همزمان با سیامین سالگرد کشتهشدن داکتر نجیبالله، رئیسجمهور پیشین افغانستان، شبکه تحلیلگران افغانستان مجموعه تازهای از گزارشهای خود درباره حزب دموکراتیک خلق افغانستان و میراث مناقشهبرانگیز دوره حاکمیت این حزب منتشر کرده است.
داکتر نجیبالله و برادرش، احمدزی، در ۲۷ سپتامبر ۱۹۹۶، یک روز پس از ورود طالبان به کابل، کشته شدند. نجیبالله از اپریل ۱۹۹۲، پس از تصرف پایتخت توسط نیروهای مجاهدین، در ساختمان سازمان ملل متحد پناه گرفته بود. طالبان در ۲۶ سپتامبر ۱۹۹۶ کابل را گرفتند و صبح روز بعد دو برادر را از محوطه سازمان ملل بیرون کشیدند، کشتند و اجسادشان را از چراغهای ترافیک در چهارراهی آریانا در نزدیکی ارگ به دار آویختند.
شبکه تحلیلگران افغانستان به مناسبت این سالگرد، مجموعهای از گزارشهای پیشین و جدید خود را در قالب یک پرونده گردآوری کرده است. این مجموعه به شخصیتها، رویدادها و میراث مورد مناقشه حزب دموکراتیک خلق میپردازد.
این پرونده ادامه مجموعه موضوعی سال ۲۰۱۸ همین شبکه درباره حزب دموکراتیک خلق و مداخله شوروی است. مجموعه تازه، گزارشهایی را که از آن زمان تاکنون منتشر شدهاند، به آن مجموعه افزوده و تصویر کاملتری از کودتای ثور ۱۳۵۷، سرکوبهای پس از آن، بازداشتهای گسترده، شکنجه، ناپدیدسازی اجباری، مقاومت مسلحانه و رابطه حزب با اتحاد شوروی ارائه میدهد.
در یکی از گزارشهای این مجموعه آمده است که حزب دموکراتیک خلق با کودتای ۱۹۷۸ مسیر سیاسی افغانستان را بهگونهای برگشتناپذیر تغییر داد. مداخله نظامی شوروی در دسامبر ۱۹۷۹ و حمایت کشورهای غربی از مجاهدین، منازعه داخلی بر سر قدرت و مدرنیزاسیون را بینالمللی کرد و آن را به یکی از آخرین جنگهای داغ دوران جنگ سرد تبدیل کرد.
شوروی در جریان این مداخله، حفیظالله امین، رئیسجمهور وقت افغانستان، را کشت و ببرک کارمل، از جناح پرچم حزب دموکراتیک خلق، را به قدرت رساند. این مداخله در ابتدا قرار نبود به یک جنگ طولانی تبدیل شود، اما نیروهای شوروی نزدیک به ۱۰ سال در افغانستان ماندند. در جریان این جنگ، میلیونها نفر کشته و زخمی شدند و شمار زیادی از مردم نیز مجبور به ترک خانههای خود شدند.
توماس روتیگ، پژوهشگر آلمانی، در گزارشی به مناسبت شصتمین سالگرد تأسیس حزب، تاریخ آن را از سال ۱۹۶۵، اختلافات جناحهای خلق و پرچم، کودتا و سالهای حاکمیت بررسی کرده و به تلاش نجیبالله برای تبدیل حزب به «حزب وطن» در سال ۱۹۹۰ پرداخته است.
دو گزارش دیگر به چهلمین سالگرد ورود نیروهای شوروی اختصاص دارد. یکی مداخله شوروی را در چارچوب جنگ سرد بررسی میکند و دیگری خاطرات شماری از افغانها از آن روزها و تأثیر اشغال بر زندگیشان را بازتاب میدهد.
شبکه تحلیلگران افغانستان همچنین زندگی و میراث سه چهره برجسته آن دوره را بررسی کرده است: سلطانعلی کشتمند، سیاستمدار ارشد و مدافع برابری هزارهها که دو بار رئیس حکومت شد، سلیمان لایق، شاعر شناختهشده افغانستان، و ثریا پرلیکا، فعال حقوق زنان.
