلین په طبي او غیرطبي کالجونو او پوهنتونونو کې نوې داخلې نه شي ترلاسه کولای، مګر دا چې د پاکستان له رسمي پالیسۍ سره سم وي.
د دې پرېکړې اغېزې یوازې د هغو افغانانو تر برخلیک محدودې نه دي چې باید پاکستان پرېږدي؛ بلکې د ښځینه طبي محصلینو لپاره، چې په افغانستان کې د زدهکړو او مسلکي روزنې له محدودیتونو سره مخ دي، د خپلو زدهکړو د بشپړولو راتلونکې لا نوره هم نامعلوموي.
د پاکستان او افغانستان ترمنځ د تورخم له لارې د افغان کډوالو د ستنېدو لړۍ روانه ده. د پښتونخوا په لنډي کوتل لنډمهالي کمپ کې هره ورځ له ۵۰۰ تر ۱۰۰۰ پورې افغانان د قانوني چارو تر بشپړېدو وروسته افغانستان ته لېږل کېږي. کډوال وايي، په کمپ کې د ګڼېګوڼې تر څنګ له جدي ستونزو سره مخ دي.
په خیبر پښتونخوا کې د افغان کډوالو د ستنېدو لپاره له شپږو تر اوو مرکزونو فعالیت لري، خو د لنډي کوتل لنډمهالی کمپ تر ټولو ګڼمېشته او بوخت بلل کېږي.
د افغان کډوالو لپاره په لنډي کوتل لنډمهالي کمپ کې هره ورځ شاوخوا ۸۰۰ کسانو ته د اسانتیاوو د برابرولو وړتیا شته، خو د کډوالو په وینا، د ګڼې ګوڼې له امله د نوم لیکنې د ټوکن ترلاسه کولو لپاره ساعتونه انتظار کوي.
د لوګر ولایت اوسېدونکي سید محمد چې په لاهور کې یې خپله سوداګري کوله افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې د پولیسو او امنیتي ادارو د سختو فشارونو او ځورونو له امله مجبور شو له خپلې کورنۍ سره د لنډي کوتل هولډنګ کمپ ته راشي خو اوس له ګڼو ستونزو او د لومړنیو اسانتیاوو له نشتوالي سره مخ دی.
سید محمد څرګنده کړه، چې د راجستر کېدو او بېرته ستنېدو پروسه بېحده سسته روانه ده او په وینا یې، لسګونه کډوال په ګرمۍ او تر شنه اسمان لاندې له کوم سیوري او خوندیتوب پرته د خپلو نومونو لیکلو ته په تمه ناست دي.
سید محمد زیاتوي، چې د لنډي کوتل په کمپ کې د څښاک پاکې اوبه، له لمر څخه ساتونکي سیوري او د تشنابونو په څېر خورا لومړنۍ انساني اسانتیاوې هم نهشته چې دې حالت د هغوی کړاو څو برابره زیات کړی دی.
نوموړي له اړوندو ادارو او حکومت څخه غوښتنه وکړه، چې د ستنېدونکو کډوالو انسان دوستۍ او عزت ته په پام سره دې د راجستر کولو پروسه ګړندۍ کړي او په دغه کمپ کې دې سمدستي اړینې اسانتیاوې برابرې کړي.
په کمپ کې مېشت افغان کډوال وايي، چې د پاکستان حکومت له لوري د کډوالو د اېستلو د بهیر له سختېدو وروسته د نیول کېدو او قانوني ستونزو له وېرې ډېرې کورنۍ افغانستان ته ستنېدو ته اړ شوې دي.
د دوی په وینا، په بېلابېلو ښارونو کې د پولیسو او امنیتي ادارو له خوا د کډوالو د نیولو او پلټنو لړۍ هم زیاته شوې ده.
