د لوګر ولایت په مرکز او محمداغې ولسوالۍ کې په دوو جلا ترافیکي پېښو کې دوه کسان مړه شوي او لس نور ټپیان دي.
په لوګر کې د طالبانو د والي دفتر ویلي، چې دا پېښې د مرکز پل علم اړوند ګمبزې او د محمداغې ولسوالۍ په سفیدسنګ سیمو کې شوې دي.
د طالبانو د مشر ملا هبت الله په کتاب «د اهل سنت والجماعت عقیده» کې ویل شوي، چې مسلمانان باید د خپلو واکمنانو پر وړاندې بغاوت ونه کړي، «که څه هم هغوی پرې ظلم وکړي» او یا ګناه وکړي.
د کتاب په ۱۳۱م مخ کې لیکل شوي: «موږ د خپلو امیرانو پر وړاندې بغاوت نه کوو، که څه هم هغوی ظلم وکړي او ګناه ترسره کړي.»
په همدې مخ کې د واکمنانو اطاعت تر هغه وخته فرض بلل شوی چې هغوی د الله تعالی د نافرمانۍ امر ونه کړي. په متن کې راغلي دي: «موږ د امیرانو اطاعت فرض ګڼو. تر هغه یې له اطاعته لاس نه اخلو، څو چې د الله تعالی د معصیت او نافرمانۍ امر ونه کړي او د هغوی د اصلاح، ښهوالي او ساتنې لپاره دعا کوو.»
د طالبانو د کابینې غړو او والیانو هم په تېرو پنځو کلونو کې په خپلو ویناوو کې د امیر پر اطاعت ټینګار کړی او د هغه پر وړاندې یې مخالفت او بغاوت ناروا بللی، مګر دا چې واکمن د الله تعالی د نافرمانۍ امر وکړي.
د شنونکو له نظره، د واکمن د اطاعت په اړه دا دریځ دا پوښتنه راپورته کوي چې د امیر د اطاعت دیني حدود څه دي او د واکمن د ظلم، ناسمې پرېکړې یا د عدالت د نقض په صورت کې د خلکو د غږ اوچتولو لپاره څومره ځای پاتې کېږي، ځکه شریعت وايي، چې تر ټولو غوره جهاد د ظالم پاچا پر وړاندې د حق خبره کول دي.
د قران لارښوونې څه وایي؟
د قران کریم د نساء سورت په ۵۹م ایت کې له مومنانو غوښتل شوي چې د الله، د هغه د رسول او د واک لرونکو اطاعت وکړي. خو ایت په دې ټینګار هم کوي چې که د خلکو ترمنځ په کومه مساله کې اختلاف رامنځته شي، نو هغه دې الله او د رسول هدایاتو ته راجع کړي.
د ایت دویمه برخه د اطاعت د موضوع په څېړنه کې مهمه ده، ځکه د واکمن اطاعت د اختلاف او د پرېکړو د ارزونې له مسالې جلا نه شي څېړل کېدای.
قران د نساء سورت په ۱۳۵م ایت کې هم د عدالت پر ټینګښت ټینګار کوي او له مؤمنانو غواړي چې د عدالت لپاره کلک ودرېږي، که څه هم د دوی، د مور او پلار یا د خپلوانو پر زیان تمامېږي.
د دیني چارو د شنونکو له نظره، د دې لارښوونې په رڼا کې پوښتنه دا ده چې که د واکمن پرېکړه له عدالت سره په ټکر کې وي، د اطاعت او عدالت غوښتنې ترمنځ اړیکه باید څنګه تعریف شي.
دا ایتونه پخپله د کتاب د عبارت ناسموالی نه ثابتوي، خو د واکمن د اطاعت په اړه د هر دیني استدلال د ارزونې لپاره مهم بنسټونه برابروي. خو په کتاب کې هڅه شوې ده، چې د اطاعت اصل په یو طرفه ډول تشریح شي.
