نیم‌ قرن نبرد دو سویه؛ سیر تاریخی جنگ پنهان و آشکار اسرائیل و جمهوری اسلامی

رویدادهای چند ماه اخیر در منطقه، به‌خصوص پس از حمله حماس بر اسرائیل در ماه اکتوبر سال گذشته، بار دیگر اصطلاحات فراموش‌شده‌ای چون «خاورمیانه بزرگ» و «خاورمیانه جدید» را زنده ساخته‌اند؛ مفاهیمی که نخست در سال‌های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۶ توسط خانم کاندولیزا رایس مشاور امنیت ملی و وزیر خارجه وقت ایالات متحده مطرح گردیده بود تا نقشه سیاسی و ژئوپولیتیک منطقه پس از لشکرکشی و جنگ‌های افغانستان و عراق را بازطراحی کند.

اکنون، این اصطلاحات نه از دهان مقام امریکایی، بلکه از زبان نخست‌وزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، آن‌هم در میدان واقعی جنگ، یکبار دیگر مطرح می‌گردد. اما با ماهیتی متفاوت: نه به‌خاطر دموکراسی‌سازی یا ملت‌سازی، بلکه برای تضعیف قدرت ایران و ترسیم موازنه‌های منطقه به نفع اسرائیل.

اسرائیل می‌داند که وارد شدن به یک جنگ مستقیم و درازمدت با ایران، برایش بسیار قیمت، غیرقابل پیش‌بینی و از نظر بین‌المللی خطرناک است. از همین‌رو، این کشور یک جنگ چند‌لایه استخباراتی، سایبری، هوایی را به‌راه انداخته که با حملات پی‌در‌پی، مراکز نظامی، مخابراتی، تولیدی و استخباراتی ایران را هدف قرار داده است.

در این استراتیژی، مراکز فرماندهی و شبکه‌های کنترل ایران هدف قرار می‌گیرند؛ چهره‌های کلیدی سپاه پاسداران، برنامه هستوی، صنایع موشکی و پهپادی به شکل منظم حذف می‌شوند؛ تمرکز بالای اطلاعاتی و عملیات سایبری از داخل خاک ایران صورت می‌گیرد؛ و در عین حال، تلاش می‌شود ایران از حالت صبر استراتیژیک خارج شده و به واکنش شتاب‌زده سوق داده شود و به این طریق اسرائیل تلاش دارد تا پای امریکا را ولو در حد محدود، به این جنگ بکشاند. 

ایالات متحده در ابتدا علاقه‌مند نبود که مستقیم داخل این تقابل شود. اما با افزایش حملات اسرائیل، همسویی اطلاعاتی و امنیتی واشنگتن با تل‌آویو بالا گرفته و نشان می‌دهد که امریکا در حال آمادگی برای سناریوهای نظامی احتمالی می‌باشد. پایگاه‌های امریکایی در خلیج، بحرین، عراق و اردن تقویت شده‌اند؛ ناوهای هواپیمابر و سیستم‌های دفاع هوایی در شرق مدیترانه مستقر گردیده‌اند؛ تعامل استخباراتی با اسرائیل به سطح عملیاتی مشترک رسیده است. 

اگر ایران دست به اقدامات وسیع‌تر بزند، مانند بستن تنگه هرمز یا حمله بر منافع امریکایی در منطقه، احتمال ورود مستقیم امریکا به جنگ به‌مراتب بیشتر خواهد شد. 

نتانیاهو پس از رویداد غزه، اصطلاح «خاورمیانه جدید» را دوباره وارد قاموس سیاسی منطقه ساخت، اما این‌بار نه در قالب پروژه دموکراسی‌سازی، بلکه به‌عنوان استراتیژی مرحله‌ای برای تضعیف هلال شیعه (غزه، لبنان، سوریه، عراق، و ایران) و مهار کامل ایران. 

سه محور اصلی این پروژه؛ یکم: خلع واکنش نمودن نیابتی‌ها غزه و لبنان؛ دوم: سوریه و عراق و قطع شریان‌های پشتیبانی ایران در منطقه؛ سوم: خود ایران و فرسایش توانایی‌های دفاعی، استخباراتی، و ضربه‌زدن و در نهایت ضربه زدن به انسجام سیاسی داخلی.

