رویارویی جمهوری اسلامی و اسرائیل و حملات هوایی و موشکی متقابل، به باور کارشناسان تاثیر عمیقی بر وضعیت منطقه میگذارد. آیا این تغییرات بخشی از برنامه درازمدت برای شکلبخشی به خاورمیانه است؟ رحمت الله نبیل، رئیس پیشین امنیت ملی افغانستان در این نوشته، به این پرسش پاسخ میدهد.
رویدادهای چند ماه اخیر در منطقه، بهخصوص پس از حمله حماس بر اسرائیل در ماه اکتوبر سال گذشته، بار دیگر اصطلاحات فراموششدهای چون «خاورمیانه بزرگ» و «خاورمیانه جدید» را زنده ساختهاند؛ مفاهیمی که نخست در سالهای ۲۰۰۴ و ۲۰۰۶ توسط خانم کاندولیزا رایس مشاور امنیت ملی و وزیر خارجه وقت ایالات متحده مطرح گردیده بود تا نقشه سیاسی و ژئوپولیتیک منطقه پس از لشکرکشی و جنگهای افغانستان و عراق را بازطراحی کند.
اکنون، این اصطلاحات نه از دهان مقام امریکایی، بلکه از زبان نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، آنهم در میدان واقعی جنگ، یکبار دیگر مطرح میگردد. اما با ماهیتی متفاوت: نه بهخاطر دموکراسیسازی یا ملتسازی، بلکه برای تضعیف قدرت ایران و ترسیم موازنههای منطقه به نفع اسرائیل.
اسرائیل میداند که وارد شدن به یک جنگ مستقیم و درازمدت با ایران، برایش بسیار قیمت، غیرقابل پیشبینی و از نظر بینالمللی خطرناک است. از همینرو، این کشور یک جنگ چندلایه استخباراتی، سایبری، هوایی را بهراه انداخته که با حملات پیدرپی، مراکز نظامی، مخابراتی، تولیدی و استخباراتی ایران را هدف قرار داده است.
در این استراتیژی، مراکز فرماندهی و شبکههای کنترل ایران هدف قرار میگیرند؛ چهرههای کلیدی سپاه پاسداران، برنامه هستوی، صنایع موشکی و پهپادی به شکل منظم حذف میشوند؛ تمرکز بالای اطلاعاتی و عملیات سایبری از داخل خاک ایران صورت میگیرد؛ و در عین حال، تلاش میشود ایران از حالت صبر استراتیژیک خارج شده و به واکنش شتابزده سوق داده شود و به این طریق اسرائیل تلاش دارد تا پای امریکا را ولو در حد محدود، به این جنگ بکشاند.
ایالات متحده در ابتدا علاقهمند نبود که مستقیم داخل این تقابل شود. اما با افزایش حملات اسرائیل، همسویی اطلاعاتی و امنیتی واشنگتن با تلآویو بالا گرفته و نشان میدهد که امریکا در حال آمادگی برای سناریوهای نظامی احتمالی میباشد. پایگاههای امریکایی در خلیج، بحرین، عراق و اردن تقویت شدهاند؛ ناوهای هواپیمابر و سیستمهای دفاع هوایی در شرق مدیترانه مستقر گردیدهاند؛ تعامل استخباراتی با اسرائیل به سطح عملیاتی مشترک رسیده است.
اگر ایران دست به اقدامات وسیعتر بزند، مانند بستن تنگه هرمز یا حمله بر منافع امریکایی در منطقه، احتمال ورود مستقیم امریکا به جنگ بهمراتب بیشتر خواهد شد.
نتانیاهو پس از رویداد غزه، اصطلاح «خاورمیانه جدید» را دوباره وارد قاموس سیاسی منطقه ساخت، اما اینبار نه در قالب پروژه دموکراسیسازی، بلکه بهعنوان استراتیژی مرحلهای برای تضعیف هلال شیعه (غزه، لبنان، سوریه، عراق، و ایران) و مهار کامل ایران.
سه محور اصلی این پروژه؛ یکم: خلع واکنش نمودن نیابتیها غزه و لبنان؛ دوم: سوریه و عراق و قطع شریانهای پشتیبانی ایران در منطقه؛ سوم: خود ایران و فرسایش تواناییهای دفاعی، استخباراتی، و ضربهزدن و در نهایت ضربه زدن به انسجام سیاسی داخلی.
