رابرت دی بیلارد، افسر فعال نیروی دریایی امریکا، در مقالهای تحلیلی تصریح میکند که امریکا اکنون از یک فرصت ایدهآل برای تضعیف طالبان و حذف پناهگاههای تروریستی در افغانستان برخوردار است. او میگوید امریکا با توانمندسازی مقاومتهای ضد طالبان میتواند به اهداف راهبردیاش دست یابد.
این مقاله که در وبسایت «اسمال وار ژورنال» منتشر شده است، آقای بیلارد خروج آشفته امریکا از افغانستان در اگست ۲۰۲۱ و استیلای طالبان را «پایانی ننگین و تحقیرآمیز» بر دو دهه فداکاری نیروهای امریکایی در افغانستان میداند.
او میگوید در حالیکه یکی از اهداف علنی تهاجم امریکا در سال ۲۰۰۱، جلوگیری از تبدیل افغانستان به پناهگاه امن تروریستی بود، اما خروج ایالات متحده و استیلای طالبان، افغانستان را در وضعیتی قرار داد که بهطرزی حیرتآور، برای منافع امنیتی امریکا و جهان بدتر از سپتمبر ۲۰۰۱ است.
او میگوید با آنکه افغانستان در حاشیه توجه جهانی قرار گرفته، گروههای پراکنده مقاومت ضدطالبان در حال انجام شورش برعلیه این گروهند که اگر بهدرستی توانمند شوند، میتوانند به نتایج راهبردی همسو با منافع امنیتی امریکا دست یابند.
او بدین باور است که اکنون زمانی ایدهآل برای تقویت تلاشهای مقاومت در افغانستان است؛ زیرا طالبان همزمان درگیر تنشها با پاکستان در امتداد خط دیورند، از دست دادن عواید تریاک، خطر قطع پرداختهای هفتگی ۴۰ میلیون دالری از سوی امریکا، و مدیریت عملیات ضدشورش خود علیه داعش است. مجموع این عوامل بدترین انقباض اقتصادی در تاریخ معاصر افغانستان را رقم زده است.
نویسنده این مقاله تصریح میکند که امریکا اکنون با حمایت از جنبشهای فعال ضدطالبان، هم میتواند پناهگاههای امن تروریستان را در خاک افغانستان که امنیت جهانی را تهدید میکند از میان ببرد و هم دسترسی راهبردی واشنگتن به آسیای میانه را احیا کند.
مولفه اصلی که باید در گام نخست بررسی شود، چگونگی پیشبرد «شورش» در برابر «ضدشورش» است. در جنگ جهانی اول، افسر ارتش بریتانیا توماس ای. لارنس (معروف به «تی. ای. لارنس) در قالب «بیستوهفت مقاله» الگوی روشنی ارائه کرد که چگونه قدرتهای غربی میتوانند شورشهای خارجی را بهگونهای موفق توانمند سازند.
در بین سالهای ۱۹۱۶ تا ۱۹۱۸، او قیام پراکنده قبایل عرب را به کارزاری راهبردی بدل کرد که امپراتوری عثمانی را در حجاز فلج ساخت. او بر انسجام، مشروعیت سیاسی و کمک خارجی تأکید داشت تا از ضعفهای اشغالگری بهره ببرد.
بیلارد معتقد است که امروز با گذشت بیش از چهارسال از حاکمیت طالبان، افغانستان شرایط مشابهی دارد: رژیمی نامحبوب و ناتوان در حکومتداری، جمعیتی طردشده، جغرافیای ناهموار مناسب برای جنگ چریکی، و جنبشهای نوپای مقاومتی که در پی وحدتاند.
سختگیری ایدئولوژیک و ضعف اداری طالبان شکافهایی ایجاد کرده است که یک مقاومت منسجم و مردممحور میتواند این گروه را حذف کند. بیلارد میگوید گروههای مقاومت ضدطالبان با بهکارگیری اصول «بیستوهفت مقاله» لارنس، میتوانند از حملات پراکنده و کوچک به سمت کارزاری گسترده و پایدار برای فرسایش کنترول طالبان گذار کنند.
بیلارد میگوید دولتهای غربی میتوانند با حمایت ناملموس، بدون تکرار اشتباهات گذشته، این نتیجه را ممکن سازند.
ضعفهای طالبان در سال ۲۰۲۵
تا اواخر ۲۰۲۵، رژیم طالبان با بحرانهایی از جمله مشروعیت، منابع و امنیت مواجه بوده است. از نظر اقتصادی، افغانستان در معرض سقوط قرار گرفته است. قطع ناگهانی کمکهای بینالمللی در ۲۰۲۱، مسدود شدن داراییهای بانک مرکزی و تحریمهای دوامدار، بیکاری مزمن، بدهی خانوارها و فقر همهشمول را بهبار آورده است.
