خارجستان و کافرستان: جنگ روایتی پاکستان و طالبان
جمشید یما امیری
روزنامهنگار
درگیری میان طالبان افغانستان و پاکستان دیگر فقط جنگی بر سر پناهگاههای تحریک طالبان پاکستان، تهدید علیه خاک پاکستان یا حملات هوایی به خاک افغانستان نیست.
روزنامهنگار
درگیری میان طالبان افغانستان و پاکستان دیگر فقط جنگی بر سر پناهگاههای تحریک طالبان پاکستان، تهدید علیه خاک پاکستان یا حملات هوایی به خاک افغانستان نیست.
در کنار درگیریهای دیپلوماتیک، از جمله احضار سفیران، حملات هوایی و پهپادی، دو طرف وارد جنگی روایتی شدهاند که در آن هر کدام تلاش میکند مشروعیت دینی و سیاسی طرف مقابل را زیر سوال ببرد و خود را برحق و طرف مقابل را باطل جلوه دهد.
در این جنگ، طالبان پاکستان را کشوری میداند که خود را اسلامی میداند، اما به باور طالبان، قوانین و شیوه حکومتداری آن سکولار است و از «نظام اسلامی» فاصله گرفته است. در مقابل، پاکستان طالبان افغانستان را با عنوانهایی چون «خوارج افغان» توصیف میکند و اداره آنان را بخشی از تهدید امنیتی منطقه معرفی میکند.
به این ترتیب، منازعهای که در ظاهر بر سر امنیت مرزی و فعالیت تحریک طالبان پاکستان است، در سطح روایت به نزاعی عمیقتر بر سر اسلام، مشروعیت و تعریف «نظام اسلامی» تبدیل شده است.
«پروژه استعماری»
یکی از محورهای روایت طالبان درباره پاکستان این است که تشکیل این کشور لزوماً به معنای تحقق یک نظام اسلامی نیست.
مقامهای طالبان در سالهای گذشته بارها از ایجاد «نظام اسلامی» در افغانستان سخن گفتهاند و برخی از نیروها و هواداران طالبان پس از بازگشت این گروه به قدرت نیز در گفتوگو با اینفلوئنسرهای شبکههای اجتماعی این تصور را مطرح کردهاند که پس از برقراری نظام مورد نظرشان در افغانستان، اکنون نوبت پاکستان است که نظام و قوانین اسلامی را، به تعبیر آنان، عملی کند.
در این روایت، برخی سخنگویان طالبان قانون اساسی و ساختار حقوقی پاکستان را نیز مورد انتقاد قرار داده و ریشههای آن را در نظام حقوقی بهجامانده از دوره استعمار بریتانیا میدانند.
این روایت یک گام فراتر نیز میرود. در ادبیات سیاسی و تبلیغاتی بخشی از طالبان، پاکستان نه تنها یک کشور مسلمان همسایه، بلکه بخشی از پروژهای معرفی میشود که ریشه آن به قدرتهای خارجی، بهویژه بریتانیا و سپس امریکا، نسبت داده میشود. بر اساس این نگاه، اسلامآباد در چارچوب سیاستهای امریکا در منطقه عمل میکند و فشار بر افغانستان، ایجاد ناامنی، بحرانسازی و تلاش برای بدنام کردن اداره طالبان، بخشی از همین پروژه است.
این نگاه البته با سابقه روابط پیچیده طالبان و پاکستان در تضاد آشکار قرار دارد. پاکستان در دهههای گذشته یکی از مهمترین حامیان سیاسی و امنیتی طالبان افغانستان بود و بسیاری از رهبران طالبان سالها در پاکستان فعالیت و زندگی کردند. اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در کابل، رابطه دو طرف بهتدریج از همکاری و همسویی به بیاعتمادی و تقابل کشیده شد.
اکنون طالبان میکوشد همین گذشته را نیز در چارچوب روایت جدید خود بازتعریف کند. ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، بارها گفته است که پاکستان اهداف و پروژه کشورهای غربی را تعقیب میکند.
