نگاه کاخ سفید به طالبان

اداره طالبان که اعضای کابینه آن در سنبله ۱۴۰۰ اعلام شد، از چهار سال به این‌سو توسط سرپرستان اداره می‌شود.

در جوزای امسال، ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان گفته بود که اداره طالبان به دلیل ملاحظات سیاسی به‌عنوان سرپرست باقی مانده است.

رهبر طالبان روز جمعه در پیامی که سخنگویان طالبان نشر کرده، از مسئولان طالبان خواسته که «در خدمت نظام شرعی و مسلمانان» باشند و «تمام وزرا و کابینه» از «کلمه سرپرست استفاده نکنند.»

او بازگشت طالبان به قدرت در ۲۴ اسد ۱۴۰۰ را «رهایی افغانستان از اشغال امریکایی و متحدان آن» خوانده است.

ملا هبت‌الله که تاکنون در انظار عمومی ظاهر نشده و طالبان تنها بیانیه‌های کتبی و صوتی منتسب به او را نشر کرده، گفت: «افغانستان پس از پایان اشغال، دارای یک نظام مقدس شرعی گردید، پس از چند دهه در تمام وطن امنیت سرتاسری تامین شد، مردم در روشنایی قوانین شرعی از فساد، ظلم، غصب، مواد مخدر، دزدی، چور و چپاول نجات یافتند.»

«سال‌روز فتح» برای طالبان و «روز سیاه» برای مردم

در حالی که طالبان ۲۴ اسد مصادف با روز ۱۵ آگست را به‌طور گسترده به عنوان «سالروز فتح» جشن می‌گیرند، شهروندان اما آن را «روز سیاه» برای افغانستان می‌نامند.

چهار سال پیش در چنین روزی، اشرف غنی، رئیس‌جمهور سابق افغانستان، در یک چرخبال به اوزبیکستان و سپس به امارات فرار کرد و طالبان به‌طور کامل بر پایتخت تسلط یافتند. به این ترتیب، ارتش و نظام جمهوری اسلامی افغانستان تحت حمایت غرب فرو پاشید. طالبان قبل از سقوط کابل، کنترول بسیاری از شهرهای افغانستان را به دست گرفته بودند.

هبت‌الله آخندزاده، طی چهار سال گذشته، با صدور فرمان‌های متعدد محدودیت‌های گسترده‌ای بر زندگی شهروندان به ویژه زنان وضع کرده است. فعالان و کارشناسان حقوق بشر سیاست‌های طالبان علیه زنان و دختران را مصداق «آپارتاید جنسیتی» عنوان می‌کنند.

حکومت طالبان دروازه مکاتب بالاتر از صنف شش و دانشگاه را به‌روی دختران بسته است. طالبان همچنین زنان را از کار کردن در اکثریت حوزه‌ها و سفر بدون «محرم» منع کرده است.

اخیرا کِرتی وردهان سینگ، معاون وزارت خارجه هند در پاسخ کتبی به یکی از پرسش‌های اعضای مجلس سنای این کشور گفت که دهلی‌نو از نشست سه‌جانبه اخیر مقام‌های چین، پاکستان و طالبان آگاه و با پیوستن احتمالی افغانستان به دهلیز اقتصادی چین-پاکستان مخالف است.

به گفته او، این مخالفت بر اساس اصول حاکمیت ملی هند صورت می‌گیرد، زیرا این پروژه بزرگ زیربنایی موسوم به سی‌پک از مناطقی می‌گذرد که از نظر هند تحت «اشغال غیرقانونی» پاکستان قرار دارند.

دهلی‌نو همچنین این پیام را به طالبان رساند که هرگونه تلاش افغانستان برای پیوستن به پروژه (CPEC) با منافع ملی هند در تضاد است.

100%

پس از نشست بیجینگ، هند در روابط با طالبان محتاطانه و گام‌به‌گام عمل می‌کند. دهلی‌نو می‌داند که محاسبات سیاسی طالبان نه به زیان چین و پاکستان و نه کاملاً متمایل به سوی هند خواهد بود. بیجینگ و اسلام‌آباد کمک‌های محدود بشردوستانه و پروژه‌های کوچک توسعه‌ای میان هند و طالبان را قابل‌تحمل می‌دانند، اما در سطح طرح‌های بزرگ اقتصادی و معادلات منطقه‌ای، نزدیکی کابل و دهلی‌نو را تحمل نخواهند کرد. طالبان نیز تلاش می‌کنند روابط خود را با هر دو طرف متعادل نگه دارند.

