چرا افغانها هنوز جان خود را برای رسیدن به ایران به خطر میاندازند
«مواظب پسرانم باشید.» این بخشی از آخرین پیام حیاتالله، مهاجر افغان، بود که در واپسین لحظات زندگیاش در ریگزارهای سوزان نیمروز با تلفن همراهش ضبط کرد.
«مواظب پسرانم باشید.» این بخشی از آخرین پیام حیاتالله، مهاجر افغان، بود که در واپسین لحظات زندگیاش در ریگزارهای سوزان نیمروز با تلفن همراهش ضبط کرد.
او که همراه گروهی از مهاجران در مسیر رسیدن به ایران در بیابان سرگردان شده بود، با صدایی بریده گفت: «برایم دعا کنید. مادر، در حال مردن هستم.» سپس دو بار از خانوادهاش خواست از پسرانش، بهویژه هبت، مراقبت کنند.
حیاتالله یکی از ۱۴ مهاجری بود که پس از خراب شدن موتر حامل آنان و گم شدن در بیابان، بر اثر تشنگی و گرمای شدید جان باختند.
اما با وجود چنین سرنوشتی، چرا هنوز هزاران افغان خطر عبور از این مسیر مرگبار را به جان میخرند؟
ایران این روزها با مشکلات اقتصادی، محدودیتهای اجتماعی و اخراج گسترده مهاجران افغان روبهرو است. در این کشور نه دریافت اقامت دایمی آسان است و نه آینده روشنی پیش روی بیشتر مهاجران قرار دارد.
با این حال، برای بسیاری از افغانها، ایران همچنان مقصدی است که ارزش خطر کردن را دارد.
یاسین صمیم، پژوهشگر مسائل حکومتداری و توسعه افغانستان، میگوید مسئله برای بسیاری از افغانها انتخاب میان امنیت و ناامنی نیست، بلکه انتخاب میان دو وضعیت دشوار است.
به گفته او، فشارهای اقتصادی، بیکاری، فقر و محدودیتهای گسترده در افغانستان چنان سنگین شده که بسیاری از مردم، با وجود آگاهی از خطرهای مسیر و دشواریهای زندگی در ایران، ناچار به ترک کشور میشوند.
او میگوید: «همین که مردم هنوز حاضرند چنین خطری را برای رسیدن به ایران بپذیرند، نشان میدهد شرایط زندگی در افغانستان تا چه اندازه دشوار است. دلایلی که مردم را وادار به مهاجرت میکند، همچنان پابرجاست.»
پس از بازگشت طالبان به قدرت، گرفتن ویزای ایران برای بسیاری از افغانها دشوارتر از گذشته شده است. در نتیجه، کسانی که توان پرداخت هزینههای سنگین ویزا را ندارند، به شبکههای قاچاق انسان پناه میبرند.
صمیم میگوید ویزا عملاً به کالایی در بازار سیاه تبدیل شده و قیمت آن، بنا بر گزارشها، به هزار تا هزار و ۲۰۰ دالر رسیده است. پرداخت چنین مبلغی برای بسیاری از خانوادههای افغان ممکن نیست.
به گفته او، فقر، بیکاری و فشارهای سیاسی، بسیاری از مردم را به جایی رسانده که راه دیگری جز سپردن خود به قاچاقچیان نمیبینند.
بیشتر مهاجرانی که از راههای غیرقانونی وارد ایران میشوند، مسیر نیمروز را انتخاب میکنند. این ولایت یکی از اصلیترین گذرگاههای قاچاق انسان به ایران است و در عین حال، یکی از مرگبارترین مسیرهای مهاجرت نیز به شمار میرود.
مهاجران باید کیلومترها از میان بیابانهایی عبور کنند که دمای هوا در آنها گاه به بیش از ۴۵ درجه سانتیگراد میرسد.
در چنین شرایطی، اگر قاچاقچیان آنان را رها کنند یا موترشان از کار بیفتد، شانس زنده ماندن بسیار اندک است. تشنگی و گرمای طاقتفرسا ظرف چند ساعت میتواند جان انسان را بگیرد.