عبدالسلام ضعیف، سفیر سابق طالبان میگوید که اسلامآباد در پی آن است که خود را «قربانی تروریسم» نشان دهد و از جامعه جهانی، به ویژه امریکا برای مبارزه با «تروریسم» پول و امکانات دریافت کند.
نسخه مسلحانه روایت
در سوی دیگر، تحریک طالبان پاکستان نیز سالهاست مشروعیت ساختار سیاسی پاکستان را به چالش میکشد.
این گروه خواهان ایجاد نظامی مبتنی بر شریعت در پاکستان است و نظام سیاسی موجود را اسلامی نمیداند. بنابراین، میان روایت ایدئولوژیک طالبان افغانستان درباره پاکستان و گفتمان تحریک طالبان پاکستان درباره حکومت پاکستان، در این بخش یک همپوشانی مهم وجود دارد: هر دو، ساختار سیاسی موجود پاکستان را از منظر دینی به چالش میکشند.
طالبان افغان در مقام حاکم بر افغانستان، در برابر فشار پاکستان تلاش میکند میان خود و فعالیتهای مسلحانه داخل پاکستان فاصله بگذارد و میگوید اجازه نمیدهد از خاک افغانستان علیه کشورهای دیگر استفاده شود.
طالبان همواره تاکید کرده است که مشکلات پاکستان ریشه داخلی دارد و به افغانستان مربوط نمیشود. پاکستان در مقابل، طالبان افغان را متهم میکند که به تحریک طالبان پاکستان و دیگر گروههای مسلح اجازه فعالیت در خاک افغانستان میدهد. کابل این اتهام را رد میکند.
«خوارج افغان»
پاکستان نیز در جنگ روایتی خود واژگان دینی را به کار گرفته است.
مقامهای پاکستانی در سالهای اخیر برای تحریک طالبان پاکستان از عنوان «فتنهالخوارج» استفاده کردهاند. در ادبیات رسمی پاکستان، طالبان افغان نیز گاه «خوارج افغان» خوانده میشود.
انتخاب واژه «خوارج» تصادفی نیست. این واژه در تاریخ اسلام بار سنگین مذهبی و سیاسی دارد.
بشیر احمد انصاری، پژوهشگر دینی، در توضیح این مفهوم به افغانستان اینترنشنال گفت که خوارج از میان قبایل بدوی ربیعه در قرن نخست هجری و در فضای جنگ میان علی و معاویه سربرآوردند و برای برونرفت از بحران، روایتی تکفیری و خشن ارائه کردند.
او در همین چارچوب، میان این روایت تاریخی و آنچه «قرائت بدوی» طالبان میخواند، نوعی شباهت میبیند و معتقد است طالبان نیز در جریان جنگ میان دولت اسلامی مجاهدین و گلبدین حکمتیار، روایت خونین و بدوی خود را نسخه علاج بحران میدانست.
در ادبیات اسلامی، عنوان خوارج بعدها به جریانی پیوند خورد که به تکفیر مخالفان و شورش مسلحانه علیه نظم سیاسی شناخته میشد. از همین رو، استفاده از این عنوان در منازعات معاصر صرفاً یک توصیف تاریخی نیست، بلکه بار مذهبی و سیاسی سنگینی دارد.
اما در بحث کنونی، نکته مهمتر برداشت پژوهشگران دینی از شباهت طالبان با خوارج تاریخی است.
بشیر احمد انصاری، طالبان را «نسخه قرن بیستویکم خوارج» توصیف میکند. او معتقد است طالبان را نمیتوان بیرون از زمینه اجتماعی، سیاسی و اقتصادی تاریخ جوامع مسلمان بررسی کرد و عواملی مانند «تغلب سیاسی، بدویت فرهنگی، تعصب مذهبی، استبداد دولتی، انحصار مدیریتی، تخلف و عقبماندگی تمدنی» را در شکلگیری این پدیده موثر میداند.
انصاری در همین چارچوب، طالبان را ادامه نوعی قرائت بدوی و تکفیری از اسلام میداند و معتقد است این جریان، به تعبیر او، «از زادگاه اولیه» خوارج در حوزه سیستان سر برآورده است.
