روزنامه‌نگار
ملا شیرین، والی طالبان در قندهار، این روزها بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه قرار گرفته است. او به نمایندگی از هبت‌الله آخندزاده، رهبر طالبان، با هیئت‌های خارجی دیدار می‌کند، جلسات این گروه را در قندهار رهبری می‌کند و با سفیران و نمایندگان طالبان در کشورهای خارجی نشست دارد.
نقش او به درگیری‌های طالبان و پاکستان نیز کشیده شده و هیئت این گروه را در گفت‌وگو با اسلام‌آباد هدایت کرده است.
کمتر والی طالبان به اندازه او با مقام‌های خارجی نشست‌وبرخاست داشته است.
اما این جایگاه از کجا آمده است؟
ملامحمدعلی حنفی مشهور به «ملا شیرین» تنها در روزهای اخیر کمیسیون تصفیه را رهبری کرده است. او در ۳۰ سنبله با وزیر شهدا و معلولان طالبان در دفتر خود دیدار کرد و همان روز با رئیس اداره محیط زیست این گروه در قندهار نیز نشست داشت. در ۲۶ سنبله، با هیئت ترکیه به رهبری رئیس استخبارات این کشور در قندهار ملاقات کرد.
سفر رئیس استخبارات ترکیه به قندهار نمونه‌ای دیگر از وزنه فزاینده ملا شیرین در روابط خارجی طالبان است. هدف اعلام‌شده این سفر، گفت‌وگو با هبت‌الله درباره تنش روابط طالبان و پاکستان بود، اما رهبر طالبان از دیدار خودداری کرد و به جای خود، ملا شیرین را معرفی کرد.
در دوم میزان، معاون سفیر ایران در قندهار به این ولایت رفت و با ملا شیرین دیدار کرد. مرتضوی از چهره‌های نزدیک به سپاه پاسداران است و مسائل امنیتی ایران در افغانستان را پیگیری می‌کند.
اتهام پاکستان و سابقه میانجی‌گری
روز جمعه، دوم میزان، ارتش پاکستان ملا شیرین را به میزبانی از رهبران تحریک طالبان پاکستان، جدایی‌طلبان بلوچ و نمایندگان القاعده متهم کرد. سخنگوی ارتش پاکستان ادعا کرد در نشستی در قندهار، نمایندگان حافظ گل‌بهادر از رهبران تحریک طالبان پاکستان، بشیر زیب رهبر جدایی‌طلبان بلوچ و نمایندگان القاعده حضور داشته و درباره هماهنگی حملات علیه پاکستان رایزنی کرده‌اند. والی قندهار این ادعاها را «کذب محض» خواند و رد کرد.
با این حال، نقش ملا شیرین در تنش با اسلام‌آباد انکارناپذیر است. در سال ۱۴۰۲، پس از بالا گرفتن اختلافات مرزی و فعالیت شبه‌نظامیان، او به پاکستان سفر کرد و با مقام‌های آن کشور درباره امنیت مرز، فعالیت گروه‌های مسلح و راه‌های کاهش تنش گفت‌وگو کرد. آن سفر جایگاه او را در ساختار اداره طالبان بیش از پیش برجسته ساخت.
هبت‌الله در آن مورد وزارت خارجه و مقام‌های مستقر در کابل را دور زد و به جای امیرخان متقی و دیگر مقام‌های طالبان، ملا شیرین را به پاکستان فرستاد تا درباره روابط دوجانبه گفت‌وگو کند.
یک منبع نزدیک به طالبان به افغانستان اینترنشنال گفت: «ملا شیرین نه تنها رابطه شخصی، بلکه رابطه فکری بسیار نزدیکی با هبت‌الله دارد.» به گفته این منبع، «ملا شیرین به‌گونه کامل از قندهار نمایندگی می‌کند.»
قندهار، پایتخت طالبان
غیبت پنج‌ساله هبت‌الله آخندزاده از انظار عمومی، فضای بیشتری برای تقویت موقعیت ملا شیرین فراهم آورده است. او امروز نه تنها والی قندهار است، بلکه در عمل وظایف چندگانه‌ای را بر عهده دارد.