پیگرد جنایات جنگی
بخش دیگری از پرونده به تحقیقات و محاکمههای مقامهای پیشین حزب دموکراتیک خلق در هالند اختصاص دارد. این افراد به ارتکاب جنایاتی متهم شدهاند که بیش از چهار دهه پیش رخ داده است.
یکی از این پروندهها مربوط به عبدالرزاق عارف، از مسئولان زندان بدنام پلچرخی در دهه ۱۹۸۰، است. دادگاه استیناف هالند محکومیت او به جنایات جنگی را لغو کرد. عارف در سال ۲۰۲۵ درگذشت، پیش از آنکه دادستانی بتواند درخواست تجدیدنظر را در دیوان عالی دنبال کند. شبکه تحلیلگران افغانستان استدلال دادگاه استیناف را از نظر درک نقش خاد و استناد به رویههای دادگاههای بینالمللی یوگسلاوی سابق و رواندا قابل بحث دانسته است.
در این مجموعه همچنین به پرونده دستکم شش شهروند افغان یا افغان-هالندی اشاره شده که در هالند به اتهام جنایات جنگی و شکنجه تحت بررسی قرار گرفتهاند. دو نفر محکوم، یک نفر تبرئه، یک نفر در جریان تحقیقات درگذشته و یک نفر به دلیل کمبود شواهد آزاد شده است.
این پرونده در پایان به گزارش نقشهبرداری سازمان ملل درباره جنایات جنگی و نقض حقوق بشر در افغانستان از ۱۹۷۸ تا ۲۰۰۱ میپردازد. این گزارش که توسط پاتریشیا گاسمن و بارنت روبین تهیه شده، جنایات منتسب به حزب دموکراتیک خلق، گروههای مجاهدین، نخستین امارت طالبان و نیروهای شوروی و امریکا را نیز پوشش میدهد.
شبکه تحلیلگران افغانستان میگوید این دو مجموعه، تاریخ حزبی را دنبال میکنند که با کودتای ۱۹۷۸ افغانستان را عمیقاً دگرگون کرد و زنجیرهای از درگیریها را رقم زد که پیامدهای آن هنوز ادامه دارد.
نیروهای هوایی پاکستان روز پنجشنبه هفته گذشته ده نقطه در افغانستان را هدف قرار داد. این دومین دور حملات هوایی پاکستان در چهار روز گذشته پس از حدود سه ماه آرامش نسبی در امتداد مرز ۲۶۰۰ کیلومتری دو کشور است.
اسلامآباد گفته است این حملات در واکنش به حملات پهپادی از خاک افغانستان انجام شده و مواضع و مخفیگاههای گروههای مسلح را هدف قرار داده است. طالبان اما انجام حملات پهپادی از خاک افغانستان را رد کرده و گفته است هر هفت شهروند افغان که در حملات این هفته کشته شدهاند، غیرنظامی بودهاند.
آصف شیرزاد، خبرنگار رویترز، در مطلبی تحلیلی با عنوان «چه چیزی طالبان افغانستان و پاکستان را از شریک به دشمن تبدیل کرده است؟» به عوامل اصلی تشدید تنشهای اخیر میان دو طرف و دلایل ناکامی تلاشهای پیشین برای مهار این تنشها پرداخته است.
چرا متحدان پیشین در برابر یکدیگر قرار گرفتهاند؟
اسلامآباد پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۱۴۰۰، حکومت این گروه را یک متحد بالقوه میدانست. عمران خان، نخستوزیر پیشین پاکستان، از بازگشت طالبان استقبال کرد و گفت افغانها «زنجیرهای بردگی را شکستهاند.»
با افزایش حملات گروههای مسلح در شمالغرب و جنوبغرب پاکستان، روابط دو طرف بهتدریج تیره شد. پاکستان طالبان افغانستان و هند را متهم کرده است که از این گروهها حمایت مالی و تسلیحاتی میکنند و به آنان در افغانستان پناه میدهند؛ اتهامهایی که طالبان و دولت هند رد کردهاند.
تنشها سال گذشته به درگیریهای فرامرزی کشیده شد. مقامهای امنیتی پاکستان در ماه میزان اعلام کردند که نیروی هوایی این کشور مواضعی در کابل را هدف قرار داده و رهبر تحریک طالبان پاکستان را هدف گرفته است. این گروه بعدا اعلام کرد که رهبرش از حمله جان سالم به در برده است.