نظام ایران در موقعیتی قرار دارد که هیچ یک از انتخابهای پیشرو برایش بدون قیمت نیست. رهبری سیاسی - نظامی این کشور در برابر سه سناریو قرار گرفته است:
۱. ادامه «صبر فعال» و پاسخهای محدود و اقدامات پراکنده از طریق نیابتیها و عملیات راکت پرانی و سایبری؛ اما تداوم این مسیر، فقط توان و اعتبار تهران را تضعیف میکند.
۲. پاسخ گسترده و باز کردن جبهه عمومی جنگ و حمله بر اهداف امریکایی، بستن تنگه هرمز یا فعالسازی همزمان نیابتیها؛ اما این کار با خطر جدی درگیری تمامعیار با آمریکا و همپیمانانش همراه خواهد بود.
۳. حذف بعضی چهرههای سیاسی، مصالحه اجباری و نوشیدن جام زهر دوم با توقف برنامههای هستوی، موشکی، و عقبنشینی منطقهای؛ که این انتخاب احتمالاً از جنگ جلوگیری میکند اما میتواند شورش داخلی، شکاف در سپاه و فروپاشی مشروعیت داخلی نظام را رقم بزند.
آنچه امروز در حال رخ دادن است، فقط یک جنگ محدود یا پاسخ به یک حمله نیست. بلکه بخشی از یک پروژه ژئوپولیتیکی پیچیده برای بازترسیم کل منطقه است؛ پروژهای که سالها پیش با شعار «خاورمیانه بزرگ» آغاز شد و اکنون با عملیات اطلاعاتی، نظامی اسرائیل وارد مرحله اجرایی شده است.
اگر نظام ایران نتواند یک تصمیم استراتیژیک و ملی بگیرد، احتمال آن میرود که نه با شکست نظامی، بلکه با فروپاشی و تجزیه و قلمرو های کوچک قابل مهار همچون دیگر کشور های حوزه خلیج، مرحلهای و بیسر و صدا، از معادله قدرت در منطقه حذف گردد و این همان هدف نهایی پروژه خاورمیانه نوینی است که اینبار نه در کنفرانسهای دپلوماتیک، بلکه در میدان جنگ طراحی شده است.
اما گزارشها، دادهها و تحلیلهای منتشر شده درباره این عملیات، میتوانند بستری را فراهم کنند که مسیرهای احتمالی طی شده توسط جتهای اسرائیل و روشهای به کار رفته در انجام این عملیات پیچیده نظامی را تخمین زد.
حریم هوایی سوریه؛ مسیر اصلی
بر اساس گزارشها، جتهای جنگنده اسرائیل عمدتاً از طریق حریم هوایی سوریه وارد فضای هوایی ایران شدهاند. نیروی هوایی اسرائیل پس از سقوط حکومت بشار اسد در سوریه، حملات گستردهای را به شبکه دفاع هوایی این کشور انجام داد. این حملات توان سوریه برای دفاع هوایی را به شدت تضعیف کرد. تخریب سامانههای دفاع هوایی، ضربه زدن به تجهیزات و ساختارهای هوافضای سوریه توسط اسرائیل سبب شده است که حکومت جدید این کشور در حال حاضر قادر به مدیریت حریم هوایی خود نباشد.
با این حال، گفته میشود که اسرائیل با توجه به شرایط شکننده در سویه، برای استفاده از حریم هوایی این کشور دست بازتری داشته است. مسیر هوایی سوریه برای جنگندههای اسرائیل فرصتی را فراهم کرده است که نیروهای هوایی این کشور از مسیرهای حفاظت شده و از نظر سیاسی حساستر خودداری کند.
گزارشها حاکی است که بیش از ۲۰۰ جت جنگنده نیروی هوایی اسرائیل، از جمله جنگندههای اف ۱۶، اف ۱۵ و اف ۳۵ از مسیر هوایی سوریه به بیش از ۱۰۰ هدف در ایرن حمله کردهاند. این جنگندهها تاسیسات هستهای نطنز، فردو، خنداب و شماری از مقرهای نظامی در تهران را هدف قرار دادند.
خنثیسازی پدافند هوایی
برپایه دادهها، عملیات «شیران بهپاخاسته» اسرائیل علیه ایران با خنثیسازی سامانههای پدافند هوایی و اقدامات فنی نیروی هوایی اسرائیل در شمال ایران و عراق آغاز شد. این اقدامات عبور امنتر جنگندهها در موجهای بعدی حملات را تسهیل کرد. گزارشها حاکی است که عوامل موساد با خرابکاری در پایانههای راداری و فرماندهی ایران از این عملیات پشتیبانی کرده است.