سیاستهایی چون ممنوعیت آموزش دختران و اشتغال زنان، سالانه میلیاردها دالر به اقتصاد افغانستان آسیب زده و نارضایتی را تشدید کرده است. اخراجهای گسترده مهاجران افغان از پاکستان و ایران، فشار مضاعفی بر خدمات ابتدایی وارد کرده است.
ناکامی طالبان در حکومتداری، این وضعیت را وخیمتر ساخته است. فساد و جانبداری از تندروهای پشتون، جوامع غیرپشتون و حتی جناحهای میانهرو طالبان را طرد کرده است. بازداشتها و تصفیههای قومی در ولایتهایی چون بدخشان از شکافهای درونی طالبان حکایت دارد. نوسان در سیاست مواد مخدر و گسترش متآمفتامین، ناهماهنگی اداری این گروه را برجسته میکند.
از نگاه نظامی، طالبان از یکسو با تهدید داعش روبهرو است و از سوی دیگر، تنشهای دوامدار این گروه با پاکستان به یک خطر جدی برای حاکمیت طالبان تبدیل شده است. نیروهای طالبان بیش از حد پراکندهاند؛ آنها در ۳۴ ولایت حضور دارند و بیشتر به ایستهای بازرسی و پایگاههای ثابت تکیه میکنند که در برابر حملات سریع و ناگهانی آسیبپذیرند.
فرار نیروهای طالبان و کمبود نیروی تازه، نشاندهنده روحیه پایین در میان جنگجویان طالبان است؛ گروهی که برای جنگجویانش وعده پیروزی داده بود، اما در عمل انزوا و دشواریهای فراوان بههمراه آورده است. مجموع این مشکلات، ضعفهایی را نشان میدهد که یادآور شرایطی است که لارنس در زمان امپراتوری عثمانی از آن بهرهبرداری کرده بود.
درسهای محوری لارنس
لارنس تجربههایش را در قالب «بیستوهفت مقاله» که در آگست ۱۹۱۷ منتشر شد، بهصورت راهنمایی عملی برای افسران بریتانیایی همکار با نیروهای نامنظم عرب ارائه کرد. چند اصل آن برای افغانستان امروز نیز مستقیم قابل تطبق است.
نخست، تحرک و پراکندگی بین نیروهای چریکی مهمتر از تمرکز بین آنان است. لارنس میگوید هرچه شیوه جنگ غیرمعمولتر باشد، شانس موفقیت بیشتر میشود.
بیلارد میگوید در کوهها و درههای افغانستان، گروههای کوچک چریکی میتوانند با استفاده از حیوانات بارکش یا موتورسایکل به کاروانها و پاسگاههای طالبان حمله کنند و فورا محل را ترک نمایند؛ روشی که پیش از این نیروهای شوروی و ناتو را نیز خسته و فرسوده کرده بود.
دوم، سیاست بر جنگ مقدم است. به باور لارنس، جلب اعتماد رهبران و مردم از هر چیز مهمتر است. پیروزی مقاومت تنها با شکست نظامی طالبان بهدست نمیآید، بلکه وابسته به این است که ناتوانی طالبان در تأمین امنیت و اداره کشور نشان داده شود و در برابر آن، یک بدیل فراگیر و قابل قبول برای مردم ارائه گردد.
سوم، جنگ مردممحور: «درباره مردم هرچقدر میتوانید بیاموزید، خانوادهها، قبایل، دوستان و دشمنان، چاهها، تپهها و راهها را بشناسید»
در افغانستان چندقومیتی، مقاومت باید بهمثابه رهایی ملی تفسیر شود، نه انحصارطلبی تاجیک یا اوزبیک، تا قبایل ناراضی پشتون نیز جذب شوند.
چهارم، حمایت خارجی بدون سلطه: «کوشش نکنید همهچیز را خودتان انجام دهید.» طلا، مواد انفجاری و مشاوران بریتانیایی در تضعیف امپراطوری عثمانی مؤثر بودند اما آنان همواره پنهان ماندند. معادلهای امروزی مثل سلاح، اطلاعات و آموزش میتوانند همان اهرم را ایجاد کنند.
پنجم، جنگ روانی: «چاپخانه بزرگترین سلاح زرادخانه فرمانده مدرن است.» گروههای مقاومت افغان میتوانند با رسانههای اجتماعی و شبکههای دیاسپورا، جنایات طالبان را برجسته و موفقیتهای میدانی خود را نمایش دهند.