پاکستان همچنین طالبان افغانستان را به پناه دادن به شورشیان بلوچ متهم کرده است؛ گروههای مسلحی که برای استقلال بلوچستان در جنوبغرب پاکستان مبارزه میکنند.
تشدید تنشهای قبلی چگونه پایان یافت؟
نخستین آتشبس میان دو طرف که در ماه میزان در دوحه به دست آمد، دوام چندانی نداشت و درگیریها در بهار امسال شدت گرفت. صدها نفر در نتیجه گلولهباران و حملات هوایی کشته شدند.
در یکی از مرگبارترین حملات، طالبان افغانستان اعلام کردند که بیش از ۴۰۰ نفر در حمله هوایی پاکستان به کابل کشته شدهاند و یک مرکز ترک اعتیاد هدف قرار گرفته است. اسلامآباد در مقابل گفت که تأسیسات نظامی و زیرساختهای پشتیبان گروههای مسلح را هدف قرار داده است.
مذاکرات با میانجیگری چین در ماه حوت به آتشبس انجامید و برای نزدیک به سه ماه از شدت درگیریها کاست؛ اما اختلافات اساسی میان دو طرف همچنان حلنشده باقی ماند.
چه چیزی باعث تشدید دوباره تنشها شد؟
آرامش نسبی نزدیک به سهماهه هفته گذشته با دو حمله بزرگ در شمالغرب پاکستان پایان یافت. در این حملات دستکم ۳۰ نفر، از جمله ۱۵ مأمور پولیس و شش سرباز، کشته شدند.
در حمله نخست، افراد مسلح یک مرکز پولیس در کوهات را هدف قرار دادند که در نتیجه آن ۲۴ نفر، از جمله ۱۵ مأمور پولیس، کشته شدند. گروه «شورای اتحادالمجاهدین» به رهبری حافظ گل بهادر مسئولیت این حمله را بر عهده گرفت.
دو روز بعد نیز در درگیری نیروهای امنیتی پاکستان با افراد مسلح در هانگو، در نزدیکی کوهات، چهار سرباز و دو افسر کشته شدند.
گروههای اصلی مسلح در شمالغرب پاکستان کداماند؟
ناامنی در شمالغرب پاکستان به فعالیت گروههای مسلح مختلفی نسبت داده میشود که با وجود تفاوت در پایگاه اجتماعی و ایدئولوژی، با دولت پاکستان درگیرند.
بخش قابل توجهی از حملات اخیر در این منطقه به تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) نسبت داده شده است. این گروه در سال ۲۰۰۷ از ائتلاف چندین گروه اسلامگرا در میان پشتونهای شمالغرب پاکستان شکل گرفت و از طالبان افغانستان الگوبرداری کرده است.
تحریک طالبان پاکستان در جریان جنگ طالبان افغانستان با نیروهای امریکایی و ناتو، در کنار طالبان افغانستان جنگید و به برخی جنگجویان افغان نیز پناه داد. این همکاری در آن دوره روابط نزدیکی میان دو گروه ایجاد کرد.
پاکستان در سالهای گذشته چندین عملیات نظامی علیه تحریک طالبان پاکستان انجام داده است، اما این گروه همچنان به حملات خود ادامه داده است. در سالهای اخیر، بیشتر حملات آن نیروهای امنیتی را هدف قرار داده است.
عبدالباسط، تحلیلگر مؤسسه مطالعات بینالمللی «اس. راجاراتنام» در سنگاپور، به رویترز گفت حافظ گل بهادر، رهبر گروهی که مسئولیت حمله اخیر در کوهات را بر عهده گرفته، در گذشته میزبان اعضای القاعده و جنگجویان اسلامگرای عرب در مناطق مرزی بوده است.
به گفته باسط، این گروه در ابتدا بیشتر نیروهای امریکایی و ناتو در افغانستان را هدف قرار میداد، اما پس از عملیات گسترده ارتش پاکستان در وزیرستان شمالی در حدود سال ۲۰۱۵، موضع خود را علیه پاکستان تغییر داد و شماری از جنگجویانش به افغانستان منتقل شدند.
باسط افزود که شبکه تحت رهبری گل بهادر اکنون به مجموعهای از گروههای مسلح مختلف تبدیل شده است و القاعده در شکلدهی و سازماندهی آن نقش دارد.