د حدیثو له مخې د اطاعت حدود
په صحیح مسلم کې د واکمنانو د اطاعت په اړه روایتونه شته چې د اطاعت تر څنګ یې د ګناه په امر کې د اطاعت نه کولو اصل هم بیان کړی دی.
د صحیح مسلم په یوه روایت کې راغلي چې اطاعت تر هغه لازم دی چې انسان ته د ګناه امر ونه شي، که د ګناه امر وشي، اطاعت نشته.
د طالبانو په سیاسي دریځ کې د امیر اطاعت
د امیر د اطاعت موضوع د طالبانو د مشرانو او چارواکو په ویناوو کې هم د دیني مکلفیت په توګه مطرح شوې ده.
د افغانستان انټرنشنل - پښتو په یوه پخواني راپور کې د هبتالله اخوندزاده د هغو څرګندونو یادونه شوې، چې پکې د امیر اطاعت ته دیني اهمیت ورکړل شوی و. د طالبانو د یوې جلا رسالې په اړه هم رسنیو راپور ورکړی چې د امیر اطاعت د دیني دندې په توګه وړاندې کوي.
شنونکي وايي، چې د واکمن د اطاعت موضوع د حکومتولۍ له یوې اساسي مسالې، یعنې حساب ورکونې، سره تړاو لري. که د اطاعت مفهوم داسې وړاندې شي چې د واکمن د پرېکړو په اړه پوښتنه او نیوکه ناممکنه کړي، نو دا پوښتنه راپورته کېږي چې د ناسمې پرېکړې، ظلم یا د خلکو د حقونو د نقض پر وړاندې د اعتراض لپاره کومه لاره پاتې کېږي.
د ملګرو ملتونو د مدني او سیاسي حقونو نړۍوال میثاق په ۱۹مه ماده کې د نظر او بیان ازادي او په ۲۵مه ماده کې په عامه چارو کې د ګډون حق بیانوي. د دې حقونو د محدودولو قانوني ارزونه د محدودیتونو په ماهیت، دلیل او عملي اغېز پورې تړلې ده.
د امیر اطاعت تر کومه حده؟
د هبتالله د کتاب په ۱۳۱م مخ کې راغلي عبارتونه د واکمن د اطاعت په اړه د طالبانو د دیني دریځ د څېړلو لپاره مشخص بنسټ برابروي.
په متن کې د امیر پر وړاندې د بغاوت نه کولو خبره شوې او ان که واکمن ظلم وکړي یا ګناه وکړي، خو په همدې متن کې د اطاعت لپاره دا شرط هم ذکر شوی چې واکمن باید د الله تعالی د نافرمانۍ امر ونه کړي.
د افغانستان د قوشتیپې کانال پروژه، چې د امو سیند اوبه د کرنې او خوړو خوندیتوب لپاره کاروي، د منځنۍ اسیا په هېوادونو کې د اوبو پر سر د سیمهییزو سیالیو او کمښت په اړه اندېښنې زیاتې کړې دي.
قوشتیپه کانال د بلخ له امو سیند څخه پیلېږي او د جوزجان او فاریاب له لارې تر اندخوی ولسوالۍ غځېږي. دا پروژه چې بنسټیزه طرحه یې د محمد داوود خان د واکمنۍ پر مهال وړاندې شوې وه، د ۲۰۲۱ کال له اګست وروسته د طالبانو حکومت له لومړیتوبونو څخه وګرځېده.
د استانه ټایمز راپور له مخې، کانال ۲۸۵ کیلومتره اوږدوالی، ۱۰۰ متره سور او ۸،۵ متره ژوروالی لري. طالبان وايي، د پروژې لګښتونه د ګمرکونو او مالیاتو له عوایدو تمویلېږي او د کیندنې چارې نږدې بشپړېدو ته رسېدلې دي.
خو د منځنۍ اسیا یو شمېر هېوادونه اندېښنه لري چې د کانال بشپړېدل به د امو سیند د اوبو د وېش انډول بدل کړي او د دوی پر کرنه او اوبو رسولو به مستقیم اغېز وکړي.