بیلارد معتقد است این اصول که در برابر امپراتوری عثمانی در قرن بیستم کارآمد بود؛ اگر هوشمندانه تطبیق یابد، در برابر تئوکراسی قرن بیستویکم نیز میتواند مؤثر باشد.
سیمای کنونی مقاومت افغانستان
بازیگران اصلی گروههای مسلح ضدطالبان، «جبهه مقاومت ملی افغانستان» به رهبری احمد مسعود، و «جبهه آزادی افغانستان» به فرماندهی جنرالهای پیشین ارتش ملی، از جمله یاسین ضیایند. گروههای کوچکتری چون «جنبش آزادی افغانستان» و «سربازان آزادی» نیز در برخی مناطق فعالاند.
تا اواسط سال ۲۰۲۵، گزارشها از فعالیت نیروهای جبهه مقاومت در بیش از دوازده ولایت افغانستان حکایت داشت؛ حملات کمین و یورشهایی که طالبان را وادار به اعزام نیرو به شمال کرد. جبهه آزادی نیز در هشت ماه نخست ۲۰۲۵، دهها حمله علیه طالبان انجام داده است. هر دو گروه در کنفرانس پنجم «روند ویانا» در فبروری ۲۰۲۵ شرکت کردند که نشانهای از هماهنگی سیاسی در سطح مقدماتی است.
نقاط قوت این گروههای ضدطالبان، انگیزه بالا، شناخت دقیق جغرافیا و وفاداری از نیروهای پیشین امنیتی افغانستان است؛ اما نقاط ضعف آنان، پراکندگی مزمن، رقابتهای شخصی سیاستمداران تبعیدی، کمبود سلاح سنگین، و نبود پناهگاه امن فرامرزی است.
تأمین مالی یکی از مواردی است که این کارزارها را محدود کرده است. هرچند تلاش برای وحدت ادامه دارد، اما فرماندهی عملیاتی واحد هنوز شکل نگرفته است. شورش موازی داعش از یکسو نیروهای طالبان را در شرق درگیر میکند، و از سوی دیگر خطر فرقهای شدن منازعه را بالا میبرد.
راهبرد لارنس؛ گروههای مقاومت چگونه میتوانند پیروز شوند؟
گروههای مقاومت با الهام از راهبرد لارنس، میتوانند منسجم و گسترده عملیات خود را پیش ببرند و به نتایج سیاسی ملموسی دست یابند؛
۱) ایجاد فرماندهی سیاسی-نظامی واحد: شورای متشکل از جبهه مقاومت و جبهه آزادی و نمایندگان اقلیتها میتواند رهبران تبعیدی و فرماندهان میدانی را آشتی دهد و برنامهریزی مشترک را ممکن سازد.
۲) تحرک و جنگ غیرمستقیم در اولویت باشد: گروههای کوچک ۲۰ تا ۵۰ نفره میتوانند با استفاده از پهپاد و ماینهای کنار جاده، راههای اکمالاتی طالبان را مختل کنند و به اهداف مهم اما محدود حمله نمایند. در این روش، ضربه زدن به تجهیزات و زیرساختها از کشتن افراد اثر بیشتری دارد.
۳) حفاظت از مردم و ادارهٔ مناطق آزادشده: در مناطق دورافتاده و آزادشده باید فضاهای امن ایجاد شود؛ جاهایی که عدالت رعایت شود، غذا به مردم برسد و دختران بتوانند درس بخوانند. این کار نشان میدهد که این الگو از طالبان بهتر و عادلانهتر است و باعث میشود برخی از نیروها و حامیان طالبان از آنها جدا شوند.
۴) عملیات رسانهای و اطلاعاتی: با پخش ویدیوهای موفقیت، صحبتهای کسانی که از طالبان جدا شدهاند و افشای فساد و ناکارآمدی طالبان، میتوان تصویر «شکستناپذیر بودن» آنها را در ذهن مردم از بین برد.
۵) استفاده از شکافهای قومی و قبیلهای: قبایل ناراضی، بهویژه در میان پشتونها، میتوانند با وعده عفو، امنیت و توسعه پس از تغییر حکومت، جذب شوند.
اگر این کارها بهصورت منسجم انجام شوند، اداره کشور برای طالبان بسیار پرهزینه و دشوار میشود. تجربه تاریخی نشان میدهد که مجاهدین در دهه ۱۹۸۰ و اتحاد شمال در سال ۲۰۰۱ با روشهایی شبیه به این توانستند پیروز شوند.
