د افغانستان د جنبش ګوند مشر عبدالرشید دوستم وایي، چې په افغانستان کې اوسنی «نازک» وضعیت به دوام ونهکړي او په دغه هېواد کې د بنسټیزو او جدي بدلونونو احتمال شته. هغه دغه څرګندونې په استانبول کې د ازبکي ژبې د ملي ورځې په مناسبت یوې غونډې ته کړې دي.
په دې غونډه کې چې د جمعې په ورځ (د لړم لومړۍ) جوړه شوې وه، یو شمېر قومي مشرانو، په استانبول کې د مېشتو افغانانو د ټولنو استازو، د جنبش د سیاسي کمېټې غړو او پخوانیو حکومتي چارواکو ګډون کړی وو.
عبدالرشید دوستم په دې غونډه کې د افغانستان ټولنیز او سیاسي وضعیت او د خلکو ستونزو ته په اشارې وویل، چې په هېواد کې روان بدلونونه څاري او د وضعیت د بدلون او ښه کېدو لپاره هڅې کوي.
هغه له خلکو وغوښتل چې خپله هیله له لاسه ورنهکړي او ټینګار یې وکړ، چې اوسنی «نازک» وضعیت به دوام ونهکړي او زیاته یې کړه، چې نړیواله ټولنه هم دې پایلې ته رسېدلې چې په افغانستان کې د «پیاوړو او محوري» سیاسي جریانونو له ګډون پرته بنسټیز بدلونونه ناشوني دي.
نوموړي د خپلو خبرو په بله برخه کې د افغانانو ترمنځ د یووالي او همغږۍ پر پیاوړتیا ټینګار وکړ او له ګډونوالو یې وغوښتل، چې د پیوستون او لا زیاتې همغږۍ د ټینګښت لپاره هڅې وکړي.
هغه د ازبکي او ترکمني ژبو د رسميت پېژندنې لپاره تېرو هڅو ته په اشارې، د دغو ژبو د ودې او پراختیا پر اړتیا هم ټینګار وکړ.
د خیبر پښتونخوا والي فیصل کریم کنډي ادعا کړې، چې له افغانستان څخه د نړیوالو ځواکونو تر وتلو وروسته پاتې شوې ځینې وسلې د «ترهګرو» لاسونو ته ورغلې دي. هغه همداراز وویل، چې پخوانی اعلی وزیر سهیل اپریدی خوندي دی، خو د هغه د راتلونکي په اړه څوک معلومات نهلري.
د خیبر پښتونخوا والي فیصل کریم کنډي د جمعې په ورځ (د لړم لومړۍ) په پېښور کې په یوې خبري غونډه کې په پښتونخوا کې د وسلهوالو فعالیتونو ته په اشارې سره د هغو د مهارولو لپاره یوازینۍ حل لاره د اغېزناکو عملیاتو ترسره کول په ګوته کړل، خو ځايي اوسېدونکي له پرلپسې عملیاتو تر پوزې راغلي او هغه د وسلهوالو د مهارولو په برخه کې چندانې اغېزناک نهګڼي.
هغه همداراز د افغانستان په تړاو څرګنده کړه، چې له دغه هېواد څخه د نړیوالو ځواکونو تر وتلو وروسته هلته پاتې شوې ځينې وسلې د وسلهوالو لاسونو ته ورغلې دي، خو طالبانو په وار وار ویلي، چې له بهرنیو ځواکونو پاتې وسلې خوندي دي او د اړتیا پر مهال به له افغانستان څخه د دفاع لپاره وکارول شي.
فیصل کریم کنډي څرګنده کړه، چې له افغانستان سره ډیورند کرښه ډېره اوږده ده، نو له همدې امله په ځینو سیمو کې د څارنې په بهیر کې تشې رامنځته کېدای شي.
هغه د عاصم منیر د څرګندونو په حواله له خلکو وغوښتل، چې له وسلهوالو واټن وساتي او هغوی ته په خپلو سیمو کې پناه ورنهکړي او زیاته یې کړه، د وسلهوالو ضد عملیاتو پر مهال ملکي وګړي هم زیانمنېدای شي، نو د دې ستونزې د مخنیوي لپاره د خلکو همکاري اړینه ده.