عبدالله چې د خیبر پښتونخوا له هریپور ولسوالۍ څخه تورخم ته نږدې لنډي کوتل هولډنګ کمپ ته رسېدلی افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې لا هم د نوملیکنې او راجستر کېدو لپاره ټوکن نهدی ورکړل شوی.
هغه ټینګار وکړ، چې هېڅکله افغانستان ته نهدی تللی او د هېواد په داخل کې له خپلو ملګرو او کورنۍ سره هېڅ ډول اړیکه او د استوګنې ځای نهلري.
د خیبرپښتونخوا او پاکستان حکومت لا تر اوسه د افغان کډوالو د دغو څرګندونو په تړاو څه سپیناوی نهدی کړی.
د خیبرپښتونخوا د اعلی وزیر سهېل اپریدي په مشرۍ د تحریک انصاف ګوند اوږد لاریون د جمعې په ماښام (د تلې ۱۷مه) چارسدې ولسوالۍ ته ورسېد. سهېل اپریدي خپلو پلویانو ته په وینا کې وویل، چې د ټول پاکستان کاروانونه به د اکټوبر پر ۱۱مه او ۱۳مه په «صوابۍ انټرچېنج» کې سره یو ځای شي.
د پاکستان تحریک انصاف ګوند اوږد لاریون چې د اکتوبر پر ۴مه له لکي مروت څخه پیل شوی تر اوسه یې څو ځلې خپله لاره بدله کړې ده.
د نوې اعلان شوې تګلارې لهمخې، د اکتوبر پر ۱۱مه نېټه د ټول پاکستان او د اکتوبر پر ۱۳مه د پېښور، ملاکنډ، هزاره، کوهاټ، بنو او دېره اسماعیل خان د لاریون کاروانونه به په صوابۍ انټرچېنج کې سره یو ځای شي. سهېل اپریدي ادعا کړې، چې دا به د پاکستان په تاریخ کې تر ټولو لوی ولسي راټولېدنه او لاریون وي.
د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر محمد سهېل اپریدي خپلو پلویانو ته په وینا کې وویل، له یوه ښاره بل ته د سفر پر مهال د خلکو په جوش او جذبې کې هېڅ کمی نهدی راغلی.
هغه زیاته کړه: «کېدای شي موږ له لږ ستړیا او سختۍ سره مخ شو خو دا سختۍ د هغه درد پرتله هېڅ نهدي چې عمران خان یې زموږ لپاره په زندان کې زغمي».
سهېل اپریدي د پاکستان پر نظام او واکمنو نیوکه وکړه او ویې ویل، د بندو دروازو تر شا د پرېکړو او «رژیم چېنج» عملیاتو له لارې د پاکستان د پرمختګ مخه ډب شوې او د ناامنیو مخ په زیاتېدونکي حالت ته په اشارې سره یې وویل، چې له ۲۰۰۴ څخه تر ۲۰۲۶ کال پورې په پاکستان کې ۱۴ زره استخباراتي او ۲۲ لوی پوځي عملیات شوي، خو موخه یې د ترهګرۍ ختمول نه، بلکې د پاکستان تحریک انصاف ګوند او د هغه د بنسټګر عمران خان ځپل وو.
نوموړي تاریخي موضوعاتو ته په نغوتې سره زیاته کړه، چې په ۱۹۷۰ لسیزه کې په بلوچستان کې د ذوالفقار علي له دورې د پوځي عملیاتو ناپایله لړۍ پیل شوې ده.
د سهېل اپریدي په وینا، په پاکستان کې د وسلهوالو ۲۲۹ روزنیز کمپونه جوړ شوي وو چې ۲۱۹ یې په پنجاب کې وو په داسې حال کې چې هغه مهال د پاکستان تحریک انصاف ګوند نهوو جوړ شوی.
د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر ټینګار وکړ، چې د دغې سیاسي او ټولنیزې مبارزې موخه هېواد ته د ثبات او خپلواکۍ راګرځول دي او له ټولو طبقو یې وغوښتل چې د دغه تحرک ملاتړ وکړي.