حتی کسانی که از بیابان جان سالم به در میبرند، در ادامه مسیر با خطر بازداشت، اخراج، سرقت یا سوءاستفاده قاچاقچیان روبهرو هستند.
ایران دههها میزبان میلیونها مهاجر افغان بوده است. پیش از آغاز موج گسترده اخراج مهاجران در سال ۲۰۲۵، حدود چهار میلیون افغان، شامل پناهندگان ثبتشده، مهاجران دارای مدرک و افراد فاقد مدرک، در این کشور زندگی میکردند.
با وجود این، بسیاری از آنان پس از سالها زندگی در ایران همچنان از وضعیت حقوقی مشخصی برخوردار نیستند. فرزندان مهاجران افغان که در ایران به دنیا میآیند، به طور خودکار تابعیت ایرانی دریافت نمیکنند و برای بیشتر افغانها نیز راه روشنی برای گرفتن شهروندی وجود ندارد.
امید معماریان، تحلیلگر ارشد ایران در سازمان دان (DAWN)، میگوید ایران در سالهای اخیر راههای قانونی ورود افغانها را بیش از پیش محدود کرده است.
به گفته او، هرچه این راهها بستهتر میشود، شمار بیشتری از مردم ناچار میشوند از مسیرهای قاچاق وارد ایران شوند؛ مسیری که خطر سوءاستفاده و نقض حقوق مهاجران در آن بسیار بیشتر است.
کارشناسان معتقدند سیاستهای سختگیرانه مهاجرتی و اخراجهای گسترده، نتوانسته از شمار مهاجران افغان بکاهد. این سیاستها فقط آنان را به مسیرهای خطرناکتر کشانده است.
معماریان میگوید: «برای بسیاری از این افراد، مسئله پیدا کردن بهترین کشور برای زندگی نیست. آنها فقط میخواهند از شرایطی که در آن گرفتار شدهاند، نجات پیدا کنند. این تصمیم، بیش از هر چیز، برای زنده ماندن است.»
کمشنری عالی سازمان ملل در امور پناهندگان ماه گذشته در بیانیهای هشدار داده است که افغانستان آمادگی پذیرش این حجم از بازگشتکنندگان را ندارد.
به گفته این نهاد، از سال ۲۰۲۳ تاکنون بیش از شش میلیون افغان به کشور بازگشتهاند، در حالی که نزدیک به نیمی از جمعیت افغانستان برای تأمین نیازهای اولیه خود به کمکهای بشردوستانه وابستهاند.
سازمان ملل تأکید کرده است که بازگشت مهاجران باید داوطلبانه، ایمن و همراه با حفظ کرامت انسانی باشد. این نهاد هشدار داده است که ادامه اخراجهای گسترده، بحران انسانی افغانستان را عمیقتر خواهد کرد.
رحیم میگوید زمانی برای آبیاری نیازی به چاههای عمیق نبود، اما حالا کشاورزان ناچارند هر چند سال یکبار چاههایشان را عمیقتر کنند؛ کاری که هزینه سنگینی دارد. کمآبی و پایین رفتن سطح آب چاهها باعث شده او بخشی از زمینش را بدون کشت رها کند و حتی دو سال پیش چند جریب زمینش را برای تأمین مخارج زندگی بفروشد.
داستان رحیم، داستان هزاران کشاورز در شمال افغانستان است. با این حال، او هنوز به کانال قوشتپه امید دارد؛ پروژهای که طالبان آن را راه نجات کشاورزی شمال میدانند. رحیم از جزئیات فنی و چالشهای این طرح چیزی نمیداند. تنها آرزویش این است که روزی آب به زمینش برسد و محصول مزرعهاش نان خانوادهاش را تا پایان زمستان تأمین کند.