نظام ایران در موقعیتی قرار دارد که هیچ یک از انتخاب‌های پیش‌رو برایش بدون قیمت نیست. رهبری سیاسی - نظامی این کشور در برابر سه سناریو قرار گرفته است: 

۱. ادامه «صبر فعال» و پاسخ‌های محدود و اقدامات پراکنده از طریق نیابتی‌ها و عملیات راکت پرانی و سایبری؛ اما تداوم این مسیر، فقط توان و اعتبار تهران را تضعیف می‌کند.

۲. پاسخ گسترده و باز کردن جبهه عمومی جنگ و حمله بر اهداف امریکایی، بستن تنگه هرمز یا فعال‌سازی همزمان نیابتی‌ها؛ اما این کار با خطر جدی درگیری تمام‌عیار با آمریکا و هم‌پیمانانش همراه خواهد بود.

۳. حذف بعضی چهره‌های سیاسی، مصالحه اجباری و نوشیدن جام زهر دوم با توقف برنامه‌های هستوی، موشکی، و عقب‌نشینی منطقه‌ای؛ که این انتخاب احتمالاً از جنگ جلوگیری می‌کند اما می‌تواند شورش داخلی، شکاف در سپاه و فروپاشی مشروعیت داخلی نظام را رقم بزند.

آنچه امروز در حال رخ دادن است، فقط یک جنگ محدود یا پاسخ به یک حمله نیست. بلکه بخشی از یک پروژه ژئوپولیتیکی پیچیده برای بازترسیم کل منطقه است؛ پروژه‌ای که سال‌ها پیش با شعار «خاورمیانه بزرگ» آغاز شد و اکنون با عملیات اطلاعاتی، نظامی اسرائیل وارد مرحله اجرایی شده است. 

اگر نظام ایران نتواند یک تصمیم استراتیژیک و ملی بگیرد، احتمال آن می‌رود که نه با شکست نظامی، بلکه با فروپاشی و تجزیه و قلمرو های کوچک قابل مهار همچون دیگر کشور های حوزه خلیج، مرحله‌ای و بی‌سر و صدا، از معادله قدرت در منطقه حذف گردد و این همان هدف نهایی پروژه خاورمیانه نوینی‌ است که این‌بار نه در کنفرانس‌های دپلوماتیک، بلکه در میدان جنگ طراحی شده است.

یک شهروند افغان ساکن تهران می‌گوید با تشدید حملات اسرائیل بر تهران، یکی از بستگان او و خانواده‌اش خواستار خروج فوری از تهران و بازگشت به افغانستان شده‌‌اند، اما به آنها اجازه خروج داده نشده است.

این منبع به‌شرط حفظ هویتش افزود که بستگانش حتی حاضرند بدون دریافت پولشان از بانک دولتی، ایران را ترک کنند، اما طبق قوانین جمهوری اسلامی، آنان حق جابه‌جایی آزادانه از شهری به شهر دیگر را ندارند.

به گفته او، آنان ناگزیرند برای خروج از کشور ابتدا از تهران به مشهد سفر کنند؛ آن‌هم تنها در صورتی که موفق به دریافت مجوز لازم از دفتر کفالت شوند.

پیشتر، سمیع سادات، از فرماندهان ارتش دولت پیشین افغانستان، ضمن هشدار درباره احتمال استفاده از تسلیحات سنگین در تهران، از افغان‌ها خواست که این شهر را ترک کنند.

یک شاهد عینی به افغانستان اینترنشنال گفت که اکثریت ساکنان تهران این شهر را ترک کرده‌اند، اما شماری از افغان‌ها را به عنوان نگهبان خانه‌هایشان نگه داشته‌اند. این شاهد عینی می‌گوید که اسرائیل معمولا مناطقی را هدف قرار می‌دهد که محل استقرار مقامات جمهوری اسلامی است. در این مناطق حساس، بیشتر افرادی که در خدمات نگهبانی و صفاکاری مشغول‌اند، شهروندان افغان هستند.