نقش غرب
دولتهای غربی میتوانند الگوی بریتانیا در جنگ جهانی اول در منطقه حجاز را تکرار کنند: توانمندسازی گروههای مقاومت و نه رهبری. در این میان، تبادل اطلاعات استخباراتی بیشترین بازده را دارد از جمله ارسال تصاویر هوایی، رهگیری سیگنالها و دادههای پهپادی میتواند اثرگذاری مقاومت را چندبرابر کند.
ارسال محدود سلاحهای مانند ضدزره و ضدهوایی و پهپادهای مسلح میتواند برتری هوایی و زرهی طالبان را خنثی سازد.
آموزش نیروهای ضدطالبان در کشورهای ثالث امن، عملیات را حرفهای میکند. تأمین مالی از مسیرهای ناملموس، دوام مقاومت را تضمین مینماید.
حمایت دیپلوماتیک و عملیات اطلاعاتی در رسانههای بینالمللی، فرسایش روانی طالبان را تسریع میکند. همه حمایتها باید مشروط به وحدت، حفاظت از غیرنظامیان و برنامه سیاسی فراگیر باشد تا از تکرار هرجومرج دهه ۱۹۹۰ جلوگیری شود. در صورت کاربست این اصول، هزینهها بسیار کمتر از دو تریلیون دالر ۲۰۰۱–۲۰۲۱ خواهد بود.
خطرات و پاسخها
منتقدان هشدار میدهند که این مسیر ممکن است باعث پخش بیشتر سلاح، واکنش منفی پاکستان یا حتی جنگ داخلی شود. احتمال چنین خطرهایی وجود دارد، اما انجام ندادن این اقدامات عملا به قویتر شدن طالبان و تبدیل افغانستان به پناهگاه امن گروههای تروریستی منجر میشود. اگر این روند با دقت و مدیریت هوشمندانه پیش برود، حمایت محدود و کمهزینه از نیروهای مخالف، از بیعملی و بیتفاوتی خطر کمتری دارد و میتواند از تثبیت کامل طالبان جلوگیری کند.
نتیجهگیری
افغانستان هنوز کاملا از دست نرفته است. تاریخ و تجربه لارنس نشان میدهد نیروهای مقاومت نامنظم اما مصمم، با مشورت خردمندانه و دریافت حمایت پایدار، میتوانند با بهرهگیری از شکنندگی اداری و بیمشروعیتی سیاسی طالبان، بر این گروه غلبه کنند. اگر گروههای مقاومت افغان این درسها را نهادینه سازند و غرب حمایت حسابشده فراهم کند، مهار طالبان هنوز ممکن است.
آیا هبتالله آخندزاده نیز در فهرست اهداف کماندوهای دلتای ایالات متحده قرار خواهد گرفت؟
پس از دستگیری مادورو، حامیان تغییر رژیمهایی چون جمهوری اسلامی ایران نیز دست به کار شده و به نظر میرسد که ترامپ را به عملیاتی مشابه در تهران ترغیب میکنند.
لینزی گراهام، سناتور با نفوذ جمهوریخواه، تصویری از خود با دونالد ترامپ منتشر کرد که در آن کلاهی در دست دارد که روی آن نوشته شده: «عظمت را دوباره به ایران بازگردانیم.»
این کلاه و عبارت برگرفته از شعار انتخاباتی دونالد ترامپ در انتخابات ریاستجمهوری امریکا است، اما رمزی برای تغییر رژیم در ایران نیز است. آیا سناتوران یا سیاستمداران با نفوذ در واشنگتن این روزها به فکر «بازگرداندن عظمت به افغانستان» هستند؟
ترامپ و حامیانش در امریکا و ایران باور دارند که ایران بدون جمهوری اسلامی، کشوری ثروتمند، مرفه، دوست غرب و اسرائیل در خاورمیانه خواهد بود. در همسایگی ایران، ملا هبتالله آخندزاده معادل افغانی علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی است.
هبتالله در راس رژیمی است که چندین گروه تروریستی را زیر بال خود دارد. سیاستهای وی افغانستان را به منزویترین کشور جهان تبدیل کرده است. در داخل، حقوق نیمی از جمعیت به طور کامل سلب شده و به جز اقلیت وابسته طالبان، تمام مردم افغانستان از حقوق اساسی خود محروم هستند.