• 

  دیدار سه‌جانبه در بیجینگ؛ چین به بهبود روابط پاکستان و طالبان کمک می‌کند

تغییرات در ساختار قدرت در جنوب آسیا و رخدادهای پی‌درپی، نقش منطقه‌ای هند را تحت تأثیر قرار داده است. نزدیکی نسبی روابط بنگلادش و پاکستان، کاهش نفوذ هند بر سازمان سارک، فعال‌شدن دوباره سازمان همکاری شانگهای، اختلافات تعرفه‌ای میان هند و ایالات متحده و هم‌زمان روابط ویژه میان جنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، و دونالد ترامپ، همگی باعث شده‌اند نقش و نفوذ پیشین منطقه‌ای دهلی نو رو به افول گذارد.

از گرما تا احتیاط در روابط

هند پس از سال ۲۰۲۱ به‌تدریج روابط رسمی با نمایندگان طالبان را آغاز کرد.

در ۳۱ اگست همان سال، دیپاک میتل، سفیر پیشین هند در قطر با شیرمحمد عباس استانکزی رئیس قبلی دفتر سیاسی طالبان دیدار کرد و سپس این روابط را از طریق جی. پی. سینگ نماینده ویژه در امور پاکستان، افغانستان و ایران ادامه داد.

در نوامبر ۲۰۲۴، هند یکی از نمایندگان طالبان را پذیرفت و در دسمبر همان سال، زمانی که حملات هوایی پاکستان به افغانستان روابط طالبان و اسلام‌آباد را تیره کرد، هندی‌ها این وضعیت را یک فرصت راهبردی دانستند و کانال‌های دیپلوماتیک تازه‌ای برای گسترش روابط با طالبان گشودند.

در جنوری ۲۰۲۵، وکرم مسری، دبیر وزارت خارجه هند، در دبی با امیرخان متقی، سرپرست وزارت خارجه طالبان دیدار کرد؛ این نخستین نشست عالی‌رتبه میان دهلی نو و طالبان بود.

طالبان در ماه می بدون تاخیر حمله تروریستی به گردشگران هندی در پهلگام کشمیر را محکوم کردند و وزیر خارجه هند، اس. جی. شنکر، برای نخستین‌بار با امیرخان متقی گفت‌وگو کرد.

شنکر گفت هند «گام‌های شجاعانه برخواهد داشت» که به گفته رسانه‌های هندی، یکی از آن‌ها ارائه کمک‌های بشردوستانه به پناهجویان افغان اخراج‌شده از پاکستان بود.

با این حال، روند گرم شدن روابط چندان طولانی نشد، زیرا بیجینگ وارد صحنه گفت‌وگوهای سیاسی پاکستان و طالبان شد. چین با استفاده از فرصت، نشست‌های سه‌جانبه با کابل و اسلام‌آباد را دوباره فعال کرد و روابط طالبان و پاکستان وارد مرحله تازه‌ای از بهبود شد.

پاکستان به‌طور غیرعلنی پذیرفت که در واکنش به حملات تحریک طالبان پاکستان (TTP) در خاک افغانستان عملیات نظامی انجام ندهد و طالبان نیز با میانجیگری بیجینگ تعهد کرد که جنگجویان تحریک طالبان پاکستان را از اطراف دیورند دور کند و در میان طالبان افغانستان جذب آنان را ممنوع سازد. دو طرف توافق کردند که مسائل امنیتی و اختلافات مرزی را در سطح هیأت‌های امنیتی حل‌وفصل کنند.

• 

  پاکستان می‌گوید طالبان برای رفع نگرانی‌ها درباره تی‌تی‌پی تمایل نشان داده است

در پی این نشست‌ها، وزیر خارجه، معاون نخست‌وزیر و وزیر داخله پاکستان به کابل سفر کردند و انتظار می‌رفت وزیر خارجه طالبان، امیرخان متقی، به اسلام‌آباد برود، اما ظاهراً به دلیل تحریم‌های سازمان ملل و مخالفت امریکا، سفر او به تعویق افتاد.

بهبود روابط میان رئیس ستاد ارتش پاکستان، عاصم منیر و ایالات متحده نیز بر شکل‌گیری روابط تازه دهلی نو، اسلام‌آباد و طالبان بی‌تأثیر نیست. بسیاری از مقامات طالبان، منیر را فردی می‌دانند که تمایلی به مذاکره ندارد و به استفاده از زور تکیه می‌کند، اما گزینه دیگری برای تعامل و گفت‌وگو با پاکستان ندارند، زیرا منیر برای پنج سال دیگر به ریاست ستاد ارتش ادامه خواهد داد.