آیا کانال قوشتپه همانگونه که وعده داده میشود، میتواند آینده کشاورزی افغانستان را دگرگون کند؟
افغانستان اینترنشنال در یک گزارش تحقیقی با بررسی تصاویر ماهوارهای، اسناد علمی و گفتوگو با کارشناسان، فرصتها، چالشها و خطرهای این پروژه بزرگ را ارزیابی کرده است؛ از امید هزاران کشاورز به رسیدن آب، تا نگرانیها درباره نشت آب، شوری خاک، مدیریت رسوبات، تغییرات اقلیمی و آینده منابع آبی افغانستان.
یافتههای افغانستان اینترنشنال تصویر پیچیدهتری از قوشتپه ارائه میکند. بررسی تصاویر ماهوارهای نشان میدهد تنها دو هفته پس از آبگیری فاز نخست کانال، بخشی از دیواره آن در منطقه گورجیگک در نزدیکی مزارشریف دچار نشت شد.
آب خارجشده ابتدا حدود شش کیلومتر مربع از ریگزارهای اطراف را زیر آب برد و این محدوده بعدها تا حدود ۳۸ کیلومتر مربع گسترش یافت.
تازهترین تصاویر ماهوارهای نیز نشان میدهد که هنوز حدود ۲۴ کیلومتر مربع از این اراضی زیر آب است.
به گفته کارشناسان، برای جلوگیری از تخریب گستردهتر، مهندسان ناچار شدند بخشی از دیواره کانال را بهصورت کنترولشده بشکافند. آنان میگویند این رویداد یکی از نخستین نشانههای ضعف در اجرای پروژه بود؛ ضعفی که پیامدهای آن هنوز برطرف نشده است.
کارشناسان هشدار میدهند که این نشت تنها به هدررفت آب محدود نمیشود، بلکه میتواند باعث بالا آمدن سطح آب زیرزمینی، افزایش خطر شورشدگی خاک و کاهش آبی شود که قرار است به زمینهای کشاورزی برسد.
همچنین در شرایطی که افغانستان بر سر آب آمودریا وارد مرحله تازهای از دیپلماسی منطقهای میشود، چنین مشکلاتی میتواند پرسشهایی درباره نحوه مدیریت منابع آب کشور ایجاد کند.
طالبان قوشتپه را کلید خودکفایی غذایی و اشتغالزایی میدانند و میگویند این کانال ۵۵۰ هزار هکتار زمین را آبیاری خواهد کرد. با این حال، موفقیت پروژه به نحوه مدیریت آن بستگی دارد؛ از مهار نشت آب و جلوگیری از شورشدگی خاک گرفته تا استفاده مؤثر از آب آمودریا.
پرسش اصلی این است که آیا قوشتپه آغازگر تحول در کشاورزی افغانستان خواهد بود یا چالشی که پیامدهای آن سالها ادامه خواهد یافت.
دههها انتظار برای قوشتپه
رحیم از تاریخچه قوشتپه چیزی نمیداند. او فقط این کانال را در تلویزیون دیده و امیدوار است روزی آب آن به زمینهایش برسد. اما ایده انتقال آب آمودریا به دشتهای شمال افغانستان، نزدیک به هفتاد سال قدمت دارد.
ایده داوود خان
این طرح نخستین بار در دهه ۱۹۶۰ و در دوره محمد داوود خان مطرح شد و بعدها در برنامههای توسعهای دولت وقت برای آبیاری بخشهایی از بلخ، جوزجان و فاریاب گنجانده شد. با این حال، قوشتپه کنونی بسیار بزرگتر از طرح اولیه است و ظرفیت انتقال آب آن از حدود ۱۰۰ مترمکعب به ۶۵۰ مترمکعب در ثانیه افزایش یافته است.
دوره اشرف غنی
در سال ۲۰۱۸، دولت اشرف غنی با حمایت مالی امریکا مطالعات تازه امکانسنجی پروژه را آغاز کرد.