این نکته مهم است که واژه تاریخی و مذهبی مانند «خوارج» چگونه در جنگ روایتهای امروز میان پاکستان و طالبان دوباره احیا شده است.
انصاری در عین حال میگوید که پاکستان با وجود مشکلات اخلاقی و سیاسی که ممکن است در تعامل با افغانستان و گروههای داخلی خود داشته باشد، بر اساس معیارهای اسلامی یک کشور مسلمان است و نمیتوان آن را صرفاً به دلیل سیاستهایش تکفیر کرد.
او همچنین معتقد است اینکه پاکستانیها سالها بعد به این برداشت رسیدهاند که طالبان را میتوان مصداق معاصر خوارج دانست، نشاندهنده موفقیت پاکستان در جنگ روایتهاست، زیرا این مفهوم برای بسیاری از مخاطبان مسلمان در منطقه قابل درک است.
انصاری سالها پیش در کتاب «مذهب طالبان» گروه طالبان را خوارج نامیده بود. انصاری میگوید که برخلاف حکومت پاکستان، هم گروههای جهادی مخالف طالبان، هم حکومت پیشین افغانستان در جنگ روایتها در برابر طالبان شکست خوردند.
«خارجستان» در برابر «کافرستان»
در چنین فضایی، دو طرف عملاً یکدیگر را از دایره مشروعیت مطلوب خود بیرون میرانند.
در روایت طالبان، پاکستان کشوری است که نظام سیاسی و حقوقی آن مطابق برداشت طالبان از اسلام نیست و به قدرتهای خارجی وابسته است. در روایت پاکستان، طالبان افغانستان گروهی «خارجشده» از مسیر اسلام و نظم سیاسیاند که امنیت منطقه را تهدید میکنند.
پاکستان در کنار برچسب «خوارج»، روایت دیگری را نیز دنبال میکند: طالبان را «رژیم» یا «اداره طالبان» میخواند و بر نبود مشروعیت بینالمللی، فقدان مشروعیت و فراگیری ملی، وضعیت وخیم زنان و عدم نمایندگی از تمام ملت افغانستان تاکید میکند.
وزیر خارجه پاکستان در نشست سازمان همکاری اسلامی در نیویارک، از طالبان خواست که حقوق بشر، حقوق زنان و حقوق اقوام و اقلیتهای مذهبی را رعایت کند و یک حکومت فراگیر تشکیل دهد. پاکستان حکومت طالبان را فاقد مشروعیت میداند.
این مسائل از محورهای اصلی انتقادهای بینالمللی از طالبان است. محرومیت زنان و دختران از آموزش و کار نیز در صدر این انتقادها قرار دارد.
بنابرین، پاکستان در جنگ روایتها تنها به مسئله امنیت اکتفا نکرده است. این کشور تلاش میکند مجموعهای از مسائل امنیتی، سیاسی و حقوق بشری را کنار هم قرار دهد و تصویری از طالبان ارائه کند که در آن، این گروه همزمان یک تهدید امنیتی و یک اداره فاقد مشروعیت گسترده معرفی میشود.
ناکامی مجدد میانجیگری
این جنگ روایتی در شرایطی تشدید شده است که تا همین اواخر نشانههایی از تلاش برای بازگرداندن دو طرف به میز مذاکره وجود داشت.
سفر هیئتهای ترکیه و قطر و تلاشهای میانجیگرانه برای کاهش تنش، این انتظار را ایجاد کرده بود که طالبان و پاکستان بتوانند بار دیگر وارد گفتوگو شوند. سفر رئیس استخبارات ترکیه به کابل و اسلامآباد نیز در همین چارچوب مورد توجه قرار گرفت.
اما حمله به یک مسجد پولیس در کوهات و سپس حملات هوایی پاکستان به کنر و پکتیکا، بار دیگر فضای روابط را به سمت تقابل برد.
در نتیجه، تلاشهای میانجیگرانه با مانع جدی روبهرو شده و بیاعتمادی میان دو طرف عمیقتر شده است. هر حمله تازه نه تنها بر میدان نظامی، بلکه بر میدان روایت نیز اثر میگذارد و به هر دو طرف امکان میدهد روایت خود درباره طرف مقابل را تقویت کنند.