قرار دادن «ارتش آزادی‌بخش بلوچستان» و « مجید بریگید» در فهرست سازمان‌های تروریستی از سوی امریکا ـ که اسلام‌آباد آن‌ها را گروه‌های نیابتی هند می‌داند ـ نیز نتیجه روابط تازه عاصم منیر با واشنگتن است. پیش از این، ایالات متحده «تحریک طالبان پاکستان» را نیز در فهرست تروریستی قرار داده بود.

با توجه به تحولات، به نظر می‌رسد طالبان گرمی روابط خود با هند را کاهش داده‌اند، اما اگر واشنگتن با هماهنگی پاکستان گام‌های دیگری مشابه محدودیت بر سفر متقی بردارد، این احتمال وجود دارد که طالبان دوباره به سوی دهلی نو متمایل شوند. چنین سیاستی در جنوب آسیا جدید نیست و تنش تازه در روابط هند و امریکا نیز دهلی نو را به نزدیکی بیشتر با روسیه و حتی رقیب خود، چین، ترغیب کرده است.

دهلی نو به دنبال چیست؟

هند در دوره بیست‌ساله نظام جمهوری افغانستان، میلیاردها دالر در پروژه‌های سدسازی، راه‌سازی، ساخت پارلمان جدید، آموزش نیروهای نظامی افغان و اعطای بورس‌های تحصیلی سرمایه‌گذاری کرد و حدود ۲۰ پروژه آن هنوز نیمه‌تمام باقی مانده است.

با وجود این‌که هند برخلاف رقبای منطقه‌ای خود سال‌ها با طالبان رابطه‌ای نداشت، همزمان با روی کار آمدن طالبان در کابل، دوباره ارتباطات و تلاش‌های نفوذ نرم خود را در قالب کمک‌های بشردوستانه آغاز کرد. دهلی نو ده‌ها هزار تن گندم، و دارو برای زلزله‌زدگان به افغانستان فرستاد و برای سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، بودجه توسعه‌ای ۲۵ میلیون دالری و بورس‌های تحصیلی اختصاص داد.

یکی از اهداف روابط دهلی نو با طالبان، بازگرداندن نفوذ از دست‌رفته در افغانستان و تقویت ارتباطات اقتصادی با آسیای میانه از طریق بندر چابهار و کریدور بین‌المللی شمال–جنوب است. اما بیجینگ نیز برای دهلی نو یک چالش محسوب می‌شود، چرا که به‌تدریج در سراسر منطقه نفوذ اقتصادی و سیاسی خود را گسترش می‌دهد.

هند همچنین از گروه‌های شبه‌نظامی که با حمایت پاکستان در کشمیر می‌جنگند نگران است. این گروه‌ها پیش‌تر در افغانستان پایگاه داشتند و بسیاری از اعضای آن‌ها در صفوف طالبان جنگیده‌اند. حرکت دوباره آن‌ها به سوی کشمیر و دریافت حمایت از اعضای طالبان افغانستان، همانند تحریک طالبان پاکستان، برای دهلی نو مشکل‌ساز خواهد شد. از همین رو، هند می‌خواهد نفوذ و ارتباطات خود را در افغانستان، به‌ویژه در امتداد دیورند، حتی در قالب کمک‌های بشردوستانه حفظ کند. در عین حال، نزدیکی به گروه‌های ضدپاکستانی نیز برای دهلی نو بی‌جاذبه نیست.

برای هند، دست‌کم این یک موفقیت به شمار می‌رود که طالبان در جبهه‌ای هم‌سو با پاکستان و چین قرار نگیرند.

چین و پاکستان هر دو با طالبان در سطح سفیر روابط غیررسمی دارند و هیئت‌های عالی‌رتبه میان آن‌ها رفت‌وآمد می‌کنند. بیجینگ حتی پیش از به قدرت رسیدن طالبان با این گروه رابطه داشت، از همین رو روابط و سرمایه‌گذاری‌های چین نزد طالبان احتمالاً بر هند مقدم و معتبر است.

از نگاه بسیاری از افغان‌ها، چین نماد بهره‌کشی اقتصادی است و هند کشوری است که پیش از هر چیز منافع خود را می‌سنجد. از همین رو، پس از فروپاشی نظام جمهوری و چرخش بیشتر دهلی نو به سوی طالبان، شمار زیادی از مخالفان این گروه، چنین رویکردی را به دیده انتقاد نگریستند.

در مورد شناسایی رسمی طالبان، سیاست‌های هند، چین و پاکستان مشابه است؛ با این تفاوت که بیجینگ و اسلام‌آباد روابط دیپلوماتیک در سطح بالا با طالبان دارند، اما هند روابط مستقیم و بی‌سروصدا را حفظ می‌کند، نه مشروعیت می‌دهد و نه میدان را کاملاً به چین و پاکستان وا می‌گذارد.