علیرغم اینکه افغانستان در دو دهه نظام جمهوری از نظر شاخصهای توسعه و امنیت در وضعیت بسیار مطلوبی قرار نداشت، اما صاحب یک دولت نورمال و پذیرفتهشده در سطح جهانی بود، انتخابات برگزار میکرد، زنان حق تحصیل و کار داشتند و حکومت دارای زندانی سیاسی و مذهبی نبود.
پیش از آن، در دهه چهل خورشیدی افغانستان صاحب یک دولت سطلنتی میانهرو، برای یک دهه صاحب پارلمان و قانون اساسی مشروطه بود. امنیت و آرامش دوران ظاهرشاه نوستالوژی سالهای پس از تهاجم شوروی و جنگ داخلی بود.
افغانستان روزگاری نهچندان دور مقصد گردشگران مشهور و سیاستمداران نامآشنای منطقه و جهان بوده است.
عمر زاخیلوال، وزیر مالیه سابق که حامد کرزی رئیسجمهور پیشین را در سفری به پاکستان همراهی کرده بود، باری به نویسنده گفت که نوازشریف، سیاستمدار برجسته پاکستانی، «ماه عسل» عروسیاش را به کابل رفته بود.
شریف در سفر رئیسجمهور اسبق به اسلامآباد حکایت کرده که در ایام جوانی با خانمش به کابل رفته و روزهای خوبی را آنجا گذرانده است. او از هوتل کانیتننتال، تفریگاه قرغه و پغمان یاد کرده که روزگاری شاهد گردشگران زیادی بود.
عمر زاخیلوال همچنان حکایت کرد که امپراتور جاپان در دیدار با آنها از سفرش به افغانستان یاد کرده و گفته که شبی را با خانوادهاش در کنار بتهای بامیان سپری کرده است.
اما چنین کشوری، امروز به یک ماتمسراری کامل تبدیل شده و فقر و بحران انسانی بیداد میکند.
نیروهای سیاسی افغان امیدوارند که براثر فشار خارجی و مقاومت داخلی، رژیم طالبان سرنگون شود و افغانستان از «عصر حجر» بیرون شود و صاحب یک دولت مدنی، مردمسالار و دوست با کشورهای منطقه و جهان گردد.
اکنون، آیا دونالد ترامپ ۲۰۲۶، جورج بوش ۲۰۰۱ خواهد بود؟
ترامپ و چین
بسیاری از ناظران باور دارند که افغانستان به خودی خود اهمیت استراتژیک برای امریکا ندارد. اما ترامپ پس از بازگشت به قدرت، بارها از خروج از افغانستان انتقاد کرده و بر پس گرفتن سلاحهای امریکایی از طالبان و بازگشت به پایگاه استراتژیک بگرام تاکید کرده است. از نظر رئیسجمهور امریکا، بگرام امکان نظارت بر تاسیسات اتمی و نظامی چین را فراهم میکند. اگر برای بوش دموکراسی و حقوق بشر در افغانستان اهمیت داشت، برای ترامپ داشتن پایگاهی در نزدیکی چین مهم است.
پس از عملیات بازداشت مادورو، مارکو روبیو، وزیر خارجه امریکا، تاکید کرد که ترامپ «رئیسجمهور عمل است، نه حرف» و باید اظهاراتش را جدی گرفت.
پیشتر، بسیاری اظهارات ترامپ درباره الحاق گرینلند، پسگیری سلاحهای برجامانده امریکایی از طالبان و بازگشت به پایگاه استراتژیک بگرام را لاف سیاسی میخواندند.
ایالات متحده امریکا در دوره دوم دونالد ترامپ رویکردی تهاجمی را در سیاست خارجی خود دنبال کرده است. کاخ سفید پس از بازگشت ترامپ هم بر پایه صلح و هم بر پایه زور عمل میکند. در برخی مناطق، ترامپ از راه دیپلوماسی و صلح به حل منازعات پرداخته است، مانند میانجیگری در صلح هند و پاکستان، توافق ارمنستان و آذربایجان، و آتشبس در غزه. اما در موارد دیگر، از قوه قهریه استفاده کرده است.
اگر حکومت ترامپ رقابت با چین را جدی بگیرد، افغانستان در دایره توجهاش خواهد آمد. در حال حاضر اولویت امریکا، بیشتر روی سه حوزه امریکای جنوبی، بحران اوکراین و منازعه با ایران متمرکز است. اما، اگر ایالات متحده بتواند اهداف خود در این سه حوزه محقق کند، بعید نیست که افغانستان فراموششده باردیگر مورد توجه قرار گیرد.