به‌گفته‌ی او، هرچند این مناطق تخلیه شده‌اند، اما بسیاری از افغان‌ها ناگزیر در آنجا به‌سر می‌برند.

از آغاز درگیری اسرائیل و جمهوری اسلامی، گزارش‌های غیررسمی مبنی بر کشته شدن شماری از افغان‌ها در ایران نیز منتشر شده است.

بر مبنای گزارش‌ها، حفیظ بوستانی، شهروند ۴۵ ساله افغانستان، در تهران کشته شده است. یکی از بستگان او به افغانستان اینترنشنال گفت که جمهوری اسلامی ایران تاکنون جنازه را تحویل نداده است.

به‌گزارش سی‌ان‌ان، مقام‌های اطلاعاتی امریکا بر این باورند که اسرائیل پس از چند روز حمله هوایی به مواضع تاسیسات هسته‌ای ایران، فقط توانسته تنها چند ماه برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی را به تاخیر بیندازد.

یک منبع امریکایی به سی‌ان‌ان گفته که به‌رغم آسیب جدی به تاسیسات نطنز، تاسیسات هسته‌ای فردو به شدت مستحکم و عملا دست‌نخورده باقی مانده است.

کارشناسان دفاعی می‌گویند که اسرائیل بدون بهره‌گیری از تسلیحات خاص و پشتیبانی هوایی امریکا، توانایی آسیب زدن به فردو را ندارد.

برت مک‌گورک، دیپلومات ارشد پیشین در امور خاورمیانه در حکومت‌های ترامپ و بایدن و تحلیلگر سی‌ان‌ان، گفت: «اسرائیل می‌تواند بر فراز این تاسیسات هسته‌ای پرواز کند و آن‌ها را از کار بیندازد، اما اگر هدف واقعی نابودی کامل آن‌ها باشد، یا باید حمله نظامی امریکا صورت گیرد یا توافقی دیپلوماتیک حاصل شود.»

اگرچه ترامپ به‌صراحت اعلام کرده که قصد ندارد امریکا را در تلاش اسرائیل برای نابودی زیرساخت‌های هسته‌ای ایران درگیر کند، اما منابع خبری به سی‌ان‌ان گفته‌اند که حکومت امریکا به‌خوبی آگاه است تنها راهی که اسرائیل می‌تواند برنامه هسته‌ای ایران را نابود کند، کمک نظامی امریکاست.

این وضعیت باعث اختلاف نظر در میان مشاوران رئیس‌جمهور شده است: از یک‌سو جناح انزواطلب حکومت، و از سوی دیگر جمهوری‌خواهان تندرو که خواستار اقدام نظامی هستند و در این میان، خود ترامپ نیز با احتیاط و ابهام سخن می‌گوید.

ترامپ پیشتر به ای‌بی‌سی نیوز گفت: «احتمال دارد که درگیر شویم. اما در حال حاضر درگیر نیستیم.» او روز دوشنبه، در جریان نشست «جی هفت» در کانادا، از ایران و اسرائیل خواست پیش از آن‌که دیر شود، گفت‌وگو را آغاز کنند.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) نگرانی بیشتری نسبت به احتمال دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای ابراز داشته است. به گفته یک منبع آگاه، سنتکام بر این باور است اگر ایران تصمیم به «حرکت سریع» بگیرد، زودتر از آن‌چه قبلا تصور می‌شد، به سلاح قابل استفاده دست خواهد یافت.

در هفته‌های اخیر، برخی از فرماندهان نظامی امریکا، از جمله ژنرال مایکل کوریلا، فرمانده سنتکام، خواستار منابع بیشتر برای دفاع از اسرائیل شده‌است. یکی از منابع آگاه گفت: «کوریلا می‌خواهد برای دشوارترین سناریوها آماده باشد.»

روز دوشنبه، یکی از مقام‌های امریکایی به سی‌ان‌ان گفت که گروه تهاجمی ناو هواپیمابر امریکا «بدون تاخیر» به‌سمت خاورمیانه حرکت کرده است.