د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر څرګنده، چې هېڅکله یې له نړیوالو رسنیو سره په مرکو کې پاکستان د یوې ناوړه لوبې برخه نهدی بللی، خو اوس په واک کې ناستو کسانو داسې څرګندونې کړې دي.
سهېل اپریدي ویلي، د انقلاب لپاره د میلیونونو خلکو حضور اړین نهدی. د چین په انقلاب کې لس زره، د ایران په انقلاب کې لس زره او د روسیې په انقلاب کې ۲۳ زره کسانو برخه اخیستې وه.
په مسکو کې مېشت امریکايي سیاسي شنونکی انډریو کوریبکو په یوې نوې مقاله کې څرګنده کړې، چې د پاکستان په اړه د طالبانو لیدلوری او دریځ په بشپړه توګه ناسم نهدی او یو څه ريښتینولي لري.
د هغه په وینا، که څه هم د طالبانو لهخوا د پاکستان انځورول د یوې داسې پوځي دیکتاتورۍ په توګه چې یوازې د یوه قوم یا پنجاب لهخوا اداره کېږي او ترهګري صادروي تر یوه حده اغراق ښکاري، خو په واقعیت کې د دغه تصویر شاته څرګند واقعیتونه هم شته دي.
کوریبکو په خپله شننه کې چې د جمعې په ورځ (د تلې ۱۷مه) یې خپره کړې لیکلي، چې په ټولنیزو شبکو کې د پاکستاني کاروونکو لهخوا د روسیې پر ضد روان تبلیغاتي کمپاین د دې ښکارندوی دی، چې د اسلاماباد او مسکو ترمنځ د طالبانو د ادارې په تړاو ژور او بنسټیز اختلافونه موجود دي. هغه ټینګار کړی، چې پاکستان له ډېر پخوا راهیسې په غیرمتعارفو جګړو او د وسلهوالو په ملاتړ کې مخینه لري او اوس طالبان ادعا کوي، چې اسلاماباد د داعش خراسان څانګې او د طالبانو د مخالفو ډلو تر شا ولاړ دی.
دغه امریکايي شنونکی زیاتوي، چې د ۲۰۲۲ کال له بدلونونو او د پخواني لومړي وزیر عمران خان له واکمنۍ وروسته، پاکستان یو ځل بیا په نا اعلان شوې توګه د یوه پوځي نظام تر کنټرول لاندې راغلی دی. د نوموړي په خبره، په پاکستان کې د پښتنو او په ځانګړي ډول د بلوڅو لږکیو په څېر غیرپنجابي توکمونه له اوږدې مودې راهیسې له ستونزو او نابرابرۍ سره مخامخ دي او د عمران خان نیول او د هغه د پلویانو ځپل هم تر ډېره د همدې پوځي جوړښتونو د واکمنۍ پایله ده.
د مقالې پر بنسټ، په پاکستان کې د پوځ او استخباراتي شبکو پورې تړلې رسنۍ او انټرنېټي فعالان د مسکو پر ضد څرګندونې کوي، څو عامه افکار له کورنیو سیاسي بحرانونو څخه بل لور ته واړوي. کوریبکو اشاره کړې، چې دا ډول څرګندونې ښایي د دې لپاره هم وي چې اسلاماباد له لوېدیځو هېوادونو او په ځانګړي توګه له اوکراین سره خپلو همکاریو ته زمینه برابره کړي او عامه ذهنیت له دغه مسیر سره همغږی کړي.
له بلې خوا، یوې جاپانۍ رسنۍ نېکي اسیا هم په یوه مطلب کې راپور ورکړی، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د نښتو دوام او د دواړو خواوو ترمنځ د تاوتریخوالي د کمولو لپاره د چین د منځګړیتوب ناکامي، د سیمې امنیتي وضعیت لا پېچلی کړی دی. دې رسنۍ خبرداری ورکړی، چې د اوسني وضعیت دوام افغانستان کې د کورنۍ جګړې د پیلېدو خطر زیاتولی شي.