ازبکستان، چې پراخه کرنیزې سیمې یې د امو سیند پر اوبو متکي دي، تر ټولو ډېر اغېزمن هېواد بلل کېږي. د ازبکستان د اوبو سرچینو وزیر د ۲۰۲۶ کال په مارچ کې خبرداری ورکړی و چې افغانستان ښايي هر کال شاوخوا څلور میلیارده مکعب متره اوبه وکاروي، چې دا به د ازبکستان د کرنیزو حاصلاتو لپاره جدي ننګونه وي.
راپور وايي، د ارال سمندر د وچېدو له امله د سیمې د اوبو وضعیت لا دمخه له فشار سره مخ دی او د امو سیند اوبه د ازبکستان د ګڼو کرنیزو سیمو لپاره حیاتي اهمیت لري. د تویامویون زېرمې د اوبو کمښت هم د مالګینو اوبو د خطر د زیاتېدو لامل شوی دی.
ترکمنستان هم د هغو هېوادونو له ډلې دی چې د امو سیند پر اوبو تکیه لري. شنونکي وايي، که د سیند د اوبو اندازه کمه شي، عشقاباد به د کرنې، چاپېریال او د استوګنې د اړتیاوو ترمنځ له لا سخت انتخاب سره مخ شي.
تاجکستان هم اندېښنه لري چې د اوبو په کچه کې کموالی به د دغه هېواد پر کرنه او د برېښنا پر تولید منفي اغېز وکړي. راپور زیاتوي چې د قوشتیپې کانال د اوبو پر سر د کابل او دوشنبې پخوانۍ لانجې لا پسې برجسته کوي.
راپور وايي، که څه هم طالبانو په سیاسي کچه د سیمهییزې همکارۍ ملاتړ کړی، خو د قوشتیپې پروژه تر اوسه په عملي ډول د افغانستان له لوري په یو اړخیز ډول پر مخ وړل شوې ده. د دوی په وینا، د اوبو د مدیریت لپاره د ګډو تخنیکي میکانیزمونو نشتوالی د سیمې د هېوادونو بېباوري نوره هم زیاته کړې ده.
راپور وړاندیز کوي چې افغانستان او د منځنۍ اسیا هېوادونه باید د «امو سیند د خبرو اترو» د یوه دایمي چوکاټ د جوړولو لپاره کار وکړي، څو د اوبو د مدیریت، معلوماتو شریکولو او د احتمالي شخړو د حل لپاره ګډ میکانیزم رامنځته شي.
د راپور په وینا، قوشتیپه د افغانستان لپاره ستره اقتصادي او کرنیزه پروژه ده، خو د هغې اغېزې د افغانستان له پولو اوړي او د منځنۍ اسیا د ټولو هېوادونو لپاره د اوبو د امنیت له مهمو ننګونو څخه ګڼل کېږي.
بدخشان ولایت په وروستیو میاشتو کې د طالبانو ضد وسلهوال مقاومت د فعالیتونو په مهم مرکز بدل شوی او یو شمېر مخالفو ډلو په دغه ولایت کې د خپلو بریدونو او عملیاتو د پراخېدو ادعا کړې ده.
د وار ان دي راک راپور له مخې، د احمد مسعود په مشرۍ د ملي مقاومت جبهه، د یاسین ضیا په مشرۍ د افغانستان ازادۍ جبهه او د سميع سادات په مشرۍ متحده جبهې په وروستیو میاشتو کې په بدخشان کې فعالې شوې دي.
راپور وايي، د اګست په ۱۳مه د ملي مقاومت جبهې د فیضاباد ښاروال د وژنې مسوولیت ومانه، په داسې حال کې چې د افغانستان ازادۍ جبهې د بدخشان په زیبک ولسوالۍ کې د څو میاشتو راهیسې د پرلهپسې عملیاتو ادعا کړې ده.