این مقام افزود که برخی از تجهیزات دریایی امریکا که توانایی مقابله با موشک‌های بالستیک را دارند، طی روزهای آینده به شرق مدیترانه منتقل خواهند شد. همچنین دو کشتی نیروی دریایی امریکا دست‌کم در دو مورد موشک‌هایی را که به سوی اسرائیل شلیک شده بودند، رهگیری و منهدم کرده‌اند.

اطلاعات یکسان، اما نتیجه‌گیری‌های متفاوت

مقام‌های نظامی و اطلاعاتی امریکا از دیرباز گفته‌اند که گرچه این دو کشور اطلاعات مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران را با هم به اشتراک می‌گذارند، اما در تفسیر این اطلاعات اختلاف‌نظر دارند.

تولسی گابارد، مدیر اطلاعات ملی ایالات متحده، در ماه مارچ در کانگرس شهادت داد که جامعه اطلاعاتی امریکا «همچنان معتقد است که ایران در حال ساخت سلاح هسته‌ای نیست و علی خامنه‌ای، رهبر این، برنامه‌ای را که در سال ۲۰۰۳ متوقف کرده، دوباره فعال نکرده است.»

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، روز یک‌شنبه در مصاحبه‌ای با فاکس نیوز گفت: «اطلاعاتی که ما دریافت کردیم و با ایالات متحده به اشتراک گذاشتیم کاملا واضح بود. آن‌ها [جمهوری اسلامی] در حال اجرای یک برنامه مخفی برای تسلیح اورانیوم بودند. آن‌ها با سرعت بسیار زیادی پیش می‌رفتند.»

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، هفته گذشته اعلام کرد که ایران به‌اندازه کافی اورانیوم غنی‌شده در سطحی نزدیک به سطح تسلیحاتی ذخیره کرده که می‌تواند برای ساخت بالقوه ۹ بمب هسته‌ای کافی باشد.

در حالی‌که مقام‌های اطلاعاتی امریکا و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در حال ارزیابی میزان خسارت اسرائیل به زیرساخت‌های هسته‌ای ایران هستند، برخی نگرانند که این حملات ممکن است ایران را به چیزی سوق دهد که تاکنون از آن خودداری کرده بود: حرکت به‌سوی تسلیحاتی کردن برنامه هسته‌ای.

اما یکی از منابع آگاه با اطلاعات جدید گفت: «ایران در شوک است. بعید است که هنوز ظرفیت یا تخصص لازم برای این کار را داشته باشد.»

تاسیسات هسته‌ای ایران

اسرائیل هنوز نتوانسته به مهم‌ترین و نفوذناپذیرترین بخش برنامه هسته‌ای ایران یعنی سایت فردو، که در عمق کوه ساخته شده، آسیب جدی وارد کند.

مک‌گورک روز دوشنبه درباره سایت فردو به سی‌ان‌ان گفت: «این جایی است که امریکا می‌تواند نابودش کند. اما اسرائیل برای این کار با دشواری زیادی روبه‌رو خواهد بود. اگر این ماجرا با دست‌نخورده ماندن فردو پایان یابد، شاید با بحرانی بدتر روبه‌رو شویم. در واقع، شاید ایران بیش از گذشته به سمت ساخت سلاح هسته‌ای برود، آن هم با زیرساختی که سالم باقی مانده است.»

حکومت ترامپ همچنان تاکید دارد که راه‌حل دیپلوماتیک هنوز امکان‌پذیر است. اما به گفته یک دیپلومات منطقه‌ای به سی‌ان‌ان، ایران به قطر و عمان اطلاع داده که تا زمانی‌که از سوی اسرائیل هدف حمله قرار می‌گیرد، حاضر به مذاکره نخواهد بود و اسرائیل نیز نشانه‌ای از توقف کوتاه‌مدت عملیات خود بروز نداده است.

رئیس‌جمهوری امریکا سه‌شنبه ۲۷ جوزا گفته‌های امانوئل مکرون درباره پیشنهاد آتش‌بس را تکذیب کرد و نوشت: «دلیل بازگشت من از کانادا "خیلی بزرگ‌تر" از یک آتش‌بس است.»

