پاکستان په پښتونخوا کې له وسله‌والو ډلو سره د خبرو لپاره جرګې فعالوي

د خیبر پښتونخوا والي فیصل کریم کنډي د یکشنبې په ماښام وویل، سهیل اپریدی نظر بند دی او د هغه د خوندیتوب په اړه د اندېښنې اړتیا نشته.
د پاکستان مرکزي حکومت د اکتوبر په ۱۱مه په خیبر پښتونخوا کې د والي واکمني او بېړنی حالت نافذ کړ. له هغې وروسته سهیل اپریدی په عام محضر کې نه دی لیدل شوی. یوه ورځ وروسته یوه مرکزي وزیر تایید کړه چې سهیل اپریدی او د کابینې ځینې غړي یې د مخنیوي په موخه په توقیف کې ساتل شوي دي.
د رسمي معلوماتو د نشتوالي له امله، د سهیل اپریدي ورور او د بابر سلیم سواتي د تره زوی په جلا جلا توګه پېښور عالي محکمي ته عریضې کړې دي څو د خپلو خپلوانو د موندلو غوښتنه وکړي.
والي فیصل کریم کنډي وویل، که د سهیل اپریدي پر ضد قضیې وي قانوني اقدام به ورسره وشي او محکمې ته به وړاندې شي خو که قضیې نه وي خوشې به شي.
کله چې ترې وپوښتل شول چې که قضیې نه لري نو ولې تر اوسه نه دی خوشې شوی.
فیصل کریم کنډي وویل، سبا به په دې اړه نور معلومات ورکړي.
هغه زیاته کړه، چې د ایالتي اسمبلۍ مشر بابر سلیم سواتی هم نظر بند دی او که پر ضد یې تورونه نه وي خوشې به شي.
خو فیصل کریم کنډي پر هغه تور ولګاوه چې د اسمبلۍ د مشر په توګه یې ناقانونه او له اساسي قانون سره په ټکر کې اقدامات کړي دي.
د هغو کسانو په اړه د پوښتنې په ځواب کې چې په خپله د نیول کېدو لپاره حاضر شوي یا نیول شوي دي۔ کره شمېرې نشته خو د هغه په اټکل شاوخوا ۴۰ تر ۵۰ سلنې کسان یا په خپله د نیول کېدو لپاره حاضر شوي او یا پټ شوي دي.
فیصل کریم کنډي په خیبر پښتونخوا کې د والي واکمنۍ او بېړني حالت د پلي کېدو په اړه وویل دا د حکومت وروستۍ لاره وه. هغه زیاته کړه له شپږو میاشتو وروسته به پرېکړه وشي چې بېړنی حالت دوام وکړي او که نه.
د هغه په شخصي نظر ښايي دا موده تر شپږو میاشتو هم اوږده شي خو نوموړي ومنله چې اټکل یې ناسم هم ثابتېدای شي.
د والي فیصل کریم کنډي په وینا، د ترهګرۍ پر ضد د اغېزمنې مبارزې لپاره اړینه ده چې مرکزي او ایالتي حکومتونه په یوه دریځ کې وي او خپل اقدامات همغږي کړي.
هغه وویل، د دې لپاره پلانونه جوړېږي خو عملي کول یې وخت ته اړتیا لري.
فیصل کریم کنډي د خیبر پښتونخوا د ۱۲ ولسوالیو لپاره د جوړې شوې «سیمه‌ییزې استازولۍ او پرمختیا شورا» د غړي ملک خان مرجان له هغې څرګندونې هم ځان او د دولت تګلاره جلا وبلله چې له افغان طالبانو سره یې د خبرو ملاتړ کړی و.
هغه وویل، د مرجان د څرګندونو په اړه به پلټنه وکړي خو د دولت دریځ روښانه دی او په اوس وخت کې له افغانستان سره خبرې نه کوي.
فیصل کریم کنډي له افغان خاورې څخه پر پاکستان د ترهګریزو بریدونو غندنه وکړه او پر طالبانو یې تور ولګاوه چې هند ته اجازه ورکوي څو د پاکستان پر ضد د افغانستان له خاورې کار واخلي په داسې حال کې چې طالبان د خبرو غوښتنه هم کوي.
هغه وویل، که له افغان خاورې پر پاکستان ترهګریز بریدونه کېږي پاکستانی پوځ د ځواب ورکولو وړتیا لري.
فیصل کریم کنډي ټینګار وکړ چې په دې اړه هېڅ ډول خبرې اترې نه کېږي او د ملک خان مرجان څرګندونې یوازې د هغه شخصي نظر دی نه د دولت رسمي تګلاره.