هند همچنین می‌داند که طالبان یک حکومت جامع، منظم و مشروع نیست، به همین دلیل این نگرانی وجود دارد که به گروه‌های مسلح مخالف هند پناه بدهد. این نگرانی را چین و کشورهای آسیای میانه نیز دارند، اما برای کاهش دغدغه‌های امنیتی خود با طالبان ارتباط خود را حفظ کرده اند.

پیش از نشست بیجینگ، مقامات طالبان درباره بندر چابهار با اشتیاق سخن می‌گفتند، اما پس از نشست، جلسات، مذاکرات و وعده‌های مربوط به چابهار رو به کاهش گذاشت. تحریم‌های امریکا هنوز متوجه این بندر است، هرچند پیش‌تر از معافیت برخوردار بود.

بلخ که روزی نماد مقاومت در برابر طالبان بود، این بار بدون مقاومت جدی، به بخشی از قلمرو این گروه بدل شد.

وقتی پیشروی طالبان به مراکز شهرها و ولایات افزایش یافت، رهبری حکومت و بسیاری از مردم منتظر بودند که رهبران شمال از جمله عطا محمد نور، مارشال عبدالرشید دوستم و محمد محقق، چهره‌های با نفوذ ضد طالبان، چه اقدام معجزه‌‌آسایی در برابر طالبان انجام می‌دهند. اما دیری نگذشت که سد مقاومت نیروهای این چهره‌ها نیز فروریخت و طالبان کنترول اکثر ولسوالی‌های بلخ و شهر مزارشریف را به دست گرفتند.

سقوط مزارشریف، لحظه‌ای سرنوشت‌ساز در فروپاشی دولت جمهوری افغانستان بود. این شهر که دروازه شمال و مهم‌ترین مسیر ارتباطی کشور با آسیای میانه به شمار می‌رود، ظرف چند ساعت به دست طالبان افتاد و با آن، آخرین سنگر مهم دولت در شمال فرو ریخت. مرور رویدادها، گزارش‌های داخلی و بین‌المللی، اظهارات عطا محمد نور در برنامه «از نگاه دیگر» افغانستان اینترنشنال و شواهد میدانی، نشان می‌دهد که چگونه ترکیبی از عوامل سیاسی، نظامی و اجتماعی، مسیر سقوط را هموار کردند.

جایگاه ویژه ولایت بلخ در شمال

بلخ در جغرافیای سیاسی و اقتصادی افغانستان جایگاهی استثنایی دارد. این ولایت نه تنها به دلیل بندر حیرتان، که شریان حیاتی واردات سوخت، آرد و کالا از اوزبیکستان است، بلکه به‌خاطر موقعیت راهبردی‌اش به‌عنوان «دروازه شمال» اهمیت دارد. کنترول بر بلخ، یعنی کنترول بر بخش بزرگی از تجارت رسمی و غیررسمی کشور، مسیرهای ترانزیتی به آسیای میانه، و همچنین محورهای مواصلاتی به ولایت‌های شمال‌شرقی و شمال‌غربی.

شهر مزارشریف، مرکز بلخ، از نظر فرهنگی و مذهبی نیز وزنه‌ای سنگین دارد. زیارتگاه روضه مبارک، بازارهای پررونق، و بافت قومی متنوع، همگی این شهر را به قلب تپنده شمال تبدیل کرده‌اند.

بلخ در دوره اول طالبان؛ مرکز مقاومت

در نیمه دوم دهه ۷۰ خورشیدی، هنگامی که طالبان بیشتر افغانستان را تصرف کرده بود، بلخ و مزارشریف یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های مقاومت علیه این گروه بود. فرماندهان جبهه متحد شمال مانند عبدالرشید دوستم، محمد محقق و عطا محمد نور، با استفاده از ساختارهای اجتماعی-قومی این شهر را به سنگری مستحکم تبدیل کرده بودند. حتی پس از سقوط کابل در سال ۱۳۷۵، مزارشریف برای مدتی در دست مخالفان طالبان باقی ماند و مقاومت از این نقطه هدایت می‌شد.

این سابقه تاریخی باعث شده بود که در سال ۲۰۲۱، بسیاری تصور کنند که مزارشریف آخرین شهری خواهد بود که به دست طالبان می‌افتد.

آخرین سفر اشرف غنی؛ وعده‌هایی که عملی نشد

در ۱۱ اگست ۲۰۲۱، تنها چهار روز پیش از سقوط، اشرف غنی، رئیس‌جمهور وقت، در سفری غیرمنتظره به مزارشریف رفت. او با عبدالرشید دوستم، عطا محمد نور، محمد محقق و جمعه‌خان همدرد دیدار کرد. پیام رسمی سفر، ایجاد یک جبهه متحد برای دفاع از شمال بود.