نقش او فراتر از والی یک ولایت است. قندهار به مرکز قدرت واقعی طالبان تبدیل شده است. جلسات مهم امنیتی و نظامی، نشست‌های شورای رهبری و حتی بخش‌هایی از جلسات شورای وزیران در این ولایت برگزار می‌شود. مقام‌های مستقر در کابل، از جمله ملا محمدحسن آخند، رئیس‌الوزرا، بیشتر نقش نمادین دارند و تصمیم‌های کلان در قندهار اتخاذ می‌شود.
به همین دلیل، هیئت‌های خارجی علاوه بر دیدار با مقام‌های ارشد طالبان در کابل، راهی قندهار می‌شوند و با والی این ولایت ملاقات می‌کنند؛ زیرا ملا شیرین فردی مورد اعتماد و نزدیک به هبت‌الله است. مقام‌های خارجی به خوبی می‌دانند که بدون رأی و نظر قندهار، کابل توانایی تصمیم‌گیری در مسائل کلان سیاسی و خارجی را ندارد.
یک کارشناس نظامی که ملا شیرین را از نزدیک می‌شناسد، به افغانستان اینترنشنال گفت: «جایگاهش مثل رئیس دارالانشای هبت‌الله است. بدون فیلتر او کسی هبت‌الله را دیده نمی‌تواند. نامش والی قندهار است، اما همه امور طالبان را وی پیش می‌برد.»
به گفته این کارشناس، ملا شیرین در گذشته نیز به ملا محمد عمر نزدیک بود و در پرونده‌های مهم، از جمله قضایای ترور، نقش داشته است. او ملا شیرین را فردی تأثیرگذار و معتمدترین شخص هبت‌الله توصیف می‌کند.
از نگهبان ملا عمر تا همراز هبت‌الله
جایگاه امروز ملا شیرین ریشه در گذشته او دارد. او در نخستین دوره حاکمیت طالبان، مسئول امنیت ملا محمد عمر بود. در جریان جنگ بیست‌ساله نیز مسئول امور استخباراتی و جنگ در جنوب افغانستان بود. نام ملا شیرین در پرونده ترور جنرال عبدالرازق، فرمانده پیشین پولیس قندهار، نیز مطرح شده است.
او بعدها به جمع اعضای هیئت مذاکرات طالبان در قطر پیوست و در گفت‌وگوهای دوحه حضور داشت. پس از بازگشت طالبان به قدرت در اسد ۱۴۰۰، ابتدا به ریاست استخبارات وزارت دفاع گماشته شد و سپس به فرمان رهبری طالبان، والی کابل و بعدتر والی قندهار شد.
یک آگاه امور طالبان، ملا شیرین را «شخصیتی مرموز، سخت‌گیر، پول‌دوست و به‌شدت خشن» توصیف می‌کند که دیدگاه‌های افراطی و تندی در مسائل اجتماعی و سیاسی دارد. به گفته این منبع، او نماینده تام‌الاختیار قندهار به شمار می‌رود و هماهنگی تنگاتنگی با هبت‌الله دارد.
کارشناس نظامی نیز می‌گوید ملا شیرین در گذشته روابط نزدیکی با پاکستان داشت، اما اکنون وضعیت روابط او با اسلام‌آباد چندان روشن نیست. به گفته او، هبت‌الله نیز تاکنون موضع روشنی درباره پاکستان اعلام نکرده است.
رقابت‌های منطقه‌ای و پرونده میدان‌های هوایی
نقش ملا شیرین به روابط طالبان با پاکستان محدود نمی‌شود و پای او به رقابت‌های منطقه‌ای نیز باز شده است.
یکی از پرونده‌هایی که در این زمینه مطرح است، قرارداد خدمات میدان‌های هوایی است. اداره طالبان قرارداد خدمات زمینی میدان‌های هوایی کابل، قندهار و هرات را با یک شرکت اماراتی امضا کرد. این شرکت در دوره حکومت پیشین نیز قرارداد مشابه یک‌ساله داشت.
