تازه څېړنه: د پتاسیم لرونکې مالګې کارول د میلیونونو انسانانو ژوند ژغورلی شي

د سي‌بي‌اېس نیوز د راپور له مخې، ناسا غواړي د دواړو شرکتونو د تخنیکي وړتیاوو او ازموینو پر بنسټ وروستۍ پرېکړه وکړي. د دې بدلونونو موخه دا هم ده چې که له یوه شرکت سره د توکو د برابرولو ستونزې، تخنیکي نیمګړتیاوې یا نور خنډونه رامنځته شي، د ماموریت لپاره بله لاره موجوده وي.

د ارتمیس پروګرام مشر جېرمي پارسنز، ویلي چې ناسا او قراردادي شرکتونه هڅه کوي راتلونکی کال د ارتمیس درېیم ماموریت ترسره کړي. په دې ماموریت کې به څلور ستورمزلي د ځمکې مدار ته ولېږل شي، څو له دواړو شرکتونو سره د سپوږمۍ ته د ښکته کېدو فضايي وسیلو د نښلېدو او اړینو سیستمونو ازموینې وکړي.

پارسنز ویلي: «موږ غواړو د امکان تر وروستۍ شېبې پورې انتظار وکړو، څو پرېکړه وکړو چې کوم شرکت به په ۲۰۲۸ کال کې لومړني امریکايي ستورمزلي بېرته سپوږمۍ ته ولېږدوي.» هغه زیاته کړې چې د ناسا ډلې له دواړو شرکتونو سره نږدې کار کوي او دواړه د ۲۰۲۸ کال سپوږمۍ ته د ښکته کېدو فضايي وسیلې ماموریتونو ته چمتووالی نیسي.

د ارتمیس درېیم ماموریت به د نړۍ د درېیو پیاوړو توغندیو همغږو توغولو ته اړتیا ولري: د بلو اوریجن «نیو ګلېن»، د سپېس‌اېکس «سوپر هېوي ـ سټارشېپ» او د ناسا «فضايي توغولو سیستم». په دې ماموریت کې به د ناسا «اورین» فضايي کپسول هم له دواړو شرکتونو د ازمایښتي وسایلو سره ونښلول شي.

ناسا غواړي د دغو ازموینو له لارې مهم تخنیکي پړاوونه د ځمکې په مدار کې وازمويي، مخکې له دې چې بې‌پیلوټه سپوږمۍ‌ناوونه (سپوږمۍ ته د ښکته کېدو فضايي وسیله) د سپوږمۍ پر سطحه د ازمایښتي ناستې لپاره ولېږي. د ستورمزلو له لېږلو مخکې به دواړه شرکتونه اړ وي چې د سپوږمۍ پر سطحه بریالۍ بې‌پیلوټه ناسته ترسره کړي.

د ناسا مشر، جېرډ ایزاکمن، د دې پروګرام د ستونزمنتیا په اړه ویلي: «هغه څه چې موږ یې ترسره کوو، ډېر لوی هدف دی او په فوق‌العاده توګه ستونزمن دي. د دې ادارې دننه او بهر کلونو پرېکړو هغه وخت او سرچینې رانه اخیستې چې د ضایع کولو لپاره یې نه لرو.»

ناسا غواړي د سپوږمۍ جنوبي قطب ته ستورمزلي ولېږي؛ ځکه اټکل کېږي چې هلته د یخ زېرمې شته او په راتلونکي کې ترې د توغندیو د سون توکو، هوا او اوبو د برابرولو لپاره ګټه اخیستل کېدای شي. دغه اداره همداراز غواړي په ۲۰۳۰مو کلونو کې پر سپوږمۍ د اوږدمهاله ماموریتونو لپاره اډه جوړه کړي.

د امریکا دا پروګرام په داسې حال کې پر مخ ځي چې چین هم غواړي تر ۲۰۳۰ کال پورې خپل ستورمزلي سپوږمۍ ته ولېږي. насا هڅه کوي تر چین مخکې دې هدف ته ورسېږي، خو د ۲۰۲۸ کال مهالویش د درنو توغندیو پرله‌پسې توغولو، په فضايي مدار کې د سون توکو د لېږد او ډکولو، او د سپوږمۍ پر نااشنا سطحه د خوندي ناستې په بریالیتوب پورې تړلی دی.