غنی در این دیدار وعده داد که نیرو، تجهیزات و پشتیبانی هوایی بیشتری به بلخ ارسال خواهد کرد. تصاویر منتشرشده از جلسه، رهبران شمال را در حال دست‌دادن و تبسم نشان می‌داد. اما عطا محمد نور بعدها در گفت‌وگو با برنامه «از نگاه دیگر» در رادیو افغانستان اینترنشنال گفت که «این سفر بیشتر جنبه تبلیغاتی داشت» و هیچ‌یک از وعده‌ها عملی نشد. به گفته او، نه تجهیزات کافی فرستاده شد، نه پشتیبانی هوایی جدی صورت گرفت.

100%

وضعیت امنیتی و سیاسی پیش از سقوط

از اوایل تابستان ۲۰۲۱، طالبان ولسوالی‌های بلخ را یکی پس از دیگری تصرف کرد: چمتال، دولت‌آباد، شولگره، خلم و کشنده. سقوط این مناطق حلقه محاصره شهر مزارشریف را تنگ‌تر کرد. هم‌زمان، روحیه نیروهای امنیتی به شدت تضعیف شد. شایعاتی مبنی بر «معامله پشت پرده» میان ارگ و طالبان میان سربازان و مردم رواج یافت.

در ظاهر، ائتلافی میان دوستم، نور و دیگر رهبران شکل گرفته بود، اما رقابت‌های دیرینه، اختلاف در شیوه فرماندهی و بی‌اعتمادی متقابل، مانع هماهنگی عملیاتی شد. از سوی دیگر، حکومت مرکزی در کابل نیز دچار سردرگمی و بحران تصمیم‌گیری بود.

رشد جریان‌های افراطی در شمال

شمال افغانستان که در دهه‌های گذشته عمدتاً تحت نفوذ رهبران ضدطالبان بود، در سال‌های اخیر شاهد رشد تدریجی جریان‌های افراطی بود. گروه‌هایی با ایدئولوژی نزدیک به طالبان و حتی داعش، در ولسوالی‌های مرزی و روستاهای دورافتاده، شبکه‌های تبلیغاتی و جذب نیرو ایجاد کردند.

ضعف حضور دولت، فقر گسترده، و نفوذ شبکه‌های مذهبی برون‌مرزی، زمینه را برای گسترش این افکار فراهم کرد. این تغییر اجتماعی باعث شد که طالبان، برخلاف دهه ۷۰، این بار در بسیاری از مناطق شمال با مقاومت جدی مردمی مواجه نشود و حتی حمایت پنهان برخی گروه‌های محلی را به‌دست آورد.

خروج نیروهای آلمانی؛ تغییر موازنه

حضور نیروهای آلمانی در مزارشریف، به‌ویژه در پایگاه کمپ مارمل، سال‌ها به عنوان پشتوانه امنیتی مهم برای شمال عمل می‌کرد. آلمان مسئولیت آموزش نیروهای امنیتی افغانستان در قول‌اردوی ۲۰۹ شاهین را بر عهده داشت. اما با آغاز روند خروج ناتو در بهار ۲۰۲۱، آلمان نیز نیروهایش را به سرعت و حتی بدون خدا حافظی با آخرین والی جمهوریت - فرهاد عظیمی- خارج کرد.

خروج نیروهای آلمانی، هم از نظر عملیاتی و هم روانی، خلأ بزرگی ایجاد کرد. بسیاری از نظامیان افغان که سال‌ها به پشتیبانی آلمان عادت کرده بودند، احساس کردند که تنها مانده‌اند.

روز سقوط؛ فروپاشی برق‌آسا

صبح ۱۴ آگست، درگیری‌ها در حومه مزارشریف شدت گرفت. برخی واحدهای ارتش و پولیس که وظیفه داشتند خطوط دفاعی را حفظ کنند، شبانه مواضع خود را ترک کردند. عطا محمد نور با لباس نظامی و با حضور فرزندانش، دست به مانور هایی زد تا سبب تقویت روحیه مردم و نیروهای نظامی شود. روز بعد، طالبان از محور حیرتان و خلم وارد شهر شدند. مقاومت سازمان‌یافته‌ای شکل نگرفت. ظرف چند ساعت، ساختمان ولایت، قول‌اردوی ۲۰۹ شاهین، ریاست امنیت ملی و میدان هوایی مزار به دست طالبان افتاد.

عطا محمد نور و عبدالرشید دوستم، همراه با نزدیکان شان، از مرز حیرتان به اوزبیکستان رفتند و از آنجا به امارات متحده عربی و ترکیه سفر کردند.