په ورته وخت کې، یوې بلې ډلې چې ځان ته د «وطن سرتېرو جبهه» وايي، د ۲۰۲۶ کال د جولای په ۱۷مه د یفتل سفلی ولسوالۍ مرکز د لنډ مهال لپاره نیولی و. راپور دا پېښه د ۲۰۲۱ کال راهیسې د طالبانو لپاره یو له نادرو امنیتي شاتګونو څخه بولي.
شنونکي وايي، بدخشان څو ځانګړتیاوې لري چې د طالبانو ضد ډلو لپاره یې په یوه مناسب مرکز بدل کړی دی. دا ولایت پراخې غرنۍ سیمې، لرې پرتې درې او محدودې مواصلاتي لارې لري؛ هغه عوامل چې د چریکي جګړې لپاره مناسب چاپېریال برابرولی شي.
راپور زیاتوي چې بدخشان د طالبانو پر ضد د مقاومت اوږد تاریخ هم لري. د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال د شمال ټلوالې مهم مرکزونه په بدخشان، پنجشېر او تخار کې وو او د طالبانو مخالفې ډلې له همدې سیمو خپلې جګړې تنظیمولې.
د راپور له مخې، سیمهییزې نارضایتۍ هم د طالبانو ضد ډلو د فعالیت زمینه برابروي. ویل کېږي چې د سرو زرو د کانونو پر سر د طالبانو خپلمنځي اختلافونه او د کانونو په عوایدو کې د ځايي خلکو محدودې ونډې د خلکو ناراضیتوب زیات کړی دی.
راپور د طالبانو د یوه قوماندان جمعه خان فاتح قضیه هم یادوي. نوموړی له څو ورځنیو نښتو وروسته طالبانو ته تسلیم شو، خو د راپور په وینا، د کانونو پر سر اختلافونه لا هم د طالبانو د بېلابېلو ډلو ترمنځ روان دي.
د بدخشان جغرافیایي موقعیت هم د مقاومت لپاره مهم بلل شوی دی. دغه ولایت له تاجکستان، پاکستان او چین سره ګډې پولې لري. راپور وايي، تاجکستان د سیمې له هغو هېوادونو ګڼل کېږي چې له طالبانو سره نسبتا ترینګلې اړیکې لري او له افغان تاجک سیاسي څېرو سره اړیکې ساتي.
په راپور کې پاکستان هم د احتمالي اغېز لرونکي لوبغاړي په توګه یاد شوی. دراپور په باور، د اسلاماباد او طالبانو ترمنځ د اړیکو له خرابېدو وروسته، پاکستان ښايي د طالبانو ضد ډلو لپاره په یوه مهم فکتور بدل شي.
سره له دې، راپور ټینګار کوي چې د طالبانو ضد مقاومت لا هم له جدي محدودیتونو سره مخ دی. دغو ډلو تر اوسه نه کومه سیمه د اوږدې مودې لپاره تر خپل کنټرول لاندې راوستې او نه یې د طالبانو واکمني له جدي ګواښ سره مخ کړې ده.
د راپور په باور لري چې که د طالبانو ضد ډلې غواړي خپل نفوذ پراخ کړي، باید خپل فعالیتونه سره همغږي او د یوې واحدې ستراتیژۍ له مخې عمل وکړي. د هغه په وی، بدخشان ښايي د دغو ډلو لپاره د لومړني نفوذ ساحه وګرځي، خو د طالبانو پر وړاندې د اغېزمن سیاسي او پوځي بدیل جوړېدو لپاره لا هم اوږده لاره پاتې ده.
د امریکا متحده ایالاتو او د منځنۍ اسیا د پنځو هېوادونو (سي۵+۱) په وروستۍ ګډه اعلامیه کې د افغانستان هېڅ یادونه نه ده شوې. دا په داسې حال کې ده چې افغانستان تر دې وړاندې د واشنګټن د سیمهییزې تګلارې مهم محور بلل کېده.