په خیبر پښتونخوا کې د اکتوبر په ۱۱مه د بېړني حالت او والي واکمنۍ له اعلان وروسته والي فیصل کریم کنډي په خپله لومړۍ خبري غونډه کې وویل، چې په دغه ایالت کې د ناقانونه مېشتو افغان کډوالو اېستل د حکومت له لومړیتوبونو څخه دي.
د خیبر پښتونخوا د اطلاعاتو سلاکارې ‎‌ثمر هارون بلور هم ویلي، چې ناقانونه مېشت افغان کډوالو پر وړاندې به سخت اقدامات وشي او له پاکستان څخه به واېستل شي. هغې زیاته کړې چې په جرمونو کې ښکېلو افغانانو ته به پاکستان ته د بیا راتګ اجازه او ویزې ورنه‌کړل شي.

100%

د ۱۵ کلونو کاروبار د له لاسه ورکولو وېره
فرهاد خان د کابل اوسېدونکی دی او له تېرو ۱۵ کلونو راهیسې د پېښور تاج‌اباد کې د کباړ کاروبار کوي. د هغه په ګودام کې د اوسپنې، پلاستیک او نورو کارول شویو توکو پېر او پلور کېږي چې د ده د خپلې کورنۍ ترڅنګ د ګڼو نورو کورنیو روزګار هم ورسره تړلی دی.
فرهاد خان افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو په اړه د حکومت تګلارې د هغه د کلونو هڅې له خطر سره مخ کړې دي.
د هغه په وینا، که بېرته افغانستان ته ستنېدو ته اړ شي، نو په سختۍ جوړ کړی کاروبار به یې له منځه لاړ شي.
هغه وايي، ځینې کسان د دوی له مجبورۍ ګټه اخلي او هڅه کوي، چې د هغه ګودام او توکي په ډېر ټیټ قیمت واخلي، خو په وینا یې، د هغه سامان‌الات نه په مناسب قیمت پلورل کېږي او نه یې افغانستان ته لېږدول اسانه دي.
فرهاد خان وايي: «کله چې موږ پاکستان ته راغلو ډېر کوچني ماشومان وو. ان دا هم نه را یادېږي چې په افغانستان کې د کوم ښار او ولایت اوسېدونکی یم. موږ خپل کلی هم نه دی لیدلی».
هغه وايي، چې په پاکستان کې یې واده کړی او ماشومان یې همدلته زېږېدلي، خو اوس د بېرته ستنېدو له اندېښنې سره مخ دی.
د فرهاد په وینا، په دې کاروبار کې پوروړی دی او همداراز خلک هم ترې پوروړي دي، نو په اوسنیو شرایطو کې د ټولو پورونو یو ځای ادا کول او راټولول ورته ستونزمن دي.
فرهاد خان زیاتوي، چې د والي واکمنۍ له اعلان وروسته یې تمه درلوده چې د افغان کډوالو پر وړاندې به سمدستي سخت اقدامات ونه‌شي، خو د والي له څرګندونو وروسته یې اندېښنې زیاتې شوې دي.
هغه وايي، د پولیسو د نیولو او افغانستان ته د لېږلو له وېرې په ډاډه زړه خپل ګودام ته هم نه شي تللی.

100%

له صوابۍ څخه افغانستان ته ستنېدونکي ضرب‌الله افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې پولیس نه یوازې افغان کډوال نیسي بلکې د کورونو د حریم درناوی یې هم نه‌کوي.
هغه وايي، د همدې وېرې له امله یې له پاکستانه د وتلو پرېکړه کړې، خو د بېرته ستنېدو په ځایونو کې د اسانتیاوو هېڅ انتظام هم نه‌شته.
ضرب الله وايي، اسلام‌اباد او کابل باید سره کښېني او د افغان کډوالو ستونزو ته حل لارې ومومي.