نوموړي ادعا وکړه، چې د وسلهوالو پر ضد جګړې لپاره خیبر پښتونخوا ته ۸۰۰ اربه کلدارې ورکړل شوې وې، خو دا پیسې ونهلګول شوې.
هغه پر پخواني صوبايي حکومت نیوکه وکړه او ویې ویل، چې هغه حکومت د وسلهوالو او له افغانستان سره د تړلو موضوعاتو په اړه له دریځ نیونې هم ډډه کوله.
هغه زیاته کړه، له هغو کسانو سره چې د پاکستان مخالف وي او اساسي قانون نهمني، باید خبرې اترې ونهشي او نه هم ورسره کومه نرمي وشي.
د خیبرپښتونخوا والي د پخواني اعلی وزیر سهیل اپریدي د برخلیک په اړه څرګنده کړه، چې هغه خوندي دی، خو د هغه د راتلونکي په اړه څوک معلومات نهلري.
د پخوانی اعلی وزیر سهیل اپريدي ورور پېښور عالي محکمې ته عریضه کړې او ادعا یې کړې، چې ورور یې د خیبرپښتونخوا له ماڼۍ څخه تښتول شوی دی. د عریضې لهمخې، نوموړی د پولیسو تر څارنې لاندې وړل شوی او هلته موجودو کسانو خپل مخونه پټ کړي وو.
پېښور عالي محکمې د سهیل اپریدي د نیول کېدو په اړه د عریضې د اورېدنې پر مهال اړوندو چارواکو ته لارښوونه کړې، چې په همدې تړاو په ۱۰ ورځو کې خپل راپور وړاندې کړي. محکمې د قضیې اورېدنه د نومبر تر درېیمې ځنډولې ده.
د سرچینو په وینا، تر اوسه د سهیل اپرېدي کورنۍ ته له هغه سره د لیدو فرصت نهدی ورکړل شوی او نه یې هم ورسره اړیکه نیولې ده.
د نشنل انټرېسټ ویبپانې یوه مقاله کې راغلي، منځنۍ اسیا ته د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو وروستی سفر د سیمې له هېوادونو سره د سوداګرۍ او پانګونې پراخ فرصتونه رامنځته کوي، خو په افغانستان کې روان سیاسي او امنیتي کړکېچ د واشنګټن د ستراتیژیکو پلانونو پر وړاندې لوی خنډ دی.
مارکو روبیو د تېرې یکشنبې په ورځ (د تلې ۲۶مه) د ازبکستان سمرقند ښار ته لاړ او د «C5+1» چوکاټ په ترڅ کې یې د قزاقستان، قرغزستان، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان له استازو سره د مهمو کانونو، د انرژۍ زېرمو او ټرانسپورټي لارو په اړه خبرې اترې وکړې.
دغه امریکایي پلاوي ټینګار وکړ، چې د ډونالډ ټرمپ اداره د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره د اقتصادي او امنیتي اړیکو د پراخولو لپاره نوی پړاو پیلوي.
د دغې مقالې د لیکوالانو زلمي نشاط او کرېس بلکبرن په وینا، د امریکا دغه سترې هیلې په مستقیم ډول د افغانستان له ناڅرګند برخلیک سره غوټه دي، ځکه په دې سیمه کې اقتصادي وده او ملي امنیت له یوه بله نهشي بېلېدای.
منځنۍ اسیا له افغانستان، ایران، روسیې او چین سره ګډې پولې لري او سیمهییز هېوادونه اړ دي چې د خپلو سوداګریزو پلانونو تر څنګ د نشهيي توکو د قاچاق او د وسلهوالو ډلو د ګواښونو مخه هم ونیسي. که څه هم واشنګټن غواړي، چې په منځنۍ اسیا کې د چین او روسیې نفوذ مهار کړي، خو د کاسا-۱۰۰۰ په څېر د برېښنا لویې سیمهییزې پروژې هم تر هغو عملي کېدای نهشي چې د افغانستان د برخې د غځولو کار او امنیت یې ډاډمن شوی نهوي.
له بلې خوا، په مقاله کې راغلي، چې مسکو په افغانستان کې خپلې ځانګړې محاسبې پر مخ وړي او د ۲۰۲۵ کال په جولای میاشت کې یې طالبان په رسمیت وپېژندل، چې وروسته په ۲۰۲۶ کال کې د دوی ترمنځ پټې پوځي او همداراز ښکاره تخنیکي هوکړې لاسلیک شوې.