این مطالعات در سال ۲۰۱۹ تکمیل شد و عملیات اجرایی کانال در سال ۲۰۲۱ آغاز شد، اما پیش از سقوط جمهوری تنها حدود هفت کیلومتر از مسیر آن حفاری شده بود.
کارشناسان تأکید میکنند که ساخت کانال اصلی تنها بخشی از پروژه است و بهرهبرداری کامل آن به ایجاد شبکههای توزیع و تخلیه آب و سایر زیرساختهای فنی نیاز دارد.
قوشتپه در دوره طالبان
طالبان پس از بازگشت به قدرت، ساخت پروژه را از سر گرفتند و هزینه آن را حدود ۶۸۰ میلیون دالر اعلام کردند. اما پژوهشگران با استناد به مطالعات فنی سال ۲۰۱۹ برآورد میکنند که هزینه اجرای کامل قوشتپه، همراه با شبکههای آبیاری و تأسیسات جانبی، به حدود ۱.۵ میلیارد دالر میرسد؛ رقمی که بیش از دو برابر برآورد طالبان است.
تکمیل شبکهای؛ پروژهای فراتر از کانال اصلی
بر اساس پژوهش «کانال قوشتپه و امنیت آب در آسیای مرکزی»، بهرهبرداری کامل از پروژه تنها به ساخت کانال اصلی محدود نمیشود.
برای رساندن آب به مزارع، دهها کانال فرعی، صدها سازه تنظیم آب، ۲۳ ایستگاه پمپاژ خورشیدی و صدها کیلومتر شبکه آبیاری باید ساخته شود؛ کاری که حتی پس از تکمیل کانال اصلی نیز ممکن است حدود یک دهه زمان ببرد.
این پژوهش همچنین هشدار میدهد که حدود ۳۰ درصد آب کانال ممکن است در مسیر بر اثر نشت از دست برود. تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب آمودریا و نبود همکاری منطقهای نیز از دیگر چالشهایی است که پایداری پروژه را زیر سؤال میبرد.
قوشتپه و معادله پیچیده آب آمودریا
برای رحیم، آمودریا فقط منبع آبی است که میتواند زمینش را زنده کند؛ اما در سطح منطقه، این رودخانه یکی از حساسترین منابع مشترک آسیای مرکزی است. افغانستان میگوید به دلیل دههها جنگ و کمبود زیرساخت، تاکنون نتوانسته از سهم واقعی خود از آب آمودریا استفاده کند.
با این حال، هنوز چارچوب مشترک و جامعی برای مدیریت آب این رودخانه میان افغانستان و کشورهای پاییندست وجود ندارد. اوزبیکستان، ترکمنستان و تاجیکستان با احتیاط تحولات قوشتپه را دنبال میکنند؛ کشورهایی که نگران تأثیر احتمالی این پروژه بر جریان آب، کشاورزی و محیطزیست منطقهاند.
کارشناسان میگویند افغانستان حق استفاده از منابع آبی خود را دارد، اما موفقیت قوشتپه تنها به مهندسی وابسته نیست. به باور آنان، آینده این پروژه به همان اندازه که به کانال، بند و پمپ نیاز دارد، به دیپلماسی آب، تبادل اطلاعات و همکاری با همسایگان نیز وابسته است. به گفته یکی از متخصصان مدیریت آب، «قوشتپه بیش از آنکه یک چالش مهندسی باشد، یک آزمون دیپلماسی آب است.»
سهم افغانستان از آب آمودریا؛ از مناقشه حقوقی تا دیپلماسی آب
افغانستان میگوید به دلیل دههها جنگ و کمبود زیرساختهای آبی، نتوانسته از سهم واقعی خود از آب آمودریا استفاده کند. بررسیها نیز نشان میدهد میزان برداشت آب این کشور تاکنون بهمراتب کمتر از کشورهای پاییندست بوده است.