برخی از منابع ادعا کردهاند که موساد پایگاههای پهپادی و موشکی را در داخل ایران ایجاد کرده تا از داخل به پدافند هوایی این کشور حمله کند. این فرضیهها نشان میدهد که اسرائیل گامهای نخست برای دسترسی به اهداف خود را در امتداد مرز غربی ایران اولویتبندی کرده بود تا زمینه حملات عمیقتر را فراهم کنند.
سوختگیری بر فراز سوریه
شماری از کارشناسان نظامی دفاع هوایی در شبکههای اجتماعی نوشتهاند که هواپیمای تانکر کیسی ۷۰۷ اسرائیل در فراز آسمان دیرالز در شرق سوریه، به جنگندهها در هنگام رفت و برگشت به ایران، سوخترسانی کرده است.
با این حال، دادهها نشان میدهد که جتهای اسرائیل با استفاده از یک کریدور هوایی از طریق شرق سوریه به اهدافی در ایران دست یافتهاند. نیروی هوایی اسرائیل با استفاده از پدافند هوایی پراکنده در منطقه، برد عملیاتی خود را برای تقریباً ۲ هزار کیلومتر در رفت و برگشت حفظ کرده است.
حریم هوایی دیگر کشورها
برخلاف حملات قبلی اسرائیل به ایران در اکتوبر ۲۰۲۴ که طبق گزارشها شامل حریم هوایی اردن و عراق میشد، به نظر میرسد عملیات «شیر بهپاخاسته» بیشتر از مسیرهایی در حریمهوایی سوریه استفاده کرده است. اسرائیل با این روش تلاش کرده است پیامدهای دیپلوماتیک عملیات خود بر ایران را به حداقل برساند. بربنیاد گزارشها، اسرائیل در سال ۲۰۲۴ برای حمله به ایران از حریم هوایی اردن و عراق استفاده کرده بود.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی ادعا کرد که بخش از حملات اسرائیل به ایران از قلمرو عراق سازماندهی شده است. او تصریح کرد که دولت عراق در حال حاضر بر قلمرو هوایی و زمینی خود حاکمیت کامل ندارد. او گفت عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی با همتای عراقی خود درباره بهکارگیری اسرائیل از حریم هوایی این کشور گفتوگو کرده است. عراقچی از عراق خواسته به دلیل استفاده غیرقانونی اسرائیل از حریم هوایی این کشور، به شورای امنیت سازمان ملل شکایت کند.
شگردهای رزمی
نیروی هوایی اسرائیل از پروازهای ارتفاع پایین و جنگ الکترونیک برای گریز از پدافند هوایی باقیمانده ایران استفاده کرد. جتهای رادارگریز اف ۳۵ احتمالاً حملات اولیه را برای غیرفعال کردن رادار و سیستمهای موشکی زمین به هوا هدایت کردند. پس از آن جتهای اف ۱۵ و اف ۱۶ مهمات سنگینتری مانند بمبهای سنگرشکن جیبییو ۲۸ را به سایتهای هستهای مستحکم شلیک کردند. گفته میشود که عملیات پنهانی موساد، از جمله پهپادهای از پیش مستقر شده و سلاحهای دقیق، نیاز به گشتزنی جتها بر فراز حریم هوایی ایران را کاهش داد و امکان ورود و خروج سریعتر جنگندههای اسرائیل را فراهم کرد.
ویژگیهای جغرافیایی
عملیات «شیران بهپاخاسته» اهدافی را در سراسر ایران، از جمله تهران در شمال، خرمآباد در غرب و نطنز در شمال تهران و اصفهان را نشانه گرفت. مسیر هوایی سوریه به ایران دسترسی مستقیم نیروی هوایی اسرائیل را به مناطق مرکزی و غرب ایران فراهم کرد. این مسیر قرار گرفتن در معرض پدافند هوایی شرقی ایران در نزدیکی پاکستان و افغانستان را که احتمالا ارتباط کمتری با اهداف اصلی عملیات اسرائیل داشت، به حداقل رساند.
هرچند مسیرهای دقیق پرواز جنگندههای اسرائیل همچنان محرم باقی مانده است، اما گفته شده است که کریدور سوریه که با سوختگیری بر فراز دیرالزور و حملات پیشگیرانه به پدافند هوایی پشتیبانی میشد، احتمالاً ستون فقرات مسیر حمله اسرائیل به ایران بوده است. بر بنیاد دادهها، استفاده اسرائیل از حریم هوایی عراق و اردن میتواند در درجه دوم و سوم قرار داشته باشند.