دا نږدې اړیکې د اسلاماباد لپاره نوې اندېښنې راولاړوي، ځکه پاکستان چې تمه یې درلوده کابل ته د طالبانو په ستنېدو سره به یې لوېدیځې پولې خوندي شي اوس د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) د بریدونو او د ډیورند کرښې په اوږدو کې پرلپسې نښتو له امله له سختو ننګونو سره مخ دی.
د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف هم د اکټوبر په پنځمه د مسکو په غونډه کې ادعا وکړه، چې له ترهګرۍ او نشهيي توکو سره د طالبانو مبارزه د دوی له دوامدارې پوځي همکارۍ سره تړلې ده.
شنونکي ټینګار کوي، چې واشنګټن نهشي کولای د افغانستان له سیاسي ثبات پرته د منځنۍ اسیا هوساینه یقیني کړي او دا چاره د طالبانو د انحصاري واکمنۍ، پر نجونو او ښځو د بندیزونو او د ملي مشروعیت د نشتوالي له امله لا پېچلې شوې ده. لیکوالان وړاندیز کوي، چې د افغانستان د ګاونډیو، د منځنۍ اسیا جمهوریتونو، هند، پاکستان، روسیې، چین، ترکیې او سعودي عربستان په ګډون یو سیمهییز ډیالوګ رامنځته شي، څو د افغانانو په مشرۍ د یوې تلپاتې سیاسي حللارې او اقتصادي یووالي ملاتړ وکړي.
ملګري ملتونه وايي، په افغانستان او د منځنۍ او سوېلي اسیا په ۱۱ نورو هېوادونو کې د واورین پړانګانو شمېر له ۳۵۰۰ تر ۷۵۰۰ پورې اټکل شوی، خو ناقانونه ښکار، د استوګنځایونو تخریب او د اقلیم بدلون یې ژوند ګواښي.
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، واورین پړانګان په افغانستان، بوتان، چین، هند، قزاقستان، قرغزستان، منګولیا، نیپال، پاکستان، روسیه، تاجکستان او ازبکستان کې د لوړو او سختو غرنیو سیمو اوسېدونکي دي. د دوی د ژوند سیمې شاوخوا ۱،۹ میلیون کیلومتره مربع پراخوالی لري، خو د دې پراخې جغرافیې په اوږدو کې یې یوازې څو زره پاتې دي.
راپور وايي، واورین پړانګ د طبیعت د ایکولوژیک توازن په ساتلو کې مهم رول لري؛ ځکه د ښکارېدونکو حیواناتو شمېر تنظیموي او د لوړو غرنیو سیمو د طبیعي چاپېریال په سالم ساتلو کې مرسته کوي. د راپور په وینا، د دې پړانګانو ساتنه د نورو ژوو، لکه خړ لېوه او یوریشیايي سیاهګوش، د ژوند د سیمو په خوندي کولو کې هم مرسته کوي. له همدې امله، واورین پړانګ د «چترۍ ډول» یا داسې ژوي په توګه پېژندل کېږي چې ساتنه یې د ګڼو نورو ژوو د ساتنې لپاره هم ګټوره ده.
د واورین پړانګانو پر وړاندې ګواښونه
د راپور له مخې، په قرغزستان او تاجکستان کې د غرنیو کلیوالو ټولنو ډېری خلک د څارویو په ساتلو او څرولو بوخت دي. د څارویو د شمېر زیاتوالی په ځینو سیمو کې څړځایونه او د وحشي ژوو د ژوند چاپېریال خرابوي او د هغو حیواناتو شمېر کموي چې واورین پړانګان یې ښکار کوي.
راپور زیاتوي، کله چې واورین پړانګان پر کورنیو څارویو بریدونه وکړي، د انسانانو او وحشي ژوو ترمنځ شخړې رامنځته کېږي او په ځینو مواردو کې خلک د غچ اخیستنې په موخه پړانګان وژني. ناقانونه ښکار، د ژوو او د هغوی د ښکارېدونکو حیواناتو غیرمنظم تجارت، د کانونو کیندنه، د سړکونو او کټارو جوړول هم د دې ژوي د ژوند سیمې ټوټه ټوټه کوي.
د اقلیم بدلون هم د واورین پړانګانو پر راتلونکي د فشار یو بل عامل بلل شوی دی.