رهبر در خفا
هبتالله، رهبر طالبان نه تنها از انظار عمومی مخفی است بلکه بنا به گزارشها، تدابیر شدید امنیتی در اطراف محل اقامت وی در قندهار برقرار است. با این حال، نمونه بن لادن در پاکستان و مادورو در کاراکاس نشان داد که نیروهای سیا و کماندوهای امریکایی در به دستآوردن اطلاعات مخفیگاه رهبران دولتهای متخاصم و سازمانهای تروریستی موفق عمل کردهاند.
هبتالله نیز در برابر عملیات ویژه امریکاییها آسیبپذیر است، اما امتیاز وی این است که برخلاف خامنهای و مادورو آنچنان سیاست خصمانه ضد امریکایی در پیش نگرفته است. او در سخنرانیهایش کمتر به سیاست خارجی طالبان میپردازد.
ایران و ونزوئلا منافع منطقهای امریکا را تهدید کردهاند، در حالیکه طالبان از امریکا میخواهد که سفارت خود را در کابل باز کند. لحن مقامهای طالبان در برابر امریکا آشتیجویانه و با نگاهی به آینده است. نیروهای اطلاعاتی امریکا و طالبان دستکم در مورد داعش همکاری استخباراتی داشتهاند.
پس از دستگیری و ربایش رئیسجمهور ونزوئلا و تهدید به حمله به ایران، کیوبا و کلمبیا، تردیدی نیست رهبران طالبان نگران جان هبتالله و سرنوشت رژیم خود هستند. ترامپ برخلاف رئیس جمهورهای دموکرات، سیاست خارجی تهاجمی مبتنی بر امنیت ملی را در پیش گرفته است. او نشان داده که برای به کرسی نشاندن خواستههای خود دست به اقدامی نظامی میزند.
پس از خروج امریکا، کشورهای رقیب مانند چین و ایران جای خالی این کشور را در افغانستان پر کردهاند. این در حالی است که بخشی از اقدامات امریکا در امریکای لاتین دقیقاً برای کاهش نفوذ همین کشورها انجام میشود.
طالبان تهدیدهای ترامپ را جدی گرفتهاند. آنان اقدامات پاکستان را بخشی از راهبرد کلان امریکا درباره افغانستان میدانند. سخنگوی طالبان با اشاره به تلاش امریکا برای بازگشت به بگرام گفته است که پاکستان مامور تطبیق پروژه امریکا در منطقه و افغانستان است.
با این حال، طالبان با خویشتنداری در برابر ترامپ برخورد میکند، طوریکه هیچ واکنشی به اقدامات اخیر امریکا در ونزوئلا نداشته است.
«احیای عظمت افغانستان»
احیای عظمت در سیاست ترامپ به معنای تغییر بنیادین رژیم و نهادهای سیاسی در داخل و خارج از امریکا و عیار کردن کشورها بر بنیاد منافع ایالات متحده است. این سیاست جایگاه امریکا را به عنوان یک هژمون در سطح منطقه و جهان احیا میکند.
اگر طالبان این رویکرد جدید امریکای عظمتطلب را درست درک نکند، با سرنوشت مبهمی رو به رو خواهد شد.
نیروهای سیاسی داخلی به طرز آشکاری نیز به سیاست مداخلهجویی واشنگتن امیدوارند. این نیروها که عمدتاً در خارج از افغانستان در تبعید بسر میبرند، در مرحله کنونی توانایی نظامی به چالش کشیدن طالبان را ندارند.
در صورتی که لابی ضد طالبان، واشنگتن را به اقدام علیه گروه حاکم در افغانستان متقاعد کند، نیروهای سیاسی داخلی وعده سپردهاند که حقوق و آزادیهایی را که مردم افغانستان در دو دهه گذشته به دست آورده بودند، دوباره به آنها بازگرداند.
در دو دهه حضور و حمایت امریکا، افغانستان پیشرفتهای چشمگیری داشت که در تاریخ این کشور کمسابقه بود:
سطح سواد بهطور قابل توجهی افزایش یافت و میلیونها دختر برای نخستین بار فرصت تحصیل در مکاتب و دانشگاهها را یافتند. طوریکه شمار دانشآموزان به بیش از ۹ میلیون نفر رسید. زنان به مشارکت تاریخی دست یافتند؛ حدود ۳۰ درصد کارکنان خدمات ملکی را زنان تشکیل میدادند، در برخی ولایات مانند هرات و جوزجان مشارکت زنان در ادارههای محلی نزدیک به مردان بود. در سطح سیاسی، ۲۵ درصد کرسیهای پارلمان در اختیار زنان قرار داشت.