بهکارگیری حریم هوایی سوریه، بیثباتی منطقهای، برتری تکنولوژیکی اسرائیل و عملیات مخفی موساد از مواردیاند که گفته میشود اثربخشی عملیات اسرائیل و غافلگیری جمهوری اسلامی را به حداکثر رساندهاند.
این گروهها مانند حزبالله لبنان، حماس فلسطین، حوثیهای یمن و جهادیستهایی هستند که منابع نظامی و اقتصادی ایران را جذب میکردند و در تلاش تضعیف رژیم سیاسی در تلآویو بودند.
در آنسو ایران بهدلیل نظارت گستردهای که از سوی امریکا صورت میگیرد، مستقیما در جنگ با اسرائیل قرار نمیگرفت.
عامل دومی جنگهای نیابتی ایران علیه اسرائیل را قدرت بالای جنگی و تجهیزات پیشرفته ارتش اسرائیل شکل میداد.
بنابراین ایرانیها در تلاش بودند تا جای ممکن از درگیری مستقیم با اسرائیل پا برون بکشند.
از همینرو گروههای نیابتی تحت پوشش جمهوری اسلامی ایران، این نقش را به خوبی بازی میکردند.
اما پس از هفت اکتوبر سال ۲۰۲۳ زمانی که حماس به اسرائیل حمله غیر قابل پیشبینی و دور از انتظاری را انجام داد و سپس جنگ غزه به گونه وحشتناکی آغاز شد، معادله تغییر کرد.
استراتژی اسرائیل به گونه جدی دستخوش دگرگونی شد و ارتش این کشور در تلاش نابودی نیابتیهای ایران برآمد.
نیروهای استخباراتی اسرائیل که یکی از قدرتمندترینهای استخباراتهای جهان است، گفت که در پشت حمله حماس، دست حمایتی تهران قرار داشته است.
این رویکرد خشم اسرائیل و همکار بزرگ و نزدیکش ایالات متحده امریکا را برانگیخت.
اسرائیل در حمایت قوی سیاسی و استراتژیک واشنگتن عملیات گسترده نظامی را که در تاریخ شکلگیری اسرائیل از سال ۱۹۴۷ سابقه نداشته است آغاز کرد و به جنگ دامنگستری تبدیل شد.
این جنگ شهرهای باریکه غزه را به ویرانه تبدیل کرد و قتلهای گسترده غیرنظامیان سبب تخطیهای گسترده حقوق بینالملل، حقوق بشر و حقوق بشرخواهانه بینالمللی شد.
اما با وجود آن ایالات متحده دست از حمایت نزدیکترین شریک راهبری خود در منطقه و جهان بر نداشت.
جنگ غزه برای اسرائیل نیز گران تمام شد. اما دستاوردهای کلانی را برای حکومت دستراستی تحت رهبری بینامین نتانیاهو به بار آورد.
مهمترین و شاید کلانترین دستاورد این جنگ تضعیف گسترده نیابتیهای ایران در منطقه بود. ارتش و استخبارات اسرائیل توانستند در قلب تهران، بیروت و صنعا اساسیترین رهبران حماس حزبالله و حوثیها را هدف قرار دهند.
نابودی رهبران گروههای نیابتی ایران توسط استخبارات و ارتش اسرائیل که در منطقه حرف نهایی را میزدند از جمله رهبران حزبالله و حماس، خیرهکننده بود.
این حملات یک نمایش آشکار قدرت اطلاعاتی اسرائیل در منطقه بود.
ایران که حامیان و نیابتی اصلی خود را در منطقه در حد قابل ملاحظهای از دست داده بود، در تلاش جایگزین بهتر برآمد.
اما اشراف اطلاعاتی اسرائیل این مجال را برای ایران نمیداد تا نیابتیهای جدید، دوباره ظرفیت نبرد در برابر ارتش اسرائیل را حاصل کنند.
سپس ایران در تلاش یگانه نیروی بازدارنده در برابر پیشروی ازتش اسرائیل برآمد و آن تقویت نیروهای اتومی و بالا بردن دفاع فضایی خود شد.
امریکاییها وضعیت را با دقت حراست میکردند. امریکاییها میگویند که تهران در صدد غنیسازی بیشاز حد اورانیوم است تا سانترفیوژهای اتومی را برای دستیابی به سلاح کُشنده جمعی تقویت کنند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور جدید امریکا که مهمترین حامی اسرائیل و رهبر سیاسی آن نتانیاهو است نامهای به آیتالله خامنهای رهبر ایران فرستاد.