پیامدها و تحلیل نهایی

با سقوط مزارشریف، نه تنها شمال افغانستان از دست دولت خارج شد، بلکه راه هرگونه پشتیبانی زمینی به کابل قطع گردید. تنها یک روز بعد، طالبان وارد کابل شدند و جمهوری افغانستان فروپاشید.

سقوط مزارشریف نتیجه مجموعه‌ای از عوامل درهم‌تنیده بود که همزمان در عرصه سیاسی، نظامی و اجتماعی عمل کردند. نبود انسجام میان رهبران محلی و اختلافات دیرینه آن‌ها، مانع شکل‌گیری یک فرماندهی واحد و موثر شد. بی‌اعتمادی به حکومت مرکزی و عملی‌نشدن وعده‌های اشرف غنی، انگیزه همکاری با کابل را به‌شدت کاهش داد.

خروج نیروهای ناتو، به‌ویژه آلمان که سال‌ها حامی امنیت و آموزش نیروهای شمال بودند، روحیه مدافعان را به‌طور جدی تضعیف کرد. در این میان، رشد تدریجی جریان‌های افراطی در مناطق شمالی که بخشی از بستر اجتماعی طالبان را تشکیل داد، زمینه نفوذ این گروه را هموار ساخت. طالبان نیز با بهره‌گیری از جنگ روانی و استفاده ماهرانه از شبکه‌های اجتماعی، ذهنیت بسیاری را نسبت به حتمی‌بودن پیروزی خود تغییر داد و عملاً مقاومت سازمان‌یافته را پیش از آغاز، در هم شکست.

سفر اشرف غنی به مزارشریف، که می‌توانست نقطه عطفی برای انسجام شمال باشد، عملاً به یک حرکت نمایشی محدود شد و نتوانست روند سقوط را تغییر دهد. بلخ که روزگاری نماد مقاومت در برابر طالبان بود، این بار بدون مقاومت جدی، به بخشی از قلمرو این گروه بدل شد.

علاوه بر امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان که روابط عمیق تاریخی با اسلام‌آباد دارد، برخی جریان‌های مخالف طالبان نیز سالروز استقلال پاکستان را شادباش گفته‌اند.

رئیس روابط خارجی جبهه مقاومت ملی سالروز استقلال پاکستان را تبریک گفت و این کشور را «وارث امپراتوری‌های بزرگ شبه‌قاره» توصیف کرد. او از پاکستان خواست تا برای مقابله با تهدیدات مشترک علیه صلح و امنیت دو کشور که طالبان افغان یکی از تهدیدهاست، در کنار جبهه مقاومت قرار گیرد.

محمد محقق نیز در پیامی اظهار داشت: «از صمیم قلب، سالروز استقلال پاکستان را به دولت و ملت بزرگ این کشور تبریک می‌گوییم.» او پاکستان را قربانی تروریسم، «برادر دینی»، «همسنگر» و «دارای پیوندی ناگسستنی» خواند.

پیش‌تر، عطامحمد نور، رهبر یکی از شاخه‌های جمعیت اسلامی، در حمایت از پاکستان در برابر هند موضع‌گیری کرده بود. او در واکنش به حملات هند به مناطقی در پاکستان، رویکرد هند را مشابه «رژیم اسرائیل» دانست و هشدار داد که «پاکستان غزه‌ای بی‌دفاع نیست و یکی از قدرت‌های نظامی و هسته‌ای منطقه محسوب می‌شود.»

این موضع‌گیری‌ها در تاریخ سیاسی افغانستان بی‌سابقه است، زیرا هم‌سویی با پاکستان به دلیل حساسیت‌های تاریخی و سیاسی، همواره یک تابو بوده است. رهبران سیاسی افغانستان دهه‌ها از دشمنی با پاکستان به‌عنوان ابزاری برای جلب حمایت عمومی و کسب محبوبیت اجتماعی استفاده کرده‌اند. اما چه چیزی باعث این تغییر اساسی در رویکرد این سیاست‌مداران شده است که سال‌ها علیه پاکستان سخن می‌گفتند؟

جبهه مقاومت ملی و چهره‌هایی مانند عطامحمد نور و محمد محقق از بستری سیاسی و اجتماعی برخاسته‌اند که سابقه دشمنی آشکار با پاکستان داشته است. جمعیت اسلامی و رهبران آن خود را قربانی سیاست‌های پاکستان می‌دانستند و برخی حتی این کشور را به دست داشتن در ترور برهان‌الدین ربانی و احمدشاه مسعود متهم کرده‌اند.