دا بدلونونه ښايي د ښځو او نارینه‌وو پر تناسلي روغتیا اغېز وکړي. دغه څېړنه پر موږکانو ترسره شوې ده.

د روغتیا نړیوال سازمان د شمېرو له مخې، په نړۍ کې نږدې له هرو شپږو کسانو څخه یو کس د خپل ژوند په تناسلي پړاو کې له شنډوالي سره مخ کېږي. خو کوم لاملونه د ښځو او نارینه‌وو پر تناسلي روغتیا اغېز کولی شي او د شنډوالي خطر زیاتولی شي؟

د ناټینګهم او شیفیلډ پوهنتونونو څېړونکو پر هغو نارینه او ښځینه موږکانو څېړنه کړې چې د سګرټو له لوګي سره مخ شوي وو. د څېړنې پایلو د بدن په هغو بیولوژیکي بهیرونو کې بدلونونه په ګوته کړي چې د تخمدانونو له زړېدو او د خصیو له فعالیتونو سره تړاو لري.

څېړونکي وايي، دغه موندنې د تناسلي روغتیا پر وړاندې د سګرټو د اغېزو په ښه درک کولو کې مرسته کوي، خو د دې لپاره چې څرګنده شي دغه بدلونونه د انسانانو پر اولاد راوړلو څه اغېز لري، لا ډېرو څېړنو ته اړتیا ده.

په دې څېړنه کې څېړونکو د سګرټو له لوګي سره د مخ کېدو د بېلابېلو کچو اغېزې د موږکانو پر تخمدانونو او خصیو څېړلې دي. هغوی د تناسلي غړو په نسجونو کې د بدلونونو تر څنګ د هغو جینونو فعالیتونه هم څېړلي، چې د دغو غړو په عادي فعالیتونو کې ونډه لري.

د څېړنې پایلو وښوده، چې په ښځینه موږکانو کې د تخمدانونو د فولیکولونو په بڼه او شمېر کې د پام وړ بدلون نه‌وو راغلی. فولیکولونه هغه جوړښتونه دي چې هګۍ په‌کې وده کوي، خو د ځینو جینونو فعالیتونه بدل شوي وو.

له دې سره سم، د هغو جینونو فعالیتونه کم شوي وو، چې د حجرو په وېش او د بدن د موادو په بدلون او مصرف کې ونډه لري، خو د هغو جینونو فعالیتونه زیات شوي وو، چې د پروټینونو له تولید سره تړاو لري. د څېړونکو په وینا، دغه بدلونونه له هغو بیولوژیکي بهیرونو سره ورته والی لري چې د تخمدانونو له زړېدو او د هغوی د فعالیتونو له کمېدو سره تړاو لري.

په نارینه موږکانو کې د جینونو د فعالیتونو تر څنګ د خصیو په جوړښت کې هم بدلونونه لیدل شوي وو. د سګرټو له لوګي سره د مخ کېدو د کچې په زیاتېدو سره، د خصیو دننه هغه نلۍ غټې شوې وې چې سپرم په‌کې تولیدېږي. همدارنګه، د هغو جینونو فعالیتونه هم بدل شوی وو، چې د سپرم له تولید او د بدن د دفاعي سیستم له فعالیتونو سره تړاو لري.

څېړونکي وايي، دغه پایلې ښيي چې د سګرټو لوګی ښايي د ښځو او نارینه‌وو پر تناسلي سیستم په بېلابېلو بڼو اغېز وکړي.

په ښځو کې تر ډېره د تخمدانونو د جینونو په فعالیتونو کې بدلونونه لیدل شوي، خو په نارینه‌وو کې د جینونو د فعالیتونو د بدلونونو تر څنګ د خصیو په جوړښت کې هم بدلونونه رامنځته شوي وو.

دا څېړنه پر موږکانو ترسره شوې او تر اوسه څرګنده نه‌ده، چې دغه بدلونونه د انسانانو پر اولاد راوړلو څومره او څه ډول اغېز لري. څېړونکي ټینګار کوي، چې په ښځو او نارینه‌وو کې د دغو بیولوژیکي بدلونونو او شنډوالي ترمنځ د اړیکو د روښانولو لپاره لا ډېرو څېړنو ته اړتیا ده.