همدارنګه د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې له طالبانو سره د دوی اختلافات یوازې د بیانونو تر کلمو پورې محدود نهدي، بلکې بنسټیز او ژور ماهیت لري.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د لارو تړل کېدو نږدې یو کال پوره کېږي. سوداګر وايي، د لارو تړل کېدو تر ټولو ډېر زیان د ډېورنډ کرښې په دواړو غاړو کې پرتو ولسونو، په ځانګړي ډول پښتنو ته اوښتی، کاروبارونه یې په ټپه درېدلي او سوداګري زیانمنه شوې ده.
د پاکستان د مرکزي او چمن د سوداګرۍ خونې پخواني مشر او سوداګر انجنیر دارو خان اڅکزي افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل، چې په پاکستان کې پنجاب او سند ایالتونه هم کرنه او هم صنعت لري، خو په خېبر پښتونخوا او بلوچستان کې کرنه په ډېره کمه کچه ده او صنعت نږدې هېڅ نشته. دده په وینا، په دغو سیمو کې يوازينۍ سوداګري چې پاتې کېږي هغه له افغانستان سره تړلې ده.
هغه وویل: «له خدماتو راواخلئ، د رانیولو او خرڅلاو تر برخې پورې، او بیا تر هغه کس پورې چې مالونه منډیانو ته رسوي، د ټولو کار په ټپه درېدلی دی».
هغه زیاته کړه، چې د کرښې دواړو غاړو ته نږدې پرتو ټولو ولسونو اقتصادي ژوند هم پر کرښه له سوداګرۍ سره تړلی و، خو له نږدې یو کال راهیسې یې سوداګري او روزګارونه په ټپه ولاړ دي.
د دارو خان اڅکزي په وینا، د هېوادونو په کچه ښايي دغه تاوان وزغمل شي، خو د ولسونو په کچه دا ډېر لوی زیان دی.
د نوموړي په وینا: «د خېبر پښتونخوا او بلوچستان ډېر خلک بېکاره شوي، د هغوی پیسې په افغانستان کې بندې پاتې دي او په افغانستان کې هم عام خلک بېکاره او بېروزګاره شوي او د نورو سوداګریزو لارو په لټه کې دي او د دې زیان کچه دومره زیاته ده چې په اسانۍ بېرته پوره کېدای نه شي».
هغه وویل، چمن په ځانګړي ډول د لارو د بندښت له امله ډېر اغېزمن شوی دی، ځکه د ده په وینا، «چمن یوازې له افغانستان سره نه، بلکې د منځنۍ اسیا د سوداګرۍ دروازه هم ده».
د سوداګرۍ د بېرته پر ځای کولو په اړوند هغه وویل،چې سوداګر کولی شي سوداګري په لږ وخت کې بېرته پر ځای کړي او که د سوداګرۍ په برخه کې د دواړو لوریو کومې ستونزې وي، پر هغو هم خبرې کېدای شي، خو دده په وینا، له بده مرغه، «دواړه هېوادونه د سوداګرو خبرې اورېدو ته تيار نه دي».
هغه وايي، «دواړه هېوادونه نه غواړي سیاست له سوداګرۍ جلا کړي».
د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ او له دې لارې د ګټې ترلاسه کولو په اړه دارو خان اڅکزي وويل، چې پاکستان ته له افغانستان سره د تجارت له لارې نږدې یو نیم میلیارد ډالره عواید راتلل چې اوس نه راځي، او افغانستان ته هم په همدې ډول پنځه یا شپږ سوه میلیونه ډالره عواید ورتلل چې هغه هم نه ترلاسه کېږي.
هغه زیاته کړه، «په مطلقه کچه د پاکستان تاوان ډېر او د افغانستان کم دی، خو د سوداګرۍ د حجم په تناسب د افغانستان زیان ډېر زیات دی».