ریشه اختلاف به «پروتکل ۵۶۶» در سال ۱۹۸۷ بازمیگردد؛ سندی که آب قابل بهرهبرداری آمودریا را میان جمهوریهای شوروی تقسیم کرد و افغانستان در آن سهمی نداشت. پس از فروپاشی شوروی نیز کشورهای آسیای مرکزی همان سازوکار را حفظ کردند و افغانستان همچنان بیرون از نظام منطقهای مدیریت آب باقی ماند.
نبود چارچوب مشترک حقوقی و فنی برای مدیریت آمودریا، کانال قوشتپه را به موضوعی فراتر از یک پروژه عمرانی تبدیل کرده است. پژوهشگران میگویند کمبود تبادل دادههای هیدرولوژیک و نبود گفتوگوی منظم میان کشورهای حوضه از مهمترین چالشهای مدیریت این رودخانه است.
اوزبیکستان، بزرگترین مصرفکننده آب آمودریا، ضمن ابراز نگرانی درباره کاهش احتمالی جریان آب، حق افغانستان برای توسعه منابع آبی خود را پذیرفته و بر همکاریهای فنی و سازوکارهای مشترک نظارتی تأکید کرده است. ترکمنستان و تاجیکستان نیز با احتیاط تحولات این پروژه را دنبال میکنند و درباره پیامدهای احتمالی آن برای کشاورزی و محیط زیست منطقه هشدار میدهند.
کارشناسان حقوق آب معتقدند افغانستان حق بهرهبرداری از منابع آبی خود را دارد، اما موفقیت قوشتپه در گرو رعایت اصول استفاده منصفانه از آب، جلوگیری از آسیب به کشورهای پاییندست و تقویت همکاریهای منطقهای است. به گفته یکی از متخصصان مدیریت آب در کابل، قوشتپه بیش از آنکه یک چالش مهندسی باشد، آزمونی برای دیپلماسی آب افغانستان است.
خطر شوری خاک
وقتی از رحیم میپرسم اگر آب برسد اما زمینهایش شور شود چه خواهد کرد، لحظهای سکوت میکند و میگوید: «شوری آفت است، ولی بگذار اول آب بیاید.» این پاسخ، فاصله میان امید یک کشاورز و نگرانی کارشناسان را نشان میدهد.
متخصصان هشدار میدهند که بدون ایجاد شبکه تخلیه آب، قوشتپه میتواند در چند سال نخست بخشی از زمینهای کشاورزی شمال را با خطر شورشدگی روبهرو کند. به گفته آنان، مناطقی مانند حیرتان، دولتآباد و اندخوی از پیش مستعد شوری خاک هستند و نفوذ آب از بستر خاکی کانال، همراه با تبخیر شدید، میتواند سطح آب زیرزمینی را بالا برده و نمک را به سطح زمین بیاورد؛ روندی که حاصلخیزی خاک را کاهش میدهد.
تجربه کشورهای منطقه نیز این نگرانی را تأیید میکند. توسعه آبیاری در اوزبیکستان و ترکمنستان در دوره شوروی، بدون شبکههای مناسب تخلیه آب، به شورشدگی و ماندابی شدن گسترده اراضی انجامید. در مقابل، کشورهایی مانند مصر و استرالیا موفقیت پروژههای بزرگ آبیاری را با اجرای همزمان شبکه تخلیه آب، پایش خاک و مدیریت علمی منابع آب تضمین کردهاند.
کارشناسان میگویند هنوز روشن نیست چه میزان بودجه برای مدیریت شوری خاک، شبکه تخلیه آب و حفاظت از اراضی در نظر گرفته شده است.
احمد سجاد حمیدی، پژوهشگر آب و اقلیم، هشدار میدهد که خطر شورشدگی یک تهدید دوردست نیست و در صورت نبود زیرساختهای لازم، ممکن است تنها پس از دو تا سه فصل کشت، نشانههای آن در اطراف کانال ظاهر شود.
به گفته او، برای جلوگیری از این خطر باید همزمان با پیشرفت کانال، شبکه تخلیه آب، عایقبندی بستر، مطالعات خاکشناسی و پایش مداوم کیفیت خاک نیز اجرا شود؛ در غیر این صورت، بخشی از منافع مورد انتظار قوشتپه ممکن است زیر سایه شورشدگی زمینها و گسترش کانونهای گردوغبار از بین برود.