د راپور له مخې، اټکلونه ښيي چې د دې پړانګانو لپاره مناسبې سیمې به په راتلونکي کې د اسیا شمال ته واوړي او هغوی به لا لرې او لوړو غرنیو سیمو ته وشړل شي.
واورین پړانګ د طبیعت د ساتنې نړیوالې ټولنې (IUCN) په سور نوملړ کې د «زیانمنونکي» ډول په توګه ثبت دی او د وحشي ژوو او نباتاتو د نړیوال تجارت کنوانسیون (CITES) د لومړۍ ضمیمې له مخې هم تر ساتنې لاندې دی.
د راپور له مخې، د ملګرو ملتونو د «ورکېدونکو خزانو» پروګرام اوس په قرغزستان او تاجکستان کې د واورین پړانګانو پر ساتنه تمرکز کوي. اټکل کېږي چې په قرغزستان کې شاوخوا ۱۵۰ او په تاجکستان کې له ۲۵۰ تر ۲۸۰ پورې واورین پړانګان ژوند کوي.
افغانه فعاله زرقه یفتلي د امریکا د نېشنسول (NationSwell) موسسې د «ممکن راتلونکي» جایزه د مدافع په برخه کې ګټلې ده. نېشنسول د پنجشنبې په ورځ اعلان کړی، چې اغلې یفتلي یې د ښځو او ماشومانو د حقونو په برخه کې د هغې د هڅو او عدالت غوښتنې له امله د یادې جایزې ګټونکې ټاکلې ده.
د دې موسسې په وینا، د «ممکن راتلونکي» جایزې په لومړي پړاو کې په ۱۰ برخو کې ۱۲ اغېزناکو شخصیتونو ته جایزې ورکړل شوې دي. په دغو برخو کې نوښت، عدالت غوښتنه، د ټولنې هڅونه، مشري او د دوامدارو بدلونونو رامنځته کول شامل دي.
نېشنسول ویلي، د جایزو ګټونکي د یوې انتخاباتي پروسې له لارې، د کارپوهانو او پېژندل شویو شخصیتونو په سلا مشوره ټاکل شوي دي. په دغو شخصیتونو کې د نوبل د سولې جایزې ګټونکې ملاله یوسفزۍ، امریکايي لیکوال او ټولنیز ارواپوه جاناتن هایټ او د «اکوینګ ګرین» سازمان اجرایوي مشره شېرل ډورسي هم شامل وو.
یادې موسسې زرقه یفتلي د «مدافع» په برخه کې د جایزې ګټونکې معرفي کړې ده. د نیشنسول په وینا، دا جایزه هغو کسانو ته ورکول کېږي چې د مهمو ټولنیزو موضوعاتو په اړه د عامه پوهاوي په لوړولو، د ستونزو د حل پر اړتیا په ټینګار او د عدالت غوښنتې د وسیلو په کارولو سره د مثبتو بدلونونو لپاره هڅې کوي.
زرقه یفتلي د بدخشان ولایت اوسېدونکې ده او له کلونو راهیسې د ښځو او ماشومانو د حقونو او د افغان نجونو د زدهکړو ته د لاسرسي په برخه کې فعالیت کوي. نوموړې اوس په کاناډا کې ژوند کوي.
تر دې وړاندې، د هغې د فعالیتونو په اړه جوړ شوي یوه فلم د فرانسې په کن ښار کې د رسنیو او ټلوېزیون د جایزو په سیالۍ کې د «سپینو زرو دولفین» جایزه ترلاسه کړې وه.
د نېشنسول موسسې بنسټګر او اجرایوي مشر ګریګ بهرمن ویلي، چې د ټولنیزو بدلونونو رامنځته کول د مخکښو فعالانو او هغو ډلو ګډو هڅو ته اړتیا لري چې د نوښت، مشارکت او په ټولنیزو او سیاسي جوړښتونو کې د بدلون له لارې د ټولنې ستونزو ته نوې حللارې وړاندې کوي.
ټاکل شوې، چې د نېشنسول د روان کال د جایزو له ګټونکو څخه د دې موسسې په کلنۍ غونډه کې د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر په ۲۷مه، چې د ۱۴۰۵ لمریز کال د لړم له ۵مې سره سمون خوري، د امریکا د پنسلوانیا ایالت په فلاډلفیا ښار کې ستاینه وشي.
نېشنسول په ۲۰۱۳ کال کې جوړه شوې امریکايي موسسه ده چې د ټولنیزو اغېزو په برخه کې فعالیت کوي. د دې موسسې د معلوماتو له مخې، له څه باندې ۲۰۰ لویو شرکتونو، خیریه بنسټونو او غیرانتفاعي سازمانونو سره همکاري کوي او موخه یې د ټولنیزو ستونزو د حل لپاره د اغېزناکو لارو چارو پراختیا او د بېلابېلو ادارو ترمنځ د همکارۍ پیاوړتیا ده.
ډېپلوماټ مجلې په یوې خپره کړې مقاله کې ویلي چې د واخان دهلېز له لارې له چین سره د نښلېدو په موخه د نوي جوړ شوي سړک فعالېدل له جدي امنیتي خنډونو سره مخ دي او پرې د سیمهییزې سوداګرۍ پیل کېدل د اوس لپاره ممکن نه دي.
طالبانو د اکټوبر پر څلورمه نېټه په بدخشان ولایت کې د واخان ۱۲۱ کیلومتره ترانزیټي سړک تر درې کلنو هڅو وروسته پرانیست. که څه هم د طالبانو چارواکي دا پروژه د نړیوالو بازارونو او منځنۍ اسیا سره د هېواد د نښلېدو لپاره ستر ګام بولي، خو چین او طالبان د دغه دهلېز په اړه بېلابېل لیدلوري لري.
د مقالې له مخې، طالبانو د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزارت له لوري پر دغه سړک شاوخوا ۳۶۵ میلیونه افغانۍ چې کابو ۵.۶ میلیونه امریکایي ډالر کېږي، لګولي دي. د طالبانو د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزیر عبداللطیف منصور د پرانیستې په مراسمو کې وویل چې دا سړک سیاسي، اقتصادي او ستراتیژیک اهمیت لري او د بهرنیو انجینرانو له شتون پرته د افغان متخصصانو له خوا جوړ شوی دی. دغه راز د بدخشان والي رحمتالله نجیب ټینګار وکړ چې له ۴۵ کلونو جګړې وروسته خلک د هېواد په تر ټولو لرې سیمه کې د داسې لویې پروژې د بشپړېدو شاهدان دي.
د طالبانو د ریاستالوزرا اقتصادي معاونیت ادعا کړې چې دا دهلېز د چین لپاره د توکو د لېږد تر ټولو نږدې، خوندي او باوري لاره ده او کولی شي چین د عربي نړۍ، ترکیې، ایران او اروپا سره وتړي. ډېپلوماټ مجله لیکي چې دا ادعا له شکونو سره مخ ده، ځکه چین اوس هم له قزاقستان، قرغزستان او تاجکستان سره مستقیمې پولې او پرمختللې پټلۍ لري او خورګوس بندر هم د چین او قزاقستان پر پوله فعال دی. خو د افغانستان لپاره دا پروژه ځکه حیاتي بلل کېږي چې د کابل او اسلاماباد ترمنځ روان تاوتریخوالی د سوداګرۍ د بندېدو لامل شوی او طالبان غواړي د پاکستان له اقتصادي فشارونو او د کراچۍ او ګوادر له لارو خپله ټرانزیټي تکیه کمه کړي.
سره له دې چې سړک بشپړ شوی، خو چین تر اوسه خپله پوله نه ده پرانیستې او د اکټوبر د څلورمې نېټې د پرانیستې په مراسمو کې یې هم استازي ګډون نه و کړی. چین څه باندې یوه لسیزه وړاندې د واخان پر پوله پوځي سړک یوازې د خپلو ګزمو او امنیتي څارنې لپاره جوړ کړی و او چینایي رسنۍ دا پوله د ترهګرۍ پر ضد د مبارزې لومړۍ کرښه ګڼي. بیجینګ په افغانستان کې د ختیځ ترکستان د اسلامي غورځنګ (ETIM) له شتون او شاوخوا ۳ زره ایغور وسلهوالو له فعالیتونو سخته اندېښنه لري او له طالبانو یې غوښتي چې دا ډلې بېوسلې او چین ته وسپاري، څو دا دهلېز د سینکیانګ پر ضد ونه کارول شي.