راپور کاږي، وچکالي، د څښاک اوبو کمښت، د حفظ الصحې کمزورې اسانتیاوې، د روغتیايي خدمتونو محدودېدل او د راستنېدونکو زیاتوالی د یادې ناروغۍ د خپرېدو ګواښ لا زیات کړی دی.
د راپور له مخې، په افغانستان کې ۲۱.۹ مېلیونه کسان بشري مرستو ته اړتیا لري او ۱۷.۴ مېلیونه نور له سختې خوراکي ناامنۍ سره مخ دي.
همداراز له ایران او پاکستان نه د افغانانو د پراخې ستنېدنې څپې د اوبو، روغتیا او حفظ الصحې پر خدماتو بې‌ساری فشار راوستی دی. راپور ښيي، چې د روغتیايي بودجې د کمښت له امله په ۲۰۲۵کال کې ۴۴۵ روغتیايي مرکزونه تړل شوي وو او له دې امله مېلیونونه کسان له لومړنیو روغتیايي خدمتونو محروم شوي دي.
د روغتیا نړۍوال سازمان د معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۵کال کې د نس‌ناستې ۱۶۶زره او ۱۸۸ پېښې ثبت شوې وې او ۸۰ کسان د یادې ناروغۍ له امله مړه شوي وو. د ثبت شویو ناروغانو ۵۷.۵ سلنه تر پنځو کلونو کم عمره ماشومان او نږدې نیمايي یې ښځې وې.
راپور کاږي، د اوبو او حفظ الصحې وضعیت لاهم د اندېښنې وړ دی؛ ۱۵.۹ مېلیونه کسان د اوبو او حفظ الصحې مرستو ته اړتیا لري، ۲۵ سلنه کورنۍ لاهم له ناپاکه اوبو ګټه اخلي، ۴۶ سلنه کورنۍ د څښاک اوبو ته د لاسرسي ستونزې لري، ۳۷ سلنه کورنۍ صابون نه‌لري او ۱۷ سلنه کورنۍ له ناسمې حفظ الصحې کار اخلي.
د راپور له مخې، افغانستان د اوبو له پراخ ناورین سره هم مخ دی او په ګڼو سیمو کې تر ځمکې لاندې د اوبو کچه د وچکالۍ، د نفوس زیاتوالي او د اوبو د ډېرې استفادې له امله په چټکۍ سره راټیټېږي.
د ارزونې له مخې، که اوسنی وضعیت همداسې دوام وکړي نو په ۲۰۲۷کال کې د نس‌ناستې د پېښو شمېر په غوره حالت کې ۱۶۵زره او ۶۸۸، په منځني حالت کې ۲۰۲زره او ۵۰۷ او په ناوړه حالت کې ۲۳۰زره او ۱۲۲ پېښو ته رسېدای شي.
راپور زیاتوي، چې په احتمالي ناوړه سناریو کې به د ناروغانو د درملنې لپاره تر ۴۱۰۰ ډېرو بسترونو ته اړتیا وي. د معلوماتو له مخې، کابل، پکتیا، نیمروز، پکتیکا او پروان په ۲۰۲۵کال کې د ناروغۍ له پلوه تر ټولو ډېر اغېزمن ولایتونه وو.
راپور ټینګار کوي، چې د ناروغۍ د پراختیا مخنیوي لپاره په لوړو ګواښ لرونکو سیمو کې د چټک غبرګون ډلې، د درملنې ځانګړي مرکزونه، د څښاک اوبو رسونې پروګرامونه، د اوبو د پاکولو توکو وېش او د عامه پوهاوي پراخ کمپاینونه اړین دي.
د روغتیا، اوبو او تغذیې سکټورونو ګډ راپور خبرداری ورکوي، چې د ککړو اوبو کارول، خوارځواکي، د روغتیايي مرکزونو کمښت او د حفظ الصحې محدود امکانات لاهم د نس‌ناستې د پراخېدو ګواښ په جدي توګه پر ځای ساتي او که بېړني اقدامات ونه شي، د ۲۰۲۷کال پرمهال به د ناروغۍ د پراخو څپو ګواښ لوړ وي.