اعلامیه د اکتوبر په ۱۹مه د ازبکستان په سمرقند ښار کې د سي۵+۱ د بهرنیو چارو وزیرانو له غونډې وروسته خپره شوې او پکې د اقتصادي همکاریو، پانګونې، سیمهییز امنیت او د ټرانسکاسپین سوداګریزې لارې پر پراختیا ټینګار شوی، خو د افغانستان نوم پکې نه دی اخیستل شوی.
دا بدلون داسې مهال رامنځته شوی چې امریکا پخوا د افغانستان له لارې د منځنۍ او جنوبي اسیا د نښلولو پر پروژو ځانګړی تمرکز درلود. د ۲۰۲۱ کال په جولای کې، د طالبانو له بیا واکمنېدو څو اوونۍ مخکې، د سي۵+۱ غړو په تاشکند کې د افغانستان له لارې د سوداګرۍ او ټرانسپورټي دهلېزونو ملاتړ کړی و. هماغه کال امریکا، افغانستان، پاکستان او ازبکستان د سیمهییزو سوداګریزو پروژو لپاره د څلور اړخیز چوکاټ د جوړېدو اعلان هم کړی و.
په ۲۰۲۳ کال کې د قزاقستان په استانه کې د سي۵+۱ ځانګړې غونډه هم تر ډېره د افغانستان پر وضعیت راڅرخېده. هغه مهال ګډونوالو د ټولشموله حکومت، د ښځو د حقونو او د افغانستان له لارې د انرژۍ او ټرانسپورټي پروژو ملاتړ کړی و.
خو په سمرقند کې په وروستۍ اعلامیه کې افغانستان نه یوازې له اقتصادي بحثونو، بلکې د سرحدي امنیت او ترهګرۍ ضد همکاریو له برخې هم ایستل شوی دی.
سره له دې، د منځنۍ اسیا هېوادونه لا هم افغانستان د مهم ترانزیټي مسیر په توګه ګڼي.
ازبکستان هڅه کوي د افغانستان له لارې پاکستان ته د اورګاډي پټلۍ وغځوي، څو د هند سمندر بندرونو ته لاسرسی ومومي. همدارنګه قزاقستان د افغانستان له مهمو سوداګریزو شریکانو څخه دی او د روان کال په لومړیو اوو میاشتو کې یې افغانستان ته د سلګونو میلیونو ډالرو په ارزښت غنم او اوړه صادر کړي دي.
ټایمز اف سینټرل اسیا د راپور له مخې، قزاقستان، ازبکستان او متحده عربي اماراتو هم په سپټمبر کې هوکړه کړې چې د افغانستان له لارې پاکستان ته د اورګاډي دهلېز د جوړېدو امکانات وارزوي.
شنونکي وايي، د افغانستان نه یادول په دې معنا نه دي چې دغه هېواد د سیمې له محاسبې وتلی دی، بلکې ښايي واشنګټن اوس غواړي پر هغو اقتصادي پروژو تمرکز وکړي چې د طالبانو له حکومت سره مستقیم سیاسي تعامل ته اړتیا نه لري.
راپور زیاتوي چې د کابل او اسلاماباد ترمنځ په وروستیو کلونو کې ترینګلې شوې اړیکې، د سرحدي لارو تړل کېدل او د سوداګرۍ خنډونه هم د افغانستان له لارې د سیمهییزو دهلېزونو پر راتلونکي اغېز کړی دی.
د شنونکو په باور، د سمرقند اعلامیه ښيي چې امریکا د منځنۍ اسیا لپاره خپل اقتصادي لومړیتوبونه بدل کړي او دا مهال د افغانستان پر ځای د ټرانسکاسپین سوداګرۍ، لوېدیځو بازارونو ته د لاسرسي او د سیمې د معدني زیرمو پر پراختیا ډېر تمرکز کوي.