آزادی بیان به سطحی رسید که در منطقه زبانزد بود و جامعه مدنی نوپا قدرت را به چالش میکشید.
انتخابات ریاستجمهوری، پارلمانی و شوراهای ولایتی با مشارکت مردم برگزار شد. گروههای قومی و مذهبی خود را بخشی از معادله قدرت میدانستند و آزادیهای مذهبی و اجتماعی بهطور عملی تمرین میشد.
در سطح بینالمللی، افغانستان پس از سالها انزوا، مورد توجه قرار گرفته بود و در سازمانهای بینالمللی مشارکت فعال داشت.
روز پنجشنبه اعضای طالبان تصاویری را در شبکههای اجتماعی منتشر کردهاند که لاشه یک پهپاد واژگونشده را در تپهای پوشیده از برف در ولایت میدان وردک نشان میداد. در این تصاویر، نیروهای طالبان در اطراف بقایای این هواپیمای بیسرنشین دیده میشوند.
پیشتر، در ولایت قندهار نیز یک پهپاد سقوط کرده بود.
سرنگونی یا سقوط فنی؟
مقامات طالبان تاکنون به طور رسمی درباره سرنگونی این پهپاد اظهارنظر نکردهاند. با این حال، برخی فعالان رسانهای نزدیک به طالبان بهطور گسترده خبر سقوط آن را بازنشر کرده و مدعی شدهاند که نیروهای طالبان این پهپاد را سرنگون کردهاند.
فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد امور دفاعی و امنیتی، به افغانستان اینترنشنال میگوید که شواهد موجود بیشتر از نقص فنی حکایت دارد.
به گفته او، «بدنه پهپاد تقریباً یکپارچه است و بقایا در یک محدوده محدود سقوط کردهاند. پهپادهایی که با موشک یا پدافند هوایی هدف قرار میگیرند، معمولاً آتش میگیرند و قطعات آنها در منطقهای وسیع پخش میشود. اما در این مورد، قطعات در یک محل ثابت افتادهاند که نشان میدهد پهپاد تا لحظه برخورد با زمین سالم بوده است.»
او افزود که شرایط نامساعد جوی، یخزدگی، یا کمبود سوخت میتواند از دلایل احتمالی سقوط باشد.
یک مقام بلندپایه امنیتی سابق افغانستان نیز گفت که طالبان هیچ سلاح پیشرفتهای ندارد که بتواند پهپاد را سرنگون کند.
تصاویر منتشر شده نشان میدهد که پهپاد در تپهای پوشیده از برف در مرکز افغانستان سقوط کرده است.
آیا طالبان پدافند هوایی دریافت کردهاند؟
کارشناسان میگویند که این پهپادها در ارتفاع بالا پرواز میکنند و سرنگونکردن آنها با سلاحهای سبک یا متعارف ممکن نیست.
فرزین ندیمی گفت که این کار نیازمند آموزش تخصصی و سامانههای پیشرفته است و با تجهیزاتی مانند توپهای ضدهوایی که طالبان در اختیار دارند، عملاً امکانپذیر نیست.
طالبان از چهار سال بدینسو تلاش دارد کنترول حریم هوایی افغانستان را به دست گیرد. یعقوب مجاهد، وزیر دفاع طالبان گفته بود که امریکا پس از خروج از افغانستان، رادارهای هوایی کشور را ویران کرده است. وی گفته بود که برای کنترول بر حریم هوایی، در حال رایزنی با کشورها هستند.
طالبان با کشورهایی چون روسیه، چین، ایران و اخیرا هند روابط نزدیک سیاسی و دیپلوماتیک دارند. برخی کشورها از جمله ایران از همکاریهای اطلاعاتی و امنیتی با طالبان نیز سخن زده بودند.
اما به باور ناظران، روابط این کشورها با طالبان در سطحی انتقال سامانههای پیشرفته پدافند هوایی نیست.
پیشتر نمایندگان طالبان با برخی کشورهای منطقه درباره «مصونیت حریم هوایی افغانستان» گفتوگو کرده بودند.
یک مقام بلندپایه امنیتی سابق افغانستان گفت که طالبان با وجود تلاش زیاد، به جنگ افزاری که قابلیت سرنگونی پهپاد را داشته دسترسی ندارد.
به گفته او، «سلاحهای برجامانده نیز در وضعیت خوبی قرار ندارند.»
امریکا به ارزش حدود هشت میلیارد دالر جنگ افزار را در افغانستان جا گذاشته است.