اېکس د چهارشنبې په ورځ (د تلې ۲۲مه) په یوه خبرپاڼه کې د ۲۰۲۶کال د امریکا د منځ‌مهاله ټاکنو پرمهال د سیاسي خبرو اترو فضا د خوندیتوب لپاره د خپلو اقداماتو په اړه ویلي، چې دغه حسابونه یې د څار او مخکېنیو څېړنو پرمهال پېژندلي دي.

د دغه شرکت په وینا، پېژندل شویو شبکو سیاسي مطالب خپرول، پراخول او د سیاسي ډګر په بېلابېلو برخو کې یې ټاکنیز نوماندان او پېژندل شوي شخصیتونه په نښه کول. اېکس د ایران، روسیې او چین اړوندو حسابونو شمېر په جلا توګه نه‌دی اعلان کړی. تر ۱۳زره ډېر حسابونه د ټولو درېیو نفوذي عملیاتو په تړاو د ځنډول شویو حسابونو ګډ شمېر دی.

اېکس بیان ازادي د یوې اغېزمنې ډیموکراسۍ بنسټ بللی او ویلي یې دي، چې دنده یې د بحث او خبرو اترو لپاره د یوې رښتینې، ازادې او خوندي فضا ساتل دي. دغه شرکت خپله شبکه د «نړۍ عامه ډګر» بللی، چې خلک په‌کې د ټاکنو په ګډون د بېلابېلو پېښو په اړه بحثونه کوي.

د خبرپاڼې له مخې، د اېکس خوندیتوب ډله په بېلابېلو لارو هغه فعالیتونه څاري چې د یادې شبکې له مقرراتو سرغړونه کوي. اېکس د «اصالت» تګلاره د سپم او نفوذي عملیاتو پر وړاندې د مبارزې له مهمو وسیلو بللې او ټینګار یې کړی، چې د هغه همغږو او جعلي فعالیتونو د پېژندلو او درولو هڅه کوي چې د دغه پلاټفورم اعتبار او فعالیت زیانمنوي.

د ټاکنیزو بهیرونو په اړه د ناسمو مطالبو پر وړاندې مبارزه

د اېکس خواله رسنۍ د خبرپاڼې یوه بله برخه د «مدني بهیرونو د سلامتیا» تګلارې ته ځانګړې شوې ده. دغه تګلاره هغه ګمراه کوونکي مطالب رانغاړي، چې په ټاکنو یا نورو مدني بهیرونو کې د خلکو پر ګډون اغېز کوي؛ لکه هغه خپرونې چې خلک د ګډون د وخت، ځای یا څرنګوالي په اړه مغشوشوي، یا د دې لپاره خپرېږي چې خلک په ټاکنو او نورو مدني بهیرونو کې له ګډون څخه زړه‌ توري کړي.

اېکس ویلي، چې د مطالبو د څار ترڅنګ، د «کاروونکو یادښتونو» له ځانګړتیا څخه هم کار اخلي؛ څو په خپرو شویو مطالبو کې نور وضاحتونه او باوري سرچینې ور زیاتې کړي. د خبرپاڼې له مخې، کاروونکي کولای شي په اپلکېشن کې د یوه مطلب د راپور ورکولو پرمهال د «مدني بهیرونو سلامتیا» انتخاب کړي؛ څو راپور یې د کاروونکو د یادښتونو غوښتنې اړوند بهیر ته ولېږدول شي.

دغه شرکت همدارنګه ویلي، په هغه حساسو مواردو کې چې ځانګړې څېړنې او پاملرنې ته اړتیا لري ښايي د مقرراتو خلاف خپرونو باندې د «مدني بهیرونو سلامتیا» نښه هم ولګوي.

د نړۍوالو روغتیايي بنسټونو د معلوماتو له مخې، افغانستان د رواني روغتیا له پراخې اړتیا او د متخصصو کارکوونکو له کمښت سره مخ دی. په کندهار کې درېیو ډاکټرانو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبانو په روغتیايي مرکزونو، درملتونونو، موسسو او نورو بنسټونو کې د رواني روغتیا د مشورې ورکولو پر فعالیتونو محدودیتونه لګولي دي.