قطر و ترکیه از مدت‌ها پیش خواهان به دست گرفتن مدیریت میدان هوایی کابل بوده‌اند، اما تاکنون موفق نشده‌اند. پس از پایان مهلت قرارداد قبلی، معاون شورای امنیت قطر به کابل آمد و درباره این موضوع رایزنی کرد.
منابع ارشد می‌گویند امارات و جناح حقانی، که روابط نزدیکی با ابوظبی دارد، نگران‌اند که قطر به دلیل نزدیکی ملا شیرین به دوحه، کنترول میدان را به دست گیرد. نخست وزیر قطر پیش‌تر با وساطت ملا شیرین با هبت‌الله در قندهار دیدار کرده بود و همین سابقه، وزن قطر را در این رقابت افزایش داده است.
سفر بدرالدین حقانی، سفیر طالبان در امارات، به قندهار نیز در همین زمینه تفسیر شده است. دفتر والی قندهار روز شنبه اعلام کرد که این سفیر با ملا شیرین دیدار کرده است. برخی ناظران معتقدند این سفر نشان می‌دهد جناح قندهار تمایلی به تمدید قرارداد میدان هوایی کابل با طرف اماراتی ندارد. بدرالدین حقانی وابسته به جناح سراج‌الدین حقانی است.
احتمال می‌رود بخشی از دستور کار سفر رئیس استخبارات ترکیه به قندهار نیز همین موضوع بوده باشد.
رهبر در سایه
در چنین فضایی، ملا شیرین نه تنها والی یک ولایت، بلکه بازیگری مهم در معادلات داخلی و خارجی طالبان به شمار می‌رود.
در دوره ریاست‌جمهوری حامد کرزی، مجله آتلانتیک در سال ۲۰۱۴ در گزارشی انجنیر ابراهیم سپینزاد، معاون شورای امنیت ملی، را «رئیس‌جمهور در سایه» معرفی کرده بود. در دوره اشرف غنی نیز مدتی حنیف اتمر و بعدها حمدالله محب و فضل‌محمود فضلی چنین نقشی داشتند. امروز ملا شیرین در نقش «رهبر در سایه» طالبان عمل می‌کند. علاوه بر او، یوسف وفا، والی طالبان در بلخ، نیز در نقش حاکم شمال مطرح است؛ زیرا چهره‌ای نزدیک و وفادار به هبت‌الله است.
افزایش جایگاه قندهار به ویژه ملا شیرین، موجب نارضایتی جناح‌های دیگر طالبان به ویژه شبکه حقانی شده است. حقانی‌ها از اینکه همه مسایل مهم و تصمیم‌گیری‌های اثرگذار در قندهار و به وسیله ملاشیرین و ملاهای نزدیک ملا هبت‌الله اتخاذ می‌شود و نقش خود را از دست داده‌اند، خشم‌گین هستند.
همین سیاستمدار تا سه – چهار ماه پیش نگران بود که با چنین صراحتی از بازگشت به اتحادیه اروپا سخن بگوید.
در ماه می امسال، زمانی که نامزدهای مختلف برای جانشینی رهبر حزب حاکم بریتانیا بخت‌آزمایی می‌کردند، وز استریتینگ، سیاستمدار دیگری که او هم برای جانشینی کی‌یر استامر بخت خود را آزمود، برگزیت را اشتباهی فاجعه‌بار خواند و گفت بریتانیا روزی به اتحادیه اروپا باز خواهد گشت.
در آن زمان اندی برنام سرگرم مبارزه انتخاباتی برای راه یافتن به پارلمان از شهر میکرفیلد بود.
آقای برنام نگران از اینکه مخالفان بازگشت به اتحادیه اروپا، پشت سر نامزد حزب راست‌گرای اصلاحات جمع شوند و نقشه او برای ورود به پارلمان و راه یافتن به خانه شماره ۱۰ نقش برآب شود، در پاسخ به پرسشی درباره احتمال بازگشت به اتحادیه اروپا گفت هنوز برای چنین حرفی زود است.