رسوبات؛ چالشی که پس از رسیدن آب آغاز میشود
رحیم فکر میکند اگر آب روزی به زمینش برسد، مشکل اصلی حل شده است. اما برای مهندسان، یکی از دشوارترین آزمونهای قوشتپه از همان زمان آغاز میشود: مدیریت رسوبات آمودریا.
آمودریا یکی از پررسوبترین رودخانههای منطقه است و حجم زیادی از شن، ماسه، گلولای و مواد معدنی را با خود حمل میکند.
این رسوبات میتوانند در بستر کانال تهنشین شوند، عمق و ظرفیت انتقال آب را کاهش دهند، به سازهها آسیب بزنند و هزینههای نگهداری را بالا ببرند. در فصل سیلاب نیز حجم رسوبات بهمراتب بیشتر میشود.
کارشناسان میگویند راهحل اصلی، لایروبی مداوم کانال نیست، بلکه جلوگیری از ورود رسوبات به کانال از همان ابتدا است. به گفته نجیبالله سدید، لایروبی کانالهای بزرگ نه از نظر فنی عملی است و نه از نظر اقتصادی مقرونبهصرفه. برآوردها نشان میدهد ایجاد ناوگان لایروبی میتواند تا ۸۰ میلیون دالر هزینه اولیه و سالانه ۷ تا ۱۲ میلیون دالر هزینه نگهداری داشته باشد.
تجربه پروژههای بزرگ آسیای مرکزی، از جمله کانال قرهقوم ترکمنستان، نشان میدهد استفاده از مخازن پیشرسوبگیر، حوضچههای رسوبگیری و سازههای هدایت جریان، راهکار پایدارتری برای مهار رسوبات است. به گفته سدید، در قوشتپه نیز سازوکاری برای تهنشینی بخشی از رسوبات در نظر گرفته شده، اما به دلیل انتشار نشدن مطالعات فنی، هنوز میزان کارایی آن روشن نیست.
کارشناسان هشدار میدهند که استخراج گسترده طلا در بدخشان و تخار نیز با افزایش فرسایش خاک، حجم رسوبات ورودی به آمودریا را بیشتر کرده و میتواند فشار مضاعفی بر کانال وارد کند.
چالش رسوبات تنها به گلولای محدود نمیشود. تجمع مواد مغذی در کانال میتواند رشد گیاهان هرزه و جلبکها را افزایش دهد؛ پدیدهای که سرعت جریان آب را کم میکند، زمینه تهنشینی بیشتر رسوبات را فراهم میسازد و خطر فرسایش و آسیب به کانال را بالا میبرد. تصاویر ماهوارهای نیز نشانههایی از رشد گیاهان هرزه در بخشهایی از قوشتپه را نشان میدهد.
با وجود اهمیت این موضوع، طالبان تاکنون جزئیات مطالعات رسوبشناسی، ظرفیت سامانههای رسوبگیری و برنامه نگهداری کانال را منتشر نکردهاند. در نتیجه، یکی از مهمترین پرسشهای فنی پروژه همچنان بیپاسخ مانده است: آیا قوشتپه توان مهار رسوبات یکی از پررسوبترین رودخانههای منطقه را دارد یا این چالش در سالهای آینده آشکار خواهد شد؟
ارزیابی اقتصادی قوشتپه؛ فرصت بزرگ یا وعده پرهزینه؟
برای رحیم، آب بیشتر یعنی محصول بیشتر. اما در مقیاس اقتصاد ملی، موفقیت قوشتپه تنها به رساندن آب به مزارع وابسته نیست.
طالبان این کانال را نماد خودکفایی اقتصادی میدانند و میگویند با آبیاری حدود ۵۵۰ هزار هکتار زمین در شمال افغانستان، وابستگی کشور به واردات محصولات زراعتی کاهش خواهد یافت. پژوهش «کانال قوشتپه و امنیت آب در آسیای مرکزی» نیز برآورد میکند که در صورت تکمیل کامل پروژه و شبکههای آبیاری، نزدیک به ۲۰۰ هزار شغل ایجاد شود.
اهمیت این پروژه با توجه به نقش کشاورزی در اقتصاد افغانستان بیشتر آشکار میشود. بر اساس آمار بانک جهانی، ۷۶ درصد جمعیت کشور در مناطق روستایی زندگی میکنند، حدود ۹۰ درصد فقیرترین شهروندان روستانشیناند و کشاورزی حدود ۴۰ درصد نیروی کار و یکچهارم تولید ناخالص داخلی را دربر میگیرد. از این رو، افزایش بهرهوری کشاورزی میتواند به کاهش فقر، بهبود امنیت غذایی و رشد اقتصادی کمک کند.
با این حال، کارشناسان تأکید میکنند آب تنها بخشی از معادله توسعه است. کشاورزان در کنار آب به بذر اصلاحشده، کود، ماشینآلات، خدمات مالی، راههای حملونقل، بازار فروش و صنایع تبدیلی نیاز دارند. محدودیتهای مالی و مشکلات نظام بانکی پس از سال ۲۰۲۱ نیز دسترسی به این امکانات را دشوارتر کرده است.
به گفته یک کارشناس اقتصادی در کابل، اگر زیرساختهای مالی، صنایع تبدیلی و بازارهای فروش توسعه نیابد، ممکن است منافع اقتصادی قوشتپه بیشتر نصیب مالکان بزرگ و سرمایهگذاران شود تا کشاورزان خرد؛ وضعیتی که خطر تمرکز مالکیت زمینهای مرغوب اطراف کانال را افزایش میدهد.
بانک جهانی نیز هشدار میدهد که افزایش سطح زیر کشت بهتنهایی به معنای کاهش فقر نیست. این نهاد معتقد است بیشترین ظرفیت اشتغال و ارزش افزوده در افغانستان در بخشهایی مانند باغداری، میوه، سبزیجات، دامداری و صنایع تبدیلی نهفته است؛ حوزههایی که علاوه بر تولید، فرصتهای شغلی در بستهبندی، سردخانه، حملونقل و صادرات ایجاد میکنند.
پژوهشگران نتیجه میگیرند که موفقیت اقتصادی قوشتپه نه فقط به ساخت کانال، بلکه به تکمیل شبکههای فرعی آبیاری، توسعه زیرساختهای کشاورزی، مدیریت پایدار آب و سرمایهگذاریهای مکمل بستگی دارد. در صورت تحقق این شرایط، این پروژه میتواند سالانه حدود ۴۷۰ تا ۵۵۰ میلیون دالر به اقتصاد افغانستان بیفزاید. اما بدون این الزامات، قوشتپه ممکن است نتواند به اهداف بلندپروازانهای که برای آن ترسیم شده است دست یابد.
تغییرات اقلیمی؛ چالشی برای آینده قوشتپه
رحیم هر سال گرمای بیشتری را در مزرعهاش احساس میکند، بیآنکه بداند سرنوشت آب قوشتپه به یخچالهای پامیر و هندوکش گره خورده است.
قوشتپه پروژهای برای چند سال نیست؛ این کانال برای دههها بهرهبرداری طراحی شده، اما در منطقهای ساخته میشود که اقلیم آن به سرعت در حال تغییر است. گزارشهای علمی نشان میدهد افغانستان و آسیای مرکزی سریعتر از میانگین جهانی گرم میشوند؛ روندی که با افزایش دما، خشکسالی، سیلابهای شدید و فشار بیشتر بر منابع آب همراه است.