د کډوالو د ملاتړ امریکایي ادارې ګلوبل رفیوجي په خپل تازه راپور کې ویلي، په افغانستان کې د طالبانو تر بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته هم میلیونونه وګړي د بشري، اقتصادي او ټولنیز بحران له امله د خپلو لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو توان نه لري.
راپور وايي، دا مهال ۲۱،۹ میلیونه افغانان بشري مرستو ته اړتیا لري او نږدې د افغانستان نیمايي نفوس د خوړو له ناامنۍ سره مخ دی. همداراز د ماشومانو خوارځواکي بېساري کچې ته رسېدلې او په ۲۰۲۶ کال کې د ۱،۲ میلیونه امیندواره او شیدې ورکوونکو ښځو د خوارځواکۍ اټکل شوی دی.
راپور زیاتوي چې د امریکا له وتلو وروسته یو شمېر هغه افغانان چې له امریکايي ځواکونو او ادارو سره یې کار کړی و، لا هم له ناڅرګند برخلیک سره مخ دي. د راپور له مخې، زرګونه پخواني ژباړن، خبریالان، د بشري حقونو فعالان، امنیتي کارکوونکي او نور کسان چې له امریکایي ماموریت سره یې همکاري کړې وه، د خوندي مېشتېدو په تمه دي.
راپور وايي، د افغان ځانګړو کډوالۍ ویزو (SIV) بهیر درېدلی او سره له دې چې د کانګرس له خوا نږدې شپږ زره ویزې منظورې شوې، ډېری غوښتونکي لا هم د امریکا د سفر محدودیتونو له امله له ستونزو سره مخ دي.
د راپور له مخې، افغانستان نه یوازې د پخوانیو امریکایي متحدانو، بلکې د نورو زیانمنو ډلو لپاره هم خوندي نه دی. په دغو ډلو کې بېځایه شوي کسان، راستنېدونکي کډوال، ښځې، نجونې او هغه کورنۍ شاملې دي چې له فقر، وچکالۍ او تاوتریخوالي سره مخ دي.
راپور وایي، له پاکستان نه د سلګونو زرو افغانانو ایستل او افغانستان ته د هغوی ستنېدل پر اقتصاد او محدودو سرچینو اضافي فشارونه وارد کړي دي. همداراز وچکالي، د اوبو کمښت او اقلیمي بدلونونه د هېواد بشري وضعیت نور هم پیچلی کړی دی.
د راپور یوه لویه برخه د افغان ښځو او نجونو وضعیت ته ځانګړې شوې ده. د راپور لیکوالان وايي، طالبانو له ۲۰۲۱ کال راهیسې تر سلو ډېر فرمانونه صادر کړي چې د ښځو او نجونو پر زدهکړو، کار، تګ راتګ او نورو بنسټیزو حقونو محدودیتونه لګوي.
راپور زیاتوي چې نجونې له شپږم ټولګي پورته له زدهکړو محرومې دي او شاوخوا ۳۰ سلنه نجونې ان د لومړنیو زدهکړو فرصت هم نه لري. د راپور له مخې، یوازې اووه سلنه ښځې په افغانستان کې په کار بوختې دي، په داسې حال کې چې دا کچه د نارینه وو په منځ کې ۸۴ سلنه ده.
په راپور کې راغلي چې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د مخنیوي لپاره د قانوني او ټولنیزو ملاتړونو کمزوري کېدو، جبري ودونو او د ماشومانو ودونو اندېښنې هم زیاتې کړې دي. همداراز افغانستان لا هم د نړۍ له هغو هېوادونو ګڼل کېږي چې د میندو د مړینې کچه پکې لوړه ده.
ګلوبل رفیوجي له امریکا او نړیوالې ټولنې غواړي چې د افغان کډوالو او هغو افغانانو د ملاتړ پروګرامونه بېرته فعال کړي چې د بیا مېشتېدو یا د اخراج له خطر سره مخ دي او په افغانستان کې د روان بشري بحران د کمولو لپاره خپلې مرستې زیاتې کړي.