شرایط نامه بسیار سنگین بود. ایرانیها باید غنیسازی اورانیوم را به صورت عاجل متوقف میکردند و برای مذاکره روی شرایط استفاده اتوم برای تنها برنامههای تقویت انرژی آماده میشدند.
مذاکرات در مسقط پایتخت عمان آغاز شد. اما نتیجه ملموسی به بار نیاورد.
شرایط امریکاییها بسیار سنگین بود و سطح غنیسازی اورانیوم که حتی نیازمندیهای انرژی ایران را برآورده نمیساخت برای تهران قابل قبول نبود.
یگانه گزینه که عبارت از استفاده قوه قهریه یعنی حملات جنگی بود، سر میز دونالد ترامپ قرار گرفت.
اسرائیل خود را آسیبپذیرترین دولت جهان در صورت تقویت نیروهای اتومی ایران میپندارد. این بخاطریست که رهبران سیاسی ایران شعار «نابودی اسرائیل» را همیشه تکرار کرده و حتا در مجامع دیپلومات از گفتن آن دریغ نکردهاند.
دکترین ترامپ تصمیم عجیبی گرفت. او از ورود مستقیم و تحت شرایط به جنگ با ایران پا برون کرد.
اما در عوض در حمایت جدی ارتش و سیاسیون اسرائیل برآمد.
ترامپ دستور داد تا تمام امریکاییها در منطقه خاورمیانه که نیازی برای حضورشان نیست به امریکا برگردند.
این حکم ترامپ، پیام جنگ اجتنابناپذیر را به گوش جامعه جهانی مخابره کرد.
دو روز بعد یعنی ۱۳ جون حملات اسرائیل به ایران آغاز شد.
حملات ارتش به کمک مستقیم استخبارت اسرائیل بسیار حسابشده اجرا شد.
این حملات که توسط پهبادها، راکتهای هوشمند و نیروهای رزمی فضایی اسرائیل اجرا شد ۲۰ تن از رهبران کلیدی ارتش و دانشمندان فزیک اتومی ایران را کشت و به زیرساختارهای ایران صدمه زد.
جنگ تمامعیار میان دو کشور مهم در خاورمیانه زبانه کشید که پیامدهای دردناکی را به بار خواهد آورد.
اسرائیلی که بر ضد نیروهای نیابتی ایران در منطقه جنگ را آغاز کرد، حالا خود به یک بازیگر نیابتی تبدیل شده است.
امریکا که مستقیما در این جنگ داخل نشد توانست همکار اصلی استراتژیک خود را در این جنگ به نیابت گیرد.
هرچند امریکا به ایران اخطار کرده است که اگر به پایگاههایش در منطقه آسیبی برسد، از حمله به ایران و ورود مستقیم به جنگ دریغ نخواهد کرد.
اسرائیل امیدوار است که ایرانیها پای امریکا را در جنگ بکشانند.
اما ایرانیها به خوبی میدانند که ورود امریکا در این جنگ فرمول معامله را در نبردهای خاورمیانه به کلی دگرگون خواهد کرد.
از همینرو امریکاییها در تلاش هستند تا از طریق ارتش اسرائیل به خواست دیرینه تلآویو و واشنگتن برسند که آنهم تضعیف همهجانه نیروهای اتومی ایران خواهد بود.
امریکا بهعنوان ابرقدرت جهان نمیخواهد دشمن دیرینهاش به قدرت اتومی خاورمیانه تبدیل شود و شرکای مستقیمش در خاور میانه را بسان عربستان سعودی، امارات متحده عربی و کویت را تهدید کند.
پس این جنگ برای امریکا بسیار امیدبخش است.
در حقیقت این جنگ، جنگ امریکا با ایران است که توسط اسرائیل اجرا میشود.
نتانیاهو برای بقای خود به جنگ نیاز دارد. از سوی دیگر اسرائیل بهعنوان یک دولت برای بقای خود نیاز به تضعیف ایران دارد. پس چه بهتر که امریکا پول و تجهیزات فراهم کند و ارتش و استخبارات اسرائیل به میدان آید.
نبود دسترسی نهادهای مستقل به مراکز بازداشت و عدم شفافیت در فرآیند اطلاعرسانی باعث شده است که آمارهای دقیق و قابل راستیآزمایی از وضعیت واقعی زندانیان در دسترس نباشد. با این حال، بررسی اسناد رسمی منتشرشده توسط نهادهای وابسته به طالبان، تصویری نگرانکننده از تعداد بازداشتشدگان در سراسر افغانستان ارائه میدهد.
در این تحلیل آماری، گزارشهای چهار سال اخیر اداره احصاییه و معلومات طالبان مورد بررسی قرار گرفتهاند.