100%

د فرهاد خان په ګودام کې کار کوونکی نواز خان هم د همدې وضعیت له امله اندېښمن دی.
نواز خان افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو د احتمالي بهیر له امله د ماشومانو د زده‌کړو په اړه هم اندېښنه لري.
هغه وايي: «په افغانستان کې نه کور لرو نه کاروبار او نه هم د نوي ژوند د پیلولو لپاره امکانات. زموږ ماشومان په دولتي ښوونځیو کې زده‌کړې کولې خو اوس د هغوی د زده‌کړو د دوام په اړه اندېښمن یو».
نواز خان هیله درلوده چې لور به یې ښې زده‌کړې وکړي، خو اوس دا هیلې له نامعلوم برخلیک سره مخ دي.
هغه زیاتوي، چې په افغانستان کې د نجونو پر زده‌کړو محدودیتونه د ده د کورنۍ لپاره بله اندېښنه ده ځکه نه غواړي ماشومان یې د زده‌کړو له فرصتونو بې‌برخې شي.

100%

د سوداګرۍ برخې اړوند کسان وايي، هغه افغانان چې له څو لسیزو راهیسې یې په پاکستان کې کاروبارونه، شتمنۍ او د روزګار سرچینې جوړې کړي د هغوی د شتمنیو او قانوني حقونو د ساتنې لپاره باید روښانه او عادلانه تګلاره جوړه شي، څو د مجبورۍ له امله د خپل ټول عمر د سپما له لاسه ورکولو سره مخ نه‌شي.

د ملي ډیموکراتیک غورځنګ مرکزي مشر افراسیاب خټک وايي، د پښتونخوا د ۱۲ ولسوالیو لپاره د جلا استازې شورا جوړول د فاټا د ادغام بهیر په عملي توګه شاته ګرځوي او ښايي د سیمې د سیاسي او امنیتي وضعیت د بدلون لپاره د یوې نوې ستراتیژۍ برخه وي.

خټک په پېښور کې له افغانستان انټرنشنل-پښتو سره په ځانګړې مرکه کې ویلي، د فاټا ادغام د پاکستان د اساسي قانون د تعدیل له مخې شوی، خو د دغو ولسوالیو لپاره د جلا شورا په جوړولو سره اساسي قانون تر پښو لاندې شوی او د خلکو رایې او نظرونه بې‌ارزښته شوي دي.

هغه د ډيورنډ کرښې ته څېرمه د قبایلي او څلورو جنوبي ولسوالیو له پښتونخوا څخه جلا کول د یوې نوې ستراتیژیکې لوبې برخه بللې او ویلي یې دي چې اغېزې یې ښايي د افغانستان په ګډون د سیمې پر نورو هېوادونو هم څرګندې شي.

خټک ادعا کړې چې په دې وروستیو کې په روسیه کې د سیمې د هېوادونو په دوو مهمو غونډو کې داعش د سیمې لپاره تر ټولو لوی ګواښ بلل شوی، په داسې حال کې چې افغان طالبان پاکستان د دې ډلې په ملاتړ تورنوي. د هغه په وینا، دا وضعیت داسې انګېرنه پیاوړې کوي چې ښايي د روسیې پر وړاندې د یوې نوې جبهې د جوړولو هڅه روانه وي او سیمه به د دې موخې لپاره وکارول شي.

پاکستان بیا د داعش په اړه د افغان طالبانو ټول تورونه رد کړي دي.

د ملي ډیموکراتیک غورځنګ مشر ویلي، چین هم د داعش له ګواښ سره مخ دی او په وار وار یې په دې اړه اندېښنه څرګنده کړې ده. د هغه په ​​باور، که دا اندېښنې د سیمې د وضعیت د ارزونې بنسټ وګرځول شي، ښايي د روسیې او چین پر وړاندې د لوېدیځ یوه نوې جبهه رامنځته شي.