حالا سه ماه می‌شود که این سیاستمدار چپ‌گرا و شهردار پیشین منچستر وارد خانه شماره ۱۰ شده و دیگر نیازی نمی‌بیند موضع سنتی خود – مخالفت با برگزیت – را پنهان کند.
افزون بر آن، نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد که اکثریت رای‌دهندگان بریتانیایی، خواهان بازگشت به اتحادیه اروپا اند. بر اساس یک نظرسنجی که دو هفته پیش منتشر شد، حزب کارگر به رهبری اندی برنام، در صورتی در یک انتخابات سراسری به اکثریت لازم برای تشکیل کابینه نزدیک خواهد شد که وعده دهد بریتانیا را به گونه کامل به اتحادیه اروپا باز می‌گرداند.
اما هنوز حدود سه سال تا زمان برگزاری انتخابات سراسری بعدی بریتانیا باقی مانده است. مگر اینکه شرایط کشور به گونه‌ای پیش برود که احزاب مخالف، نخست‌وزیر را به برگزاری انتخابات زودهنگام وادار کنند.
با توجه به شرایط جهانی که بر اقتصاد بریتانیا تاثیرگذار است، از جمله جنگ خاورمیانه، جنگ اوکراین و بی‌ثباتی رابطه اروپا و امریکای ترامپ، بعید است اندی برنام بتواند شرایط اقتصادی و اجتماعی کشورش را به گونه‌ای مدیریت کند که در تابستان ۲۰۲۹، خیالش از پیروزی در انتخابات راحت باشد.
اندی برنام در آن زمان نیاز به یک برگ برنده خواهد داشت و چه موضوعی جذاب‌تر از بازگشت به اتحادیه اروپا.
به نظر می‌رسد آقای برنام وعده بازگشت به اتحادیه اروپا را، برای انتخابات بعدی کنار گذاشته تا در آن بزنگاه، مخالفان برگزیت از احزاب مختلف را پشت سر خود جمع کند و به پای صندوق رای برود.
بحران بی‌ثباتی
بریتانیا در ده سال اخیر، به ویژه از زمانی که به‌گونه کامل از اتحادیه اروپا بیرون شد، کمتر ماهی را بدون بحران سیاسی و اقتصادی پشت سر گذاشته است. بی‌ثباتی به حدی بود که در این فاصله (که قاعدتاً زمانی کافی برای دو دوره نخست‌وزیری است) ۷ نخست‌وزیر آمده و رفته‌اند.
این برداشت به‌گونه جدی مطرح است که بخش زیادی از این بی‌ثباتی، ناشی پیامدهای خروج از بزرگترین اتحادیه سیاسی و مالی جهان است. بریتانیا که در سال ۲۰۲۰ به گونه کامل از اتحادیه اروپا خارج شد، در این فاصله برای جبران خسارت خروج از آن بازار بزرگ و اتحادیه قوی، به هر دری زد ولی نتیجه کافی نگرفت.
در همه‌پرسی خروج از اتحادیه اروپا، ۵۲ درصد از شرکت‌کنندگان به خروج از اتحادیه رای دادند و ۴۸ درصد به ماندن. در سالهای اولیه پس از آن همه‌پرسی، شعار ماندن به اتحادیه اروپا چندان جذابیتی نداشت و به ترس از شکاف بیشتر در میان جامعه دامن می‌زد.
حزب لیبرال دموکرات در انتخابات سراسری سال ۲۰۱۹ وعده داد که در صورت پیروزی، بریتانیا را در اتحادیه نگه می‌دارد. اما آن وعده کارساز نبود و به عکس، حزب محافظه‌کار، به رهبری بوریس جانسن، از معماران اصلی برگزیت بود که موفق شد اکثریت مطلق کرسی‌های پارلمان را به‌دست آورد.
حالا شرایط فرق کرده است. مردم بریتانیا به چشم دیده و تجربه کرