نوموړې په کابل کې زېږېدلې وه او په ملالۍ ښوونځي، چې هغه مهال د مستورات ښوونځي په نوم هم یادېده او د کابل پوهنتون د ټولنیزو علومو په پوهنځي کې یې زده کړې کړې وې. هغې د ښوونکې په توګه کار وکړ، د «میرمن» مجلې مشره وه، د افغانستان په دودیزه ټولنه کې یې فعالیت درلود او د سرې میاشتې د خپرونو په برخه کې یې هم دنده ترسره کړه. هغه د افغانستان له لومړنیو ښځینه راډیویي ویاندویانو څخه هم وه.
رقیه ابوبکر
په داسې ټولنه کې چې د ښځو عامه حضور لا هم د بحث او مخالفت موضوع وه، د ښوونې، رسنیو او فرهنګي فعالیتونو په برخو کې د رقیې ابوبکر تجربه هغې ته د عامه ژوند او سیاسي بحثونو د درک زمینه برابروله.
نوموړې د افغانستان له لومړنیو ښځینه ډاکټرانو یوه وه.
د طبابت او روغتیايي خدمتونو تر څنګ، اناهیتا راتبزاد سیاست ته مخه کړه. هغې په ۱۹۶۵ کال کې د کابل له حوزې څخه ولسي جرګې ته لار ومونده. د هغې ټاکل کېدل په داسې وخت کې وو چې د ښځو د زدهکړو، کار او سیاسي ګډون په اړه په افغانستان کې بحثونه پراخېدل.
راتبزاد وروسته د افغانستان د خلکو دموکراتیک ګوند له مخکښو څېرو څخه شوه او د ښځو د دموکراتیک سازمان په جوړولو کې یې مهم رول ولوباوه. هغې د ببرک کارمل د حکومت پر مهال د پوهنې او کار او ټولنیزو چارو د وزیرې په توګه دندې ترسره کړې او د ولسمشرۍ د مرستیالې مقام ته هم ورسېده. نوموړې په یوګوسلاویا کې د افغانستان سفیره هم پاتې شوې وه.
د هغې سیاسي ژوند د افغانستان د معاصر تاریخ له سختو او لانجمنو پړاوونو سره تړلی دی. د هغې رول یوازې د ښځو د استازیتوب تر موضوع محدود نه و او د کیڼ اړخي سیاسي جریان یوه فعاله مشره هم وه.
د ۱۹۶۹ کال په پارلماني ټاکنو کې هېڅ ښځه ولسي جرګې ته بریالۍ نه شوه. د ښځو د سیاسي ګډون لپاره رامنځته شوې فضا له ټولنیزو محدودیتونو، سیاسي سیالیو او د واک له بدلونونو سره مخ وه.
په ۱۹۷۳ کال کې محمد داوود خان د کودتا له لارې واک ته ورسېد او پارلمان یې لغوه کړ. له دې سره د هغه پارلماني بهیر دوام پرې شو چې د ۱۹۶۰مې لسیزې د اساسي قانون او ټاکنو پر بنسټ رامنځته شوی و.
په راتلونکو لسیزو کې جګړو، سیاسي بدلونونو او د حکومتونو بدلېدو د ښځو پر سیاسي حضور ژور اغېز وکړ. د ۱۹۹۰مې لسیزې د کورنیو جګړو او د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال د ښځو ازادۍ او عامه حضور نور هم محدود شو.
له ۲۰۰۱ کال وروسته د ښځو د سیاسي ګډون لپاره بیا فرصتونه رامنځته شول. ښځې د پارلمان غړې، وزیرانې، مدني فعالانې او د ټاکنو نوماندانې شوې. د افغانستان د ۲۰۰۴ کال په اساسي قانون کې هم د ښځو د استازیتوب لپاره ځانګړي تضمینونه شامل وو.
ډېپلوماټ مجلې په یوې خپره کړې مقاله کې ویلي چې د واخان دهلېز له لارې له چین سره د نښلېدو په موخه د نوي جوړ شوي سړک فعالېدل له جدي امنیتي خنډونو سره مخ دي او پرې د سیمهییزې سوداګرۍ پیل کېدل د اوس لپاره ممکن نه دي.
طالبانو د اکټوبر پر څلورمه نېټه په بدخشان ولایت کې د واخان ۱۲۱ کیلومتره ترانزیټي سړک تر درې کلنو هڅو وروسته پرانیست. که څه هم د طالبانو چارواکي دا پروژه د نړیوالو بازارونو او منځنۍ اسیا سره د هېواد د نښلېدو لپاره ستر ګام بولي، خو چین او طالبان د دغه دهلېز په اړه بېلابېل لیدلوري لري.
د مقالې له مخې، طالبانو د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزارت له لوري پر دغه سړک شاوخوا ۳۶۵ میلیونه افغانۍ چې کابو ۵.۶ میلیونه امریکایي ډالر کېږي، لګولي دي. د طالبانو د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزیر عبداللطیف منصور د پرانیستې په مراسمو کې وویل چې دا سړک سیاسي، اقتصادي او ستراتیژیک اهمیت لري او د بهرنیو انجینرانو له شتون پرته د افغان متخصصانو له خوا جوړ شوی دی. دغه راز د بدخشان والي رحمتالله نجیب ټینګار وکړ چې له ۴۵ کلونو جګړې وروسته خلک د هېواد په تر ټولو لرې سیمه کې د داسې لویې پروژې د بشپړېدو شاهدان دي.
د طالبانو د ریاستالوزرا اقتصادي معاونیت ادعا کړې چې دا دهلېز د چین لپاره د توکو د لېږد تر ټولو نږدې، خوندي او باوري لاره ده او کولی شي چین د عربي نړۍ، ترکیې، ایران او اروپا سره وتړي. ډېپلوماټ مجله لیکي چې دا ادعا له شکونو سره مخ ده، ځکه چین اوس هم له قزاقستان، قرغزستان او تاجکستان سره مستقیمې پولې او پرمختللې پټلۍ لري او خورګوس بندر هم د چین او قزاقستان پر پوله فعال دی. خو د افغانستان لپاره دا پروژه ځکه حیاتي بلل کېږي چې د کابل او اسلاماباد ترمنځ روان تاوتریخوالی د سوداګرۍ د بندېدو لامل شوی او طالبان غواړي د پاکستان له اقتصادي فشارونو او د کراچۍ او ګوادر له لارو خپله ټرانزیټي تکیه کمه کړي.
سره له دې چې سړک بشپړ شوی، خو چین تر اوسه خپله پوله نه ده پرانیستې او د اکټوبر د څلورمې نېټې د پرانیستې په مراسمو کې یې هم استازي ګډون نه و کړی. چین څه باندې یوه لسیزه وړاندې د واخان پر پوله پوځي سړک یوازې د خپلو ګزمو او امنیتي څارنې لپاره جوړ کړی و او چینایي رسنۍ دا پوله د ترهګرۍ پر ضد د مبارزې لومړۍ کرښه ګڼي. بیجینګ په افغانستان کې د ختیځ ترکستان د اسلامي غورځنګ (ETIM) له شتون او شاوخوا ۳ زره ایغور وسلهوالو له فعالیتونو سخته اندېښنه لري او له طالبانو یې غوښتي چې دا ډلې بېوسلې او چین ته وسپاري، څو دا دهلېز د سینکیانګ پر ضد ونه کارول شي.