خټک پر پاکستان تور پورې کړی چې په تېرو وختونو کې یې د لوېدیځ په جګړو کې برخه اخیستې او ښايي په پښتونخوا کې وروستي بدلونونه هم د یوې نوې جبهې د جوړولو لپاره وي. هغه خبرداری ورکړی چې د داسې تګلارې پایله به دا وي چې سیمه یو ځل بیا د سترو قدرتونو د جګړو پر ډګر بدله شي.

نوموړي ویلي، په تېرو دوو میاشتو کې په سیمه کې داسې بدلونونه رامنځته شوي چې د ده په اند، د دوو سیاسي او ستراتیژیکو بلاکونو د جوړېدو نښې لري. د هغه په ​​وینا، په یوه لوري کې افغانستان، روسیه او ایران او په بل لوري کې پاکستان، امریکا، بریتانیا، نور لوېدیځ هېوادونه او ښايي ځینې عربي هېوادونه ځای ولري.

هغه د داعش او تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) پر سر د دغو احتمالي بلاکونو ترمنځ د شخړې د رامنځته کېدو خطر هم یاد کړی دی. د خټک په وینا، داعش هڅه کوي روسیه او چین له پاکستان او افغانستان څخه لرې کړي، خو پاکستان ادعا کوي چې ټي‌ټي‌پي په افغانستان کې مرکزونه لري او له هغه ځایه پر پاکستان بریدونه کوي؛ دا وضعیت د سیمه‌ییزې شخړې د پراخېدو لامل کېدای شي.

کله چې له خټک څخه وپوښتل شول چې ایا په پښتونخوا کې وروستي بدلونونه د سیمې د معدني زېرمو او نورو طبیعي سرچینو د کنټرول لپاره شوي، هغه وویل چې «دا په سمه توګه همداسې ده». د هغه په ​​وینا، د استازې شورا جوړول په هغو ولسوالیو کې شوي چې ارزښتناکې معدني زېرمې او نورې سرچینې لري.

په پښتونخوا کې د فدرالي حکومت له لوري د بېړني حالت او د والي د واکمنۍ د احتمالي پلي کېدو په اړه خټک وویل، د پاکستان تحریک انصاف په حکومت کې ګڼې نیمګړتیاوې وې او دوی وخت پر وخت پرې نیوکې کړې وې، خو د ده په وینا، د یوه ټاکل شوي حکومت نسکورول په هېڅ ډول د منلو وړ نه دي.

هغه د پاکستان د سیاسي ګوندونو پر کمزورتیا هم نیوکه کړې او ویلي یې دي چې اوسني ګوندونه د پخوا په څېر د پوځي واکمنانو پر وړاندې د ډیموکراسۍ د بېرته ټینګښت لپاره د مبارزې روحیه نه لري. د خټک په وینا، ډېری سیاسي ګوندونه په کورنیو ګوندونو بدل شوي او د ملي ګټو پر ځای د کورنیو ګټو ته لومړیتوب ورکوي.

میا افتخار حسین افغانستان انټرنشنل-پښتو سره په ځانګړې مرکه کې ویلي، دواړه هېوادونه ګډ دین، ژبه او کلتور لري او باید خپلې پولې پرانیستې وساتي او سوداګرۍ ته دوام ورکړي.

هغه زیاته کړې، په تېرو پنځوسو کلونو کې په سیمه کې جګړو پراخه ویجاړۍ رامنځته کړې او دواړه هېوادونه له تېرو شاوخوا یو کال راهیسې هم د جګړې په حالت کې دي.

میا افتخار حسین ویلي: «که دواړه هېوادونه په رښتیا غواړي چې په سوله کې ژوند وکړي، باید خبرې وکړي، بیا بیا خبرې وکړي او دا لړۍ تر هغه روانه وساتي چې پایلې ته ورسېږي.»

نوموړي خبرداری ورکړی، که د جګړې حالت د راتلونکو پنځوسو کلونو لپاره هم دوام وکړي، پایله به یې له وینې تویېدو او ویجاړۍ پرته بل څه نه وي. د هغه په وینا، په سیمه کې پخوانۍ جګړې د نړۍ د ځواکمنو هېوادونو د غوښتنو له مخې شوې دي او پاکستان او افغانستان باید له تېرو تجربو عبرت واخلي.

د عوامي نېشنل ګوند دغه مشر په خیبر پښتونخوا کې د فدرالي حکومت له خوا د بېړنیو اقداماتو او د والي د واکمنۍ د لګولو په اړه هم اندېښنه څرګنده کړې ده.

هغه د پښتونخوا د دولسو قبایلي او جنوبي ولسوالیو لپاره د جلا شورا د جوړولو اعلان د پاکستان له اساسي قانون سره په ټکر کې بللی او ویلي یې دي، دا ګام ښايي هېواد د ۱۹۷۰مې لسیزې د حالاتو پر لور بوځي؛ هغه مهال چې پاکستان ووېشل شو.

میا افتخار حسین ویلي، د پخوانیو قبایلي سیمو (فاټا) د خیبر پښتونخوا له ایالت سره یوځای کېدل د اساسي قانون د بدلون له لارې ترسره شوي وو او پوښتنه یې کړې چې دا پرېکړه څنګه د یوه اجراییوي فرمان له لارې بېرته اړول کېدای شي.

هغه ادعا کړې چې د پخواني لومړي وزیر عمران خان د واکمنۍ پر مهال، له پاکستاني طالبانو سره د خبرو پر وخت، چې افغان طالبانو یې منځګړیتوب کاوه، د فاټا د ادغام بېرته لغوه کول او د دغې سیمې سپارل د طالبانو له غوښتنو څخه وو. د هغه په وینا، د اوسنیو بدلونونو له مخې داسې ښکاري چې د طالبانو له غوښتنو یوه پوره شوې ده.

میا افتخار حسین په خیبر پښتونخوا کې د خراب امنیتي وضعیت پړه د پاکستان پر تحریک انصاف هم اچولې ده. هغه ویلي، دې ګوند دیارلس کاله په ایالت کې حکومت کړی، خو د واکمنۍ پر مهال امنیتي وضعیت خراب شوی دی.

د هغه په ادعا، د تحریک انصاف د واکمنۍ پر مهال له افغانستانه شاوخوا ۴۰ زره وسله‌وال پاکستان ته ستانه شول او د هغه وخت دولتي چارواکي هم په دې پرېکړه کې ښکېل وو، خو نه څوک وپوښتل شول او نه چا سزا ولیده.

هغه ویلي، په سیمه کې د حساب ورکولو او سزا ورکولو کمزوری بهیر د ورته پرېکړو د تکرار لامل کېږي.

میا افتخار حسین ټینګار کړی، که د زرګونو وسله‌والو د مېشتولو د پرېکړې مسول کسان حساب ورکولو ته اړ کړل شي، په راتلونکي کې به د ورته تېروتنو د تکرار مخه ونیول شي.

د پاکستان او افغانستان ترمنځ ترینګلتیاوې د تېر کال د اکتوبر په نهمه پر کابل د پاکستان له بریدونو وروسته زیاتې شوې.
تر دې وروسته افغان طالبانو د ډیورند کرښې په اوږدو کې بریدونه وکړل په داسې حال کې چې پاکستان هم د ډیورند کرښې هاخوا ته توپچي او هوايي بریدونه وکړل. په پایله کې د اکتوبر په ۱۲مه د دواړو هېوادونو ترمنځ ټولې لارې وتړل شوې.
د دواړو هېوادونو تر منځ د لارو د دوامداره تړل کېدو له امله د پاکستان په څلورو ایالتونو، پنجاب، سند، بلوچستان او خیبر پښتونخوا کې کاروبارونه او د خلکو روزګار سخت اغېزمن شوی دی.
په پنجاب کې کرنیز فعالیتونه، په سند کې د مالونو لېږد رالېږد او په خیبر پښتونخوا کې صنعتي کاروبارونه له دې وضعیت څخه سخت اغېزمن شوي او له امله یې سوداګر، د ټرانسپورټ برخې کارکوونکي او مزدوران له سختو مالي ستونزو سره مخ دي.
د مالونو د لېږد رالېږد پر کاروبار بوخت صابر افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، چې ګڼ شمېر باروړونکي موټر ولاړ دي او د کرښې هغې غاړې ته د مالونو د لېږد رالېږد کاروبار نږدې ۹۵ سلنه کم شوی دی.
د هغه په وینا د موټرچلوونکو او ټرانسپورټي شرکتونو لپاره د ورځنیو لګښتونو پوره کول هم ستونزمن شوي دي.
افغانستان د پاکستان او منځنۍ اسیا هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ لپاره یوه مهمه او نسبتا ارزانه او لنډه ځمکنۍ لاره ده.
د سرحدي سوداګرۍ خونې اړوند د پاکستان او افغانستان د سوداګرۍ کمېټې مشر شاهد حسین افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې د لارو له تړل کېدو مخکې د پاکستان او منځنۍ اسیا هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ کچه شاوخوا یو نیم میلیارد ډالره وه. د هغه په وینا، له اوسني وضعیت څخه شاوخوا ۵۰ زره کورنۍ اغېزمنې شوې دي.
شاهد حسین ویلي، چې په خیبر پښتونخوا کې امنیتي وضعیت او د مرکزي حکومت تګلارې د سوداګرۍ بېرته پیلول ستونزمن کړي او لا هم روښانه نه‌ده چې دغه لارې به کله پرانېستل کېږي.
بل لور ته، سوداګرو او د صنعتي برخې اړوندو کسانو له کابل او اسلام‌اباد څخه غوښتنه کړې، چې لارې بېرته پرانیزي، څو سوداګریز فعالیتونه پیل شي او د ډیورند کرښې دواړو غاړو ته له اقتصادي ستونزو سره مخ کورنۍ له دې کړکېچ څخه ووځي.
د خیبر پښتونخوا د سوداګرۍ او صنایعو خونې مرستیال مشر نعیم الرحمان وویل، چې پاکستان له منځنۍ اسیا سره د سوداګرۍ لپاره د چین او ایران د لارو په ګډون د بدیلو لارو په لټه کې دی، خو دا لارې د افغانستان له لارې اوږدې او ګرانې دي او زیاته یې کړه، چې د افغانستان له لارې به یو کانټینر خپل منزل ته په شاوخوا اتو ورځو کې رسېده او نږدې اته لکه پاکستانۍ کلدارې به پرې لګېدې، خو د چین له لارې سفر شاوخوا ۳۰ ورځې وخت نیسي او لګښتونه یې تر درې برابره پورې زیاتېږي.
د پاکستان او افغانستان ترمنځ د لارو تړل کېدو د درملو پر سوداګرۍ هم منفي اغېز کړی دی.
د پاکستان د درمل پلورونکو او درملتونونو ټولنې مشر همغږي کوونکي ارشد مومند افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، چې د خیبر پښتونخوا د درملو شاوخوا ۸۰ سلنه سوداګري د افغانستان له بازار سره تړلې وه.
هغه وویل، چې له یوه کال راهیسې د لارو د تړل کېدو له امله ګڼو درمل پلورونکو خپل کاروبارونه تړلي او ځینې نور د «افلاس» له خطر سره مخ دي.
ارشد مومند زیاته کړه، چې دې وضعیت په افغانستان کې د درملو پر موندلو هم اغېز کړی او خلک له پاکستان څخه د ور رسېدونکو نسبتا ارزانه او «باکیفیته» درملو ته د لاسرسي په برخه کې له ستونزو سره مخ دي.
سوداګر اندېښنه لري، که د لارو تړل کېدل نور هم دوام وکړي سوداګریز زیانونه به زیات شي او هغه پاکستاني سوداګر چې د افغانستان له لارې له منځنۍ اسیا سره سوداګري کوي اړ به شي چې د اوږدې مودې لپاره پر بدیلو او ډېرو لګښتي لارو تکیه وکړي.

د راپورونو پر بنسټ، د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ د اوږدمهالې بندېدا له امله د سوداګرو د اټکل له‌مخې، په تېر یوه کال کې سوداګرۍ ته ۲،۵ میلیارده ډالره زیان اوښتی دی.