آخرین گزارش جامع این اداره به تاریخ ۲۹ اکتبر ۲۰۲۴ منتشر شد. از آن زمان به بعد، اطلاعات کامل و مستند در دسترس عموم قرار نگرفته است. اداره احصاییه و معلومات، به عنوان تنها مرجع رسمی انتشار آمار در افغانستان، در شرایط کنونی تحت کنترول کامل طالبان قرار دارد؛ و با توجه به سوابق موجود، بخش قابل توجهی از آمارهای حساس بهویژه در مورد زندانیان بهطور هدفمند کاهش یافته و مهندسیشده منتشر میشوند.
با وجود این، همین آمارهای رسمی نیز، بازتابی از بخشی از واقعیتهای تلخ و تکاندهنده در خصوص وضعیت زندانیان، به خصوص زندانیان زن در افغانستان تحت حاکمیت طالبان را به نمایش میگذارد.
تعداد مجموعی زندانیان طالبان
پس از تسلط دوباره طالبان، هزاران زندانی این گروه از زندانها آزاد شدند و صدها نفر دیگر نیز یا فرار کردند و یا توسط افراد طالبان رها شدند. اما بهتدریج و با سازماندهی مجدد ساختار زندانها، طالبان این مراکز را به یکی از ستونهای اصلی دستگاه سرکوب حاکمیت خود تبدیل کردند.
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۴ و مطابق با نمودار زیر، مجموع افراد زندانی یا بازداشتشده در زندانها و توقیفگاههای تحت کنترل طالبان به ۲۰۵۱۴ نفر میرسد؛ از این میان، ۱۸۹۷۶ نفر مرد و ۱۵۳۸ نفر زن هستند.
مقایسه تعداد زندانیان از اوایل حاکمیت طالبان تا آخرین گزارش رسمی این گروه در سال ۲۰۲۴، تصویر تکاندهندهای از افزایش چشمگیر شمار زندانیان، بهویژه زندانیان زن ارائه میکند.
بر اساس نمودار بالا، تعداد مجموعی زندانیان در بازه زمانی ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ میلادی، ۱۲۶ درصد افزایش یافتهاست. از این میان، تعداد زندانیان مرد ۱۱۷ درصد و تعداد زندانیان زن بهطور چشمگیر ۳۵۰ درصد افزایش را نشان می دهد.
این رشد قابل توجه در یک بازه زمانی نسبتا کوتاه، پرسشهای جدی درباره روند فزاینده بازداشتها و سازوکارهای قضایی و امنیتی طالبان ایجاد میکند.
افزایش چشمگیر زندانیان زن؛ تصویری از سرکوب سیستماتیک
نکتهای که بیش از همه تکاندهنده است، افزایش چشمگیر تعداد زنان زندانی در دوره حاکمیت طالبان است. آنگونه که در نمودار پایین مشاهده میشود، تعداد زنان زندانی از ۳۴۱ نفر به ۱۵۳۸ نفر رسیده که افزایش ۳۵۰ درصدی را نشان میدهد؛ تصویری گویا از تشدید سرکوب سیستماتیک زنان در حاکمیت آپارتاید جنسیتی طالبان.
این جهش چشمگیر در تعداد زنان بازداشتشده، نگرانیهای جدی در خصوص نحوه برخوردهای قضایی، محدودیتهای فزاینده بر حقوق زنان و روند بازداشتهای فراقانونی در ساختار حکومتی طالبان را تشدید کرده است. مهمترین عامل این افزایش بیسابقه، تشدید سرکوب سیستماتیک زنان توسط طالبان، بهویژه از طریق اجرای سختگیرانه قانون امر به معروف و نهی از منکر است. این قانون بهعنوان مانیفیست محوری حاکمیت طالبان، چارچوبی غیرانسانی برای سرکوب شهروندان افغانستان، بهویژه زنان، فراهم کرده است.
علاوه بر این، نگرانیها درباره وضعیت حقوق بشر در زندانهای طالبان بهطور جدی افزایش یافته است. به تاریخ ۷ عقرب ۱۴۰۳، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل در گزارشی رسمی نگرانی شدید خود را از افزایش موارد خشونت جنسی علیه زنان در بازداشتگاههای طالبان ابراز کرد. وی تأیید نمود که زنان در این زندانها مورد تجاوز جنسی، خشونت فیزیکی و روانی قرار میگیرند. همچنین، گزارشهای مستندی از تجاوزهای گروهی طالبان بر زنان زندانی منتشر شده است.