مخالفان طالبان سال‌ها این گروه را نیابتی پاکستان می‌دانستند و معتقد بودند که اسلام‌آباد در به قدرت رسیدن طالبان در دهه ۱۹۹۰ و بازگشت آن‌ها در سال ۲۰۲۱ نقش کلیدی داشته است. این رهبران عمدتاً متحد هند، دشمن دیرینه پاکستان، بودند.

با این حال، چهار سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، معادلات تغییر کرده است. رهبران مخالف طالبان اکنون تلاش دارند به دهه‌ها بی‌اعتمادی و خصومت با پاکستان پایان دهند و بدون ترس از قضاوت عمومی، از این کشور حمایت کنند.

این رویکرد حتی به چنددستگی در برخی جریان‌ها منجر شده است. تلاش جبهه مقاومت ملی به رهبری احمد مسعود برای نزدیکی به پاکستان، نارضایتی امرالله صالح، معاون پیشین رئیس‌جمهور را برانگیخته و او ظاهراً به همین دلیل از این جبهه فاصله گرفته است. صالح در بیانیه اخیر خود، بدون اشاره مستقیم به پیام جبهه مقاومت درباره سالروز استقلال پاکستان، به‌شدت از رهبران سیاسی‌ای که به دنبال دوستی با پاکستان هستند، انتقاد کرد.

صالح از مخالفان سرسخت پاکستان است و اختلافات میان پاکستان و طالبان بر سر تحریک طالبان پاکستانی را نمایشی می‌داند.

چهار سال پس از حاکمیت طالبان، مخالفان این گروه هنوز نتوانسته‌اند اقدامات موثری علیه رژیم حاکم انجام دهند. نبود پایگاه سیاسی و نظامی قوی و رویکرد محتاطانه کشورهای همسایه و منطقه، موجب شده است که این گروه‌ها دستاوردی قابل‌توجه در مبارزه با طالبان نداشته باشند.

اما رهبران مخالف طالبان دریافته‌اند که بدون حمایت کشورهای منطقه، به‌ویژه ایران و پاکستان که دهه‌ها در منازعات افغانستان دخیل بوده‌اند، تغییر معادلات کنونی ممکن نیست. تحولات افغانستان در چهار دهه گذشته عمدتاً از اسلام‌آباد و تهران هدایت شده است. از این رو، رهبران مخالف طالبان تلاش دارند به بی‌اعتمادی تاریخی پایان دهند و فصل جدیدی از همکاری با پاکستان و دیگر کشورهای منطقه را آغاز کنند.

این رهبران دریافته‌اند که پاکستان بازیگر غیرقابل جایگزین در معادله افغانستان است. آن‌ها که در ۲۰ سال گذشته تمام تخم‌ها را در سبد امریکا و ناتو گذاشته بودند، اکنون آن را خطای استراتژیک خود می‌دانند.
رهبران مخالف طالبان درحالی امیدوار به کسب حمایت پاکستان هسستند که روابط این کشور با طالبان پرتنش و بحرانی است. با وجود تلاش‌های طالبان برای جلب رضایت پاکستان، اسلام‌آباد معتقد است که طالبان اقدامات کافی برای مهار تهدیدهای تروریستی از خاک افغانستان انجام نداده‌ است.

حملات تحریک طالبان پاکستان افزایش یافته‌ است و جدایی‌طلبان بلوچ قدرت بیشتری گرفته‌اند. پاکستان حتا طالبان افغان را به همدستی با هند متهم می‌کند و مدعی است که دهلی با آزادی بیشتری از خاک افغانستان علیه پاکستان فعالیت می‌کند.

پاکستان از ابزارهایی مانند شکایت در سازمان ملل، حمایت از موضع دونالد ترامپ برای خلع سلاح طالبان، حملات هوایی به خاک افغانستان و بستن مسیرهای ترانزیتی و تجاری استفاده کرده، اما این اقدامات نتیجه‌ای نداشته است. به نظر می‌رسد اسلام‌آباد از متحد سابق خود در مبارزه با تحریک طالبان پاکستان و دیگر گروه‌های شبه‌نظامی ناامید شده است.

از این رو، پاکستان برای افزایش فشار بر طالبان، تماس‌ها و روابط خود با رهبران مخالف این گروه را گسترش داده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که نمایندگان ارشد سازمان استخبارات پاکستان در دو سال گذشته بارها با رهبران مخالف طالبان در ترکیه، تاجیکستان و امارات متحده عربی دیدار کرده‌اند. در آینده، پاکستان ممکن است از این نیروها به‌عنوان ابزاری برای فشار بر طالبان استفاده کند.