بخش عمده آب آمودریا از ذوب برفها و یخچالهای پامیر و هندوکش تأمین میشود. پژوهشها نشان میدهد گرمایش زمین در کوتاهمدت میتواند با ذوب سریعتر یخچالها، جریان آب و خطر سیلابهای فصلی را افزایش دهد؛ اما در بلندمدت، با کوچک شدن این ذخایر یخی، آورد سالانه آمودریا کاهش خواهد یافت.
احمد سجاد حمیدی، پژوهشگر آب و اقلیم، میگوید طراحی کنونی قوشتپه بر پایه الگوهای تاریخی جریان آمودریا انجام شده، در حالی که واقعیت اقلیمی آینده ممکن است متفاوت باشد. به گفته او، افزایش موقت آب در سالهای نخست نباید کاهش احتمالی جریان رودخانه در دهههای آینده را پنهان کند.
او هشدار میدهد که اگر نظام توزیع و مدیریت آب کانال از هماکنون با سناریوهای اقلیمی آینده سازگار نشود، ظرفیت فعلی پروژه میتواند در آینده به یکی از چالشهای اصلی بهرهبرداری از آن تبدیل شود. به باور او، شاید سازه کانال ثابت بماند، اما شیوه تخصیص و مدیریت آب باید متناسب با تغییرات اقلیمی بازنگری شود.
بخشهای تاریک پروژه؛ پرسشهای بیپاسخ
با وجود پیشرفت سریع ساخت قوشتپه، بسیاری از اطلاعات کلیدی این پروژه هنوز منتشر نشده است. مهمترین ابهامها به دو حوزه مربوط میشود: نخست، هزینه واقعی ساخت، نگهداری و بهرهبرداری کانال؛ و دوم، جزئیات فنی شبکههای فرعی آبیاری، سیستم تخلیه آب و ارزیابی اثرات محیطزیستی پروژه.
احمد سجاد حمیدی، پژوهشگر آب و اقلیم، هشدار میدهد که موفقیت یا شکست قوشتپه تا حد زیادی به مهار نشت آب از بستر خاکی کانال وابسته است. به گفته او، بدون شبکه تخلیه آب، نفوذ گسترده آب به سفرههای زیرزمینی میتواند سطح آب زیرزمینی را بالا ببرد و در اقلیم گرم و خشک شمال افغانستان، زمینه شورشدگی خاک و بیابانزایی اراضی را فراهم کند.
او برای کاهش این خطر دو راهکار پیشنهاد میکند. نخست، «توسعه مرحلهای و متوازن»؛ یعنی گسترش زمینهای زیر کشت تنها پس از تکمیل زیرساختهای تخلیه آب در هر فاز. دوم، «جلب سرمایهگذاری محلی مشروط»؛ به این معنا که واگذاری زمینها به تعاونیها و سرمایهگذاران داخلی با تعهد به اجرای استانداردهای محیطزیستی، توسعه آبیاری کارآمد و نگهداری شبکههای فرعی همراه باشد.
به باور او، آینده قوشتپه نه فقط به ساخت کانال، بلکه به تکمیل زیرساختهای فنی و مدیریت پایدار منابع آب وابسته است؛ موضوعی که هنوز پرسشهای زیادی درباره آن بیپاسخ مانده است.
جمعبندی
سرنوشت قوشتپه تنها به رسیدن آب گره نخورده است. ارزش واقعی این پروژه نه با طول کانال یا حجم خاکبرداری، بلکه با توانایی آن در بهبود پایدار معیشت مردم، افزایش بهرهوری کشاورزی و مدیریت مسئولانه منابع آب سنجیده خواهد شد.
در کنار تکمیل شبکههای آبیاری و تخلیه آب، استفاده از روشهای نوین آبیاری، بهویژه آبیاری قطرهای، نیز میتواند نقش تعیینکنندهای در کاهش هدررفت آب و پایداری کشاورزی در شمال افغانستان داشته باشد.
در پایان دوباره از رحیم میپرسم: اگر آب هیچوقت به زمینت نرسد، چه خواهی کرد؟ چند لحظه سکوت میکند و بعد میگوید: «خدا مهربان است».