د دغه ډاکټرانو په وینا، په دولتي روغتونونو کې د رواني روغتیا د مشاورینو ځینې بستونه هم لغوه شوي او له اړوندو کارکوونکو غوښتل شوي چې په دې برخه کې خپل فعالیتونه ودروي.

دغه ډاکټران د امنیتي‌ ستونزو له کبله د نوم نه ښودلو په شرط وايي، د طالبانو تر واک لاندې دامهال ګڼ ځوانان په ځانګړې توګه نجونې او ښځې په رواني ستونزو اخته شوې دي چې دوی یې لامل د طالبانو له‌خوا ټولنیز محدودیتونه، بې‌کاري، د کورنیو پراخې اقتصادي ستونزې، د نجونو پر زده‌کړو او کار بندیزونه او ناروښانه راتلونکی یادوي.

سرچینو ویلي، د رواني روغتیا پر فعالیتونو تر بندیز وروسته په تېرو دوو کلونو کې یوازې په کندهار کې د دوو ښځو په ګډون شاوخوا ۸ کسانو ځان وژنه کړې. دغه ډاکټران وايي، که څه هم طالبانو د دغه پېښو انګېزه تر ډېره کورنۍ ستونزې او شخصي مسایل ګڼلي؛ خو دغه ډول پېښې د رواني زیان له امله رامنځته کېږي.

په کندهار کې یادو روغتیايي سرچینو ویلي، د مراجعینو ډېره برخه یې هغه ځوانان وو چې اوس‌مهال بې‌کاره شوي، له بندیزونو سره مخ او کورنۍ اقتصادي ستونزې یې لرلې.

د دوی په خبره، د مراجعینو درېیمه برخه یې ښځې او نجونې وې چې د عصبي او رواني ناروغیو له کبله ورته راتللې. سرچینې وایي، طالبان له تېرو دوو کلونو څخه پر دې برخه د بندیزونو هڅه کوي؛ خو په دې وروستیو کې یې محدودیتونه جدي کړي دي.

افغانستان له څو لسیزو جګړو، بې‌وزلۍ، بې‌کارۍ، کډوالۍ، کورنیو ستونزو او ټولنیزو محدودیتونو سره مخ دی. روغتیا پالان وایي، دغه لاملونه د رواني روغتیا پر وضعیت اغېز کوي.

د روغتیا نړۍوال سازمان د ۲۰۲۵کال د مئ په یوه راپور کې ویلي و، چې د دغه سازمان په ملاتړ د کندهار د عینو مېنې په روغتون کې د رواني روغتیا شل بستریز مرکز جوړ شوی و. په همدې راپور کې ویل شوي و، چې د هېواد د ۳۴ ولایتي روغتونونو ډېری لاهم ځانګړي رواني روغتیايي خدمات نه‌لري.

د سرچینو د معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۴کال کې هم په کندهار کې یو وار د طالبانو د علماوو شورا د رواني ـ ټولنیزو مشورو د خدماتو د بندولو پرېکړه کړې وه. طالبانو د رواني روغتیا د مشورو د فعالیتونو د محدودولو لپاره تراوسه کوم ښکاره دلیل نه‌دی وړاندې کړی.

رواني روغتیايي مشورې د خپګان، اضطراب، رواني زیان، کورنیو ستونزو او نورو رواني ـ ټولنیزو فشارونو له اغېزو سره د مقابلې لپاره مهم رول لري. د دغه خدماتو محدودېدل په ځانګړي ډول د هغو خلکو لپاره ستونزې جوړولای شي چې د شخصي درملنې لګښت نه‌شي ورکولای.

روغتیا پالان د ښځو او نجونو لپاره د رواني روغتیا خدماتو ته لاسرسی تر ټولو مهم ګڼي. د دوی په خبره، د زده‌کړو محدودیتونه، بې‌کاري، کورني او ټولنیز فشارونه او روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي خنډونه د هغوی پر رواني وضعیت اغېز کولای شي.

روغتیاپالان د افغانستان په بېلابېلو برخو کې د رواني روغتیا اړتیاوې پراخې یادوي. د دوی په خبره، د شته خدماتو محدودول د هغه خلکو لپاره د مرستې موندل لا ستونزمنولای شي چې رواني ملاتړ ته اړتیا لري.