از سوی دیگر، گزارش تحقیقی افغانستان اینترنشنال که سه ماه پیش منتشر شد، از وجود ۳۱ نوع شکنجه در زندانهای طالبان پرده برداشت؛ از جمله تجاوز جنسی، ضربوشتم شدید و محرومیت از نیازهای اساسی. گزارش دیگری از این رسانه، به تاریخ ۲۴ حوت ۱۴۰۳، نشان میدهد که بودجه اداره زندانهای طالبان از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ بیش از ۲۰۰ درصد افزایش یافته است؛ افزایشی که بهروشنی با روند صعودی تعداد زندانیان همراستا بوده است.
این افزایش چشمگیر در تعداد زندانیان، تنها به زنان محدود نمیشود. بر اساس نمودار بالا، تعداد مردان زندانی نیز افزایشی ۱۱۷ درصدی داشته است. گزارشهای نگرانکننده و مستندی از شکنجه و کشتار مردان – بهویژه نظامیان پیشین و افرادی که به عضویت در جبهات نظامی مخالف طالبان متهماند – در زندانهای این گروه منتشر شده است. این افزایش قابل ملاحظه در تعداد زندانیان مرد نیز با عواملی چون رشد جرایم ناشی از بحران گرسنگی، سرکوب اجتماعی، بازداشت گسترده حامیان جبهات مخالف طالبان و بازداشت اعضای پیشین نیروهای امنیتی حکومت گذشته مرتبط دانسته شده است.
الگوی پراکندگی زندانیان در ولایتها؛ تصویری از سرکوب سراسری
یکی از نکات قابل تأمل در این زمینه، بررسی الگوی ولایتی زندانیان زن است. کابل، با ۳۰۸ زندانی زن، در صدر قرار دارد و افزایش ۷۵۵ درصدی در تعداد زندانیان زن را به ثبت رساندهاست. پس از آن، ولایتهای هرات، بلخ، فاریاب، جوزجان، ننگرهار، تخار، بدخشان، سمنگان، غزنی، بغلان و پروان بیشترین تعداد زنان زندانی را ثبت کردهاند.
بر مبنای آمارهای ادارات طالبان، نزدیک به ۷۰ درصد زندانیان زن در ولایتهای شمال، غرب و شمالشرق متمرکزند؛ با این حال، روند کلی نشانگر سرکوب سراسری زنان در افغانستان است. بهطور متوسط، در اکثر ولایتها، آمار زندانیان زن در دوران حاکمیت طالبان، الگوی افزایشی ۳۵۰ تا ۴۰۰ درصدی را طی کردهاست.
به عنوان نمونه، در گزارش نوامبر ۲۰۲۲، در ولایتهای میدان وردک، پنجشیر، بامیان، خوست، کنر، پکتیکا، دایکندی، قندهار و بادغیس هیچ زندانی زن به ثبت نرسیده بود. اما در گزارش سال ۲۰۲۴ میلادی، در تمامی ولایتهای کشور و به صورت سراسری، زنان زندانی گزارش شدهاند. دایکندی و پنجشیر، با ثبت تنها یک زندانی زن، کمترین آمار را دارند. با این حال، آنگونه که در نمودار بالا قابل مشاهده است (در اینجا تمام ولایتها گنجانده نشدهاند)، افزایش تعداد زندانیان زن در تمامی ولایتها مشهود بوده و در برخی موارد این افزایش به ۹۰۰ درصد (میدان وردک) و ۷۵۰ درصد (کابل) رسیده است.
نکته قابل اهمیت این است که به دلیل محدودیت دسترسی به زندانهای طالبان، تمرکز سازمانهای حقوقبشری عمدتا بر زندان کابل و چند ولایت بزرگ بوده، در حالی که وضعیت زندانیان بهویژه زنان در ولایتهای دورافتاده تقریبا نادیده گرفته شده است.
با توجه به گزارشهای مستند از شکنجه و تجاوز، این سؤال اساسی مطرح میشود که زندانیان در ولایتهای دورافتاده و کمتر مورد توجه، با چه سرنوشتهای دردناکتری روبرو هستند؟ این یکی از موارد کلیدی است که نیاز به توجه فوری نهادها و سازمانهای حقوقبشری دارد.
الگوی آماری وضعیت زندانیان مرد با زندانیان زن تفاوت دارد. بیشترین تعداد زندانیان مرد مربوط به زندانهای کابل، هرات، قندهار، ننگرهار و هلمند است. کابل با بالاترین آمار در صدر قرار دارد و تعداد زندانیان مرد در کابل، ننگرهار و هرات افزایش قابلملاحظهای داشته است، اما این روند در ولایتهای قندهار و هلمند، سیر نزولی را طی کرده است.