آنان به قندهار نیز رفتند. منابع به افغانستان اینترنشنال گفتند که در قندهار با ملا شیرین و حلقه نزدیک هبتالله دیدار کردهاند. هنوز روشن نیست که با شخص هبتالله دیدار داشتهاند یا خیر. پیش از این، نخستوزیر قطر تنها مقام خارجی بوده که با هبتالله دیدار کرده است.
این سفر در مقطع حساسی صورت میگیرد. نگرانی از تشدید فعالیت گروههای تروریستی، مانند القاعده و داعش، در خاک افغانستان، درگیریها میان امریکا و ایران، درگیری حوثیها با عربستان سعودی و ابهام و پیچیدهشدن روابط طالبان و پاکستان میتواند از مهمترین موضوعات مورد بحث در این سفر باشد.
مبارزه با تروریسم
هیئت ترکیه و قطر که روابط نزدیکی با غرب دارند، حامل پیامی برای طالبان است. اخیراً، در سالروز حملات مرگبار یازدهم سپتامبر، حمزه بن لادن، فرزند اسامه بن لادن، در پیامی بار دیگر غرب و امریکا را تهدید کرد. ناظران با اشاره به لباس و پسزمینه ویدیوی حمزه بن لادن معتقد هستند که احتمالا وی در افغانستان باشد.
این موضوع، آن هم در سالروز حملات یازدهم سپتامبر، تهدیدی فوری و جدی برای امریکا و غرب است. امریکا از القاعده نگران است. به خاطر القاعده، بیست سال در افغانستان جنگید. هرگونه اقدام مجدد القاعده در امریکا ممکن است برای رهبران این کشور پیامدهای سنگینی داشته باشد.
از این رو، ترکیه، بهعنوان عضو ناتو که خود نیز نگران فعالیت القاعده و داعش در افغانستان و در همسایگیاش، سوریه و عراق است، برای اتمام حجت با طالبان به کابل رفته است. هدف این است که طالبان اجازه ندهند افغانستان بار دیگر به محل پرورش تروریسم و سازماندهی حملهای شبیه یازدهم سپتامبر علیه امریکا و متحدان منطقهای و غربیاش تبدیل شود.
مایک والتز، نماینده امریکا در شورای امنیت سازمان ملل روز چهارشنبه در نشست این شورا، طالبان را به پناه دادن به گروههای تروریستی متهم کرد و گفت آنچه در افغانستان رخ میدهد، به مرزهای این کشور محدود نمیماند.
مسئله احیای مجدد تروریسم بار دیگر به اجندای نشستهای سازمان ملل متحد و شورای امنیت برگشته است. در جلسه شورای امنیت به مناسبت سالروز حملات یازدهم سپتامبر، اکثریت کشورها از ظهور مجدد تروریسم از خاک افغانستان ابراز نگرانی کردند.
ترکیه میخواهد بداند چه گروههایی در افغانستان حضور دارند و چه پیوند و ارتباطی با طالبان دارند. هرچند طالبان هرگز روابط خود با گروههای تروریستی را فاش نکردهاند و از حمایت آنان دست برنداشتهاند.
کار ناتمام میانجیگری
ترکیه و قطر هر دو میان طالبان و پاکستان میانجیگری کردند. میانجیگری نافرجام بود، چرا که طالبان و پاکستان کوتاه نیامدند و پس از چند دور گفتوگو و رایزنی در دوحه، استانبول، ریاض و اورومچی، به نتیجهای نرسیدند. احتمال میرود که آشتی میان طالبان و پاکستان بخشی از اجندای سفر باشد. هرچند هیچ خوشبینیای نسبت به بهبود روابط میان دو طرف وجود ندارد.
پاکستان از طالبان عبور کرده و اکنون میزبان مخالفان این گروه است. اسلامآباد حتی آخرین گروههای افغان دارای مجوز، از جمله دانشجویان را نیز اخراج میکند و روابط تجارتی و دیگر مناسبات دو طرف عملا قطع شده است.