در مقابل، هند پس از بازگشت طالبان به قدرت، روابط خود را با این گروه بهبود بخشیده است. هرچند دهلی در دهه هفتاد خورشیدی از گروه‌های ضد طالبان حمایت می‌کرد، اما اکنون هیچ نشانه‌ای از حمایت این کشور از جریان‌های مخالف طالبان دیده نمی‌شود.

این جریان‌ها سابقه‌ای طولانی در همکاری و روابط با پاکستان داشته‌اند. پاکستان نه‌تنها از جنگ طالبان علیه امریکا و غرب حمایت کرد، بلکه پیش‌تر از جنگ مجاهدین علیه شوروی نیز پشتیبانی کرده بود. با این حال، برخلاف طالبان و بسیاری از رهبران پشتون در افغانستان که مسئله خط دیورند را حل‌نشده می‌دانند، اکثر این چهره‌ها آن را موضوعی خاتمه‌یافته تلقی می‌کنند که این موضع‌گیری برای پاکستان خوشایند است. برای پاکستان، مسئله دیورند همواره اهمیت داشته و حتی در دیدار با نمایندگان افغانستان، این موضوع را صراحتاً مطرح کرده‌اند.

خط دیورند منبع تنش میان پاکستان و افغانستان و عامل تحریک ناسیونالیسم قومی پشتونی علیه پاکستان بوده است. این دو عامل حکومت‌های پیشین افغانستان را به هند نزدیک کرده بود. حتا در میان سران طالبان نیز حمایت از مسئله خط دیورند دیده می‌شود که ناخواسته این گروه اسلامگرا و امت‌گرا را به ناسیونالیست‌های پشتونی نزدیک می‌کند که سودای پشتونستان مستقل و تجزیه پاکستان را در سر می پرورانند.

در گذشته، رهبران سیاسی و جریان‌های غیرپشتون به دلیل مصلحت‌های سیاسی و پایبندی به روایت رسمی دولت‌های افغانستان، مواضعی علیه پاکستان اتخاذ می‌کردند؛ اما پس از سقوط جمهوریت، تمام این مصلحت‌اندیشی‌ها و ملاحظات سیاسی فروپاشیده و مواضع آشکارتری نمایان شده است.

عفو بین‌الملل پنجشنبه، ۲۳ اسد به مناسبت چهارمین سالروز سلطه طالبان بر افغانستان در بیانیه‌ای نوشت که با بازگشت این گروه به قدرت، چارچوب‌های قانونی در کشور به‌طور کامل نابود شده و یک سیسم سخت‌گیرانه مبتنی بر مذهب و تفسیر طالبانی از شریعت اسلامی جایگزین نظام حقوقی شده است.

این سازمان درباره نظام قضایی طالبان نوشت: «این سیستم پر از تناقض، معافیت فراگیر از مجازات، عدم پاسخگویی، محاکمه خودسرانه و ناعادلانه، تعصب، مجازات بدنی و سایر بدرفتاری با متهمان است».

در بیانیه عفو بین‌الملل آمده است که طالبان باید «فورا احکام ظالمانه» خود را لغو، مجازات‌ بدنی را متوقف و حقوق بشری شهروندان کشور را رعایت کند. این سازمان حقوق بشری تاکید کرده است که طالبان باید به طور فعال و مؤثر به استقلال قضایی و حاکمیت قانون احترام بگذارد.

عفو بین‌الملل از جامعه جهانی خواست که از طریق فشار دیپلوماتیک و تعامل اصولی با طالبان، برای بازگرداندن یک نظام حقوقی رسمی و حمایت از حقوق بشر فوراً اقدام کند.

سمیرا حمیدی، از اعضای عفو بین‌الملل در جنوب آسیا گفت: «پس از چهار سال حکومت طالبان، آنچه باقی مانده است یک نظم قانونی کاملاً مبهم و اجباری است که اطاعت را بر حقوق و سکوت را بر ابراز حقیقت اولویت می‌دهد».

سازمان عفو بین‌الملل نوشت که طالبان نهادهای مانند دادگاه‌های خانواده، واحدهای عدالت نوجوانان و واحدهای مبارزه با خشونت علیه زنان را از نظام عدلی و قضایی کشور برچیده ا‌ست. این سازمان تصریح کرد که در حال حاضر زنان افغان «تقریباً هیچ‌گونه دسترسی» به عدالت ندارند.

طالبان به‌رغم خواست سازمان‌های بین‌المللی مبنی بر توقف شکنجه و مجازات بدنی متهمان، به شلاق زدن و اعدام افراد در ملاء عام ادامه داده است. این گروه شیوه مجازات خود را اجرای «دستور شریعت اسلامی» می‌نامد.