افزایش جرایم در سایه سرکوب؛ تصویری متناقض از حاکمیت طالبان
یکی از شاخصهای کلیدی برای دستیافتن به تصویری روشنتر از واقعیت حاکمیت طالبان، روند فزاینده جرایم در سالهای اخیر است. متناسب با تشدید سرکوب شهروندان در راستای تطبیق شریعت اسلامی مورد نظر ملا هبتالله، جرایم نیز بهصورت قابل ملاحظهای افزایش یافته است.
آنگونه که در نمودار پایین مشاهده میشود، براساس آمارهای رسمی اداره احصاییه و معلومات طالبان، از سال ۲۰۲۱ تا اواخر ۲۰۲۴، میزان جرایم با افزایش ۴۹ درصدی از ۱۰٬۸۳۴ مورد به ۱۶٬۱۸۶ مورد رسیده است.
در این میان، جرایم مرتبط با وضعیت بحرانی اقتصادی کشور و میزان قتل، در صدر قرار دارد. تسلط دوباره طالبان، افغانستان را در قعر جدول یکی از کشورهای دارای بدترین بحرانهای بشری جهان قرار داده است. این گروه با دخالت در روند کمکهای بشردوستانه، سوءاستفاده سیستماتیک و ممنوعیت کار زنان، میزان کمکهای جامعه جهانی به ۲۳ میلیون نفر نیازمند را تا ۶۰ درصد کاهش داده است. در مقابل، پاسخ طالبان به جرایم ناشی از بحران معیشتی، سرکوب و اجرای مجازاتهایی چون شلاق بوده است. این گروه دستکم یکهزار نفر را در ملأ عام مجازات کرده که بخشی از آنها به دلیل جرایم مرتبط با فقر و گرسنگی محکوم شدهاند.
براساس گزارش سال ۲۰۲۴ اداره احصاییه و معلومات طالبان، ۱۷۵۱ تن به قتل رسیدهاند؛ آماری که نسبت به سال ۲۰۲۱ افزایش ۲۴۹ موردی را نشان میدهد. این آمار تکاندهنده است، هرچند جزئیات دقیق قتلها منتشر نشده است. با این حال، گزارشهای مستندی وجود دارد که اعضای طالبان، مخالفان خود، بهویژه نظامیان پیشین را تحت پوشش اتهام عضویت در داعش یا آدمربایی، تیرباران کردهاند. از زمان نشر آخرین گزارش طالبان، دهها تن دیگر نیز بهگونه مرموز و بهصورت روزمره در سراسر کشور به قتل میرسند. تصویر واقعی از میزان قتلها و جرایم، بسیار فراتر از آماری است که طالبان مستند یا منتشر میکنند.
نکته قابل تأمل در این زمینه این است که افزایش ۵۰ درصدی جرایم در دوره حاکمیت طالبان، روایت اصلی این گروه مبنی بر تأمین امنیت را به چالش میکشد. بیتردید، کشتارهای غیرنظامیان توسط طالبان در بیست سال نظام جمهوریت کاهش یافته است، اما این گروه با تشدید سرکوب اجتماعی و حاکم ساختن نظامی واپسگرا، امنیت روانی شهروندان را هدف قرار داده و افغانستان را تبدیل به فقیرترین کشور جهان ساخته است.
بیتردید، آمارهای ارائهشده در این گزارش، تنها بخشی از واقعیت تلخ سرکوب، خشونت و بحران ساختاری در افغانستان تحت حاکمیت طالبان را بازتاب میدهند. هرچند تحلیل کامل این ارقام نیازمند پژوهشهای گسترده و کارشناسانه در حوزههای جامعهشناسی، حقوق بشر و علوم سیاسی است، اما همین شواهد آماری، تصویری روشنتر و عینیتر از ابعاد مختلف نقض حقوق شهروندان، بهویژه زنان، ارائه میکنند.
اهمیت این آمارها فراتر از ارائه تصویر وضعیت کنونی است؛ این آمارها میتوانند بهعنوان سندی معتبر و مستند، مبنایی برای دادخواهی و طرح مطالبات حقوقبشری در سطح ملی و بینالمللی باشند. در شرایطی که دسترسی به واقعیتهای میدانی دشوار شده، مستندسازی سیستماتیک و تحلیلی وضعیت موجود، گامی کلیدی برای ثبت حقیقت، تقویت حافظه جمعی و پیگیری عدالت در آینده به شمار میرود.