در مقابل، طالبان به هند نزدیکتر شده و بعید است روابط طالبان و اسلامآباد دوباره به حالت عادی برگردد. با این حال، کشورهای میانجی هنوز از تلاش برای گفتوگو و بازگرداندن دو طرف به میز مذاکره دست نکشیدهاند.
مشاهد حسین، سیاستمدار شناخته شده پاکستانی نوشت که ترکیه بهعنوان یک کشور برادر برای پاکستان و دوست خوب افغانستان، میتواند همراه با چین نقش مهمی در ایجاد پل ارتباطی میان اسلامآباد و کابل ایفا کند.
او با اشاره به گفتوگوهای پاکستان و طالبان در ماه اپریل بهترتیب در ارومچی و استانبول گفت که اکنون زمان آن است که تنشها کاهش داده شود.
ممکن است ترکیه از طالبان بخواهد که دست از حمایت تیتیپی بردارد و به نگرانیهای پاکستان رسیدگی کند. ترکیه شریک استراتژیک منطقهای پاکستان است و به نوعی میتواند در روابط پاکستان با طالبان نیز نمایندگی کند. ترکیه اخیراً پیمان مشترکی با پاکستان و عربستان بسته است که بر بنیاد آن، حمله به یکی، حمله به دیگری تلقی میشود.
با این حال، ذاکر جلالی، مقام وزارت خارجه طالبان نوشت که ترکیه جایگاه مهمی در سیاست خارجی آنان دارد. او گفت که «نقش ترکیه در ترویج ثبات در افغانستان و منطقه از اهمیت قابل توجهی برخوردار است.»
همزمان، گزارشهایی وجود دارد که هیئت ترکیه از کابل به اسلامآباد رفته است.
دفاع از حرمین شریفین
این هیئت عالیرتبه امنیتی در حالی به کابل سفر میکند که «حرمین شریفین»، قبله مسلمانان، آماج حملات شورشیان حوثی شیعه است. ناظران اتفاق نظر دارند که وضعیت پیشآمده در عربستان سعودی و حملات حوثیهای مورد حمایت ایران به مکه ممکن است بخش مهمی از اجندای سفر مقامها به کابل باشد.
اگر حملات کور حوثیها ادامه یابد، عربستان چارهای جز مراجعه به کشورهای اسلامی برای دفاع از حرمین شریفین ندارد. تمام کشورهای اسلامی دفاع از حرمین شریفین را وظیفه مقدس دینی و اسلامی خود میدانند.
در این میان، نقش طالبان برجسته است. طالبان تنها نیرویی شبیه حوثیها است. آیا طالبان نیرو میفرستند؟ هنوز روشن نیست. اما جنبشهای جهادی افغان سابقه فرستادن نیرو به کشورهای دیگر را دارند. حزب اسلامی صدها نیرو در جنگ آذربایجان و ارمنستان فرستاد تا از مسلمانان آذربایجان حمایت کند.
با این حال، یک مسئله وجود دارد و آن این است که پاکستان چنین چیزی را نمیخواهد. زیرا هرگونه مشارکت طالبان در این جنگ، روابط طالبان با عربستان سعودی و سایر کشورهای منطقه را بهبود میبخشد. این را پاکستان نمیخواهد.
یک مقام ارشد سابق افغانستان گفت که طالبان امکان فرستادن نیرو را دارند، با این حال پاکستان نمیخواهد. این امر باعث نزدیکی طالبان با عربستان سعودی میشود. اگر عربستان خواهان کمک جهان اسلام برای دفاع از حرمین شریفین باشد، طالبان حاضر به کمک هستند.
کنترول میدان کابل
علاوه بر این، یک منبع گفت که احتمالا بخشی از آجندای سفر مسئله میدان هوایی کابل باشد. میدان هوایی کابل در کنترول امارات متحده عربی است. قطر و ترکیه از دیرباز علاقهمند کنترول میدان بودهاند، اما موفق نشدهاند. احتمال میرود که کنترول و مدیریت میدان نیز جزو اجندای سفر باشد.
علاوه بر این، ترکیه میزبان رهبران مخالف است. ممکن است طالبان از این کشور بخواهند که جلو آنان را بگیرد. با این حال، سفر مهمی است و باید منتظر نتایج آن بود.