ترامپ در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال تاکید کرد: «مکرون اشتباها گفت من نشست گروه هفت را ترک کردم تا برای یک "آتش‌بس" میان اسرائیل و ایران به واشنگتن بازگردم. غلط! او هیچ ایده‌ای ندارد که من چرا به واشنگتن برمی‌گردم اما قطعا ربطی به آتش‌بس ندارد. موضوعی خیلی بزرگ‌تر در جریان است.»

واکنش کاخ الیزه

این موضع‌گیری ترامپ پاسخی مستقیم به گفته‌های مکرون بود که دوشنبه اعلام کرده بود رئیس‌جمهوری امریکا پیشنهادی برای آتش‌بس میان ایران و اسرائیل ارائه داده است.

خبرگزاری رویترز نوشت که مکرون در گفت‌وگو با خبرنگاران در حاشیه نشست گروه هفت گفت: «پیشنهاد مشخصی برای دیدار و گفت‌وگو وجود دارد. این پیشنهاد به‌ویژه با هدف دست‌یابی به آتش‌بس و سپس آغاز گفت‌وگوهای گسترده‌تر مطرح شده است.»

در پی این جنجال رسانه‌ای، سفارت فرانسه در واشنگتن خارج از ساعات اداری از هرگونه اظهار نظر خودداری کرد.

بازگشت ترامپ به واشنگتن به‌دلیل بحران خاورمیانه

دلیل رسمی بازگشت ترامپ از نشست گروه هفت در کانادا به واشنگتن، وضعیت بحرانی در خاورمیانه عنوان شده است؛ جایی که از جمعه ۲۳ جوزا، درگیری میان ایران و اسرائیل به‌شدت بالا گرفته است.

اسرائیل نخستین ضربه را با حمله هوایی مستقیم به مواضع و فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی در خاک ایران وارد کرد و سپس دو کشور با حملات متقابل، وارد درگیری‌ای بی‌سابقه در منطقه شدند.

مقام‌های ایرانی اعلام کرده‌اند در این حملات شماری از افراد غیرنظامی نیز کشته شده‌اند. اسرائیل هم می‌گوید ۲۴ غیرنظامی در خاک این کشور کشته شده‌اند.

این تنش‌ها در منطقه‌ای رخ می‌دهد که از زمان آغاز عملیات نظامی اسرائیل در غزه در اکتبر ۲۰۲۳، به‌شدت ناپایدار بوده است.

کشورهای غربی، از جمله ایالات متحده و اسرائیل، سال‌هاست در تلاش برای مهار برنامه هسته‌ای ایران هستند. آن‌ها می‌گویند تهران به‌دنبال ساخت سلاح هسته‌ای است اما جمهوری اسلامی این موضوع را رد کرده و تاکید دارد که به‌عنوان عضوی از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (ان‌پی‌تی)، حق توسعه فناوری هسته‌ای صلح‌آمیز از جمله غنی‌سازی اورانیوم را دارد.

بر اساس تحلیل نیویارک تایمز، درگیری اخیر اسرائیل و جمهوری اسلامی که از جمعه ۲۳ جوزا آغاز شده است، روند متفاوتی نسبت به تقابل‌های پیشین این دو کشور دارد.

برخلاف حملات کوتاه مدت سال گذشته که طی چند ساعت پایان یافت، درگیری کنونی وارد روز چهارم شده و هیچ کدام از طرفین قصد عقب‌نشینی ندارند.

حملات اسرائیل منجر به کشته شدن چندین فرمانده ارشد سپاه پاسداران و دانشمندان هسته‌ای جمهوری اسلامی شده است.

بخش‌هایی از زیرساخت‌های انرژی ایران نیز آسیب دیده‌اند. در مقابل، حملات تهران هم خساراتی در اسرائیل به همراه داشته است.

برنامه هسته‌ای، هدف محوری

هدف اصلی اسرائیل از این حملات، پایان دادن به برنامه غنی‌سازی جمهوری اسلامی است.