با این حال، فرزین ندیمی میگوید احتمال کمک کشورهای منطقه به طالبان در زمینه پدافند هوایی را نمیتوان بهطور کامل رد کرد. او به تجربه یمن اشاره کرد که در آن، حوثیها با پشتیبانی تسلیحاتی ایران توانستند دستکم ۱۶ پهپاد امریکایی را سرنگون کنند.
پهپاد از کجا پرواز کرده است؟
طالبان بارها ایالات متحده را به نقض حریم هوایی افغانستان متهم کرده است. وزیر دفاع و سخنگویان این گروه پیشتر گفته بودند که هواپیماهای امریکایی از طریق حریم هوایی پاکستان وارد فضای افغانستان میشوند. طالبان از پاکستان خواسته است که «حریم هوایی خود را علیه افغانستان در اختیار دیگران قرار ندهد.»
برخی ناظران، موضوع استفاده از حریم هوایی پاکستان را یکی از عوامل تنش میان طالبان و اسلامآباد میدانند؛ ادعایی که مقامهای پاکستانی آن را رد کردهاند. ایالات متحده پیش از این برای عملیات ضدتروریستی، پایگاههایی در ایالت بلوچستان پاکستان در اختیار داشته است.
پهپاد سرنگونشده متعلق به کدام کشور است؟
شبکه ایمنی هوانوردی مستقر در ایالات متحده اعلام کرده است که این پهپاد از نوع MQ-9A Reaper و متعلق به امریکا است. این پهپاد میتواند بهصورت مسلح یا غیرمسلح پرواز کند و توانایی هدفگیری اهداف ثابت و متحرک را با دقت بالا از فاصله دور دارد. این نوع پهپادها معمولاً در ارتفاع متوسط پرواز میکنند.
فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد امور دفاعی و امنیتی، به افغانستان اینترنشنال گفت که این پهپاد به احتمال زیاد متعلق به امریکا بوده و در چارچوب یک مأموریت اطلاعاتی بر فراز افغانستان پرواز میکرده است.
مقام سابق افغان نیز گفت که «فضای افغانستان به روی همه باز است. اما احتمالا این درون متعلق به امریکا بوده است.»
ناتوانی در کنترول حریم هوایی
طالبان پیوسته حاکمیت بلامنازع و بیسابقه خود را بر قلمرو افغانستان به رخ میکشد. اما به همان اندازه که بر زمین تسلط دارد، در کنترول فضا ناکام بوده است.
سقوط این پهپاد نشان میدهد که گشتزنی هواپیماهای بیسرنشین در آسمان افغانستان همچنان بهطور منظم ادامه دارد.
پس از خروج نیروهای امریکایی از افغانستان، ایالات متحده حضور نظامی زمینی خود را پایان داد، اما نظارت اطلاعاتی و امنیتی از راه دور را حفظ کرده است. واشنگتن نسبت به فعالیت گروههای تروریستی مانند داعش و القاعده در افغانستان ابراز نگرانی کرده است.
کشتهشدن ایمن الظواهری، رهبر القاعده، در حمله پهپادی امریکا در قلب کابل، نشانهای از اشراف اطلاعاتی امریکا در افغانستان بود.
ایمن الظواهری ۹ اسد ۱۴۰۱ در حمله پهپادی امریکا کشته شد؛ عملیاتی که به گفته مقامهای امریکایی، بزرگترین ضربه به القاعده پس از کشتهشدن اسامه بنلادن در سال ۲۰۱۱ بوده است.
جو بایدن، رئیسجمهور پیشین امریکا، گفته بود که کشورش بدون حضور نیروهای نظامی در افغانستان، به تعقیب «تروریستها» ادامه میدهد.
نگرانی از بازگشت تروریسم
ادامه گشتزنی پهپادهای امریکایی بر فراز افغانستان نشاندهنده نگرانی جامعه جهانی از وضعیت امنیتی این کشور است. گزارشهای شورای امنیت سازمان ملل متحد حاکی از آن است که افغانستان بار دیگر به محل فعالیت و تجمع گروههای تروریستی، از جمله القاعده، داعش خراسان، شبهنظامیان اویغور، جداییطلبان بلوچ، تحریک طالبان پاکستان و برخی گروههای افراطی آسیای مرکزی تبدیل شده است.
کارشناسان هشدار دادهاند که نادیدهگرفتن این تهدیدها میتواند «خطر وقوع حملاتی مشابه یازدهم سپتامبر را افزایش دهد.»
طالبان اما همواره حضور و فعالیت گروههای تروریستی در افغانستان را رد کرده و تاکید دارند که خاک این کشور علیه هیچ کشور منطقه یا جهان استفاده نخواهد شد.