دانیل شاپیرو، مسئول سابق امور خاورمیانه در پنتاگون، پیش‌بینی کرده که این درگیری هفته‌ها طول خواهد کشید.

او معتقد است اسرائیل تا زمانی که جمهوری اسلامی قابلیت غنی‌سازی داشته باشد، به حملات خود ادامه خواهد داد.

شاپیرو که اکنون در شورای آتلانتیک در واشنگتن فعالیت می‌کند، تاکید کرده که اسرائیل به هر نحو ممکن تا از بین رفتن توانایی غنی‌سازی ایران بر موضع خود پافشاری خواهد کرد.

او معتقد است که اگر اسرائیل این مسئله را حل نکند، کمپین نظامی آن با شکست مواجه خواهد شد.

اسرائیل تاکنون موفق شده تاسیسات غنی‌سازی نطنز را هدف قرار دهد اما هنوز نتوانسته سایت زیرزمینی فردو را که در قلب کوه است، نابود کند.

از بین بردن این تاسیسات به بمب‌های ویژه «سنگر‌شکن» نیاز دارد که اسرائیل آن را در اختیار ندارد.

نیویارک تایمز نوشت استراتژی اسرائیل بر این اساس است که با حمله به اهداف دیگر و وارد کردن فشار اقتصادی و نظامی، جمهوری اسلامی را مجبور به تعطیل کردن فعالیت‌های هسته‌ای خود کند اما تهران تاکنون هیچ علامتی از عقب‌نشینی نشان نداده است.

جمهوری اسلامی تسلیم نمی‌شود

صنم وکیل از موسسه تحقیقاتی چتم هاوس لندن، تاکید کرد که جمهوری اسلامی علی‌رغم تحمل ضربات سنگین، هنوز کنترول کامل کشور و ذخایر موشکی قابل ملاحظه‌ای را در اختیار دارد.

به گفته او، هدف اصلی حکومت ایران «بقا» است و به این منظور در تلاش برای وارد کردن آسیب به دشمن و نشان دادن مقاومت خود است.

در حالی که اسرائیل تسلطی نسبی بر آسمان ایران کسب کرده، تهران همچنان قدرت حملات متقابل را دارد؛ هرچند تاکنون مواضع امریکا و متحدان دیگر این کشور در منطقه را هدف قرار نداده است.

نقش کلیدی رئیس‌جمهوری امریکا

سرنوشت این درگیری بیش از همه به تصمیمات دونالد ترامپ بستگی دارد. ایالات متحده برخلاف اسرائیل، سلاح‌ها و هواپیماهای لازم را برای نابودی تاسیسات فردو در اختیار دارد.

ترامپ پیش از این مذاکراتی را با جمهوری اسلامی آغاز کرده بود تا تهران را متقاعد کند برنامه هسته‌ای خود را بدون درگیری نظامی پایان دهد. این مذاکرات با شکست مواجه شد اما رئیس‌جمهور امریکا اکنون امیدوار است حملات اسرائیل، تهران را متقاعد به پذیرش پیشنهادهای واشنگتن کند.

یوئل گوزانسکی، کارشناس ایران در موسسه مطالعات امنیت ملی تل‌آویو، معتقد است پایان این درگیری زمانی فرا خواهد رسید که ترامپ تشخیص دهد جمهوری اسلامی آماده مصالحه شده است.

تجربه تاریخی ایران

نیویارک تایمز معتقد است مطالعه تاریخ ایران نشان می‌دهد رهبران این کشور در شرایط خاص قادر به تغییر مواضع خود هستند. مثال بارز آن، پذیرش آتش‌بس در جنگ هشت ساله با عراق در دهه ۱۹۸۰ است؛ زمانی که روح‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی، پس از سال‌ها مقاومت و رد پیشنهادهای صلح، سرانجام زیر فشار هزینه‌های غیرقابل تحمل جنگ، مجبور به توافق شد.

این نشریه امریکایی تاکید کرده است که با این حال، آن توافق پس از هشت سال جنگ به نتیجه رسید.

این امر نشان می‌دهد که حتی در صورت تمایل تهران به مصالحه، فرآیندی طولانی پیش رو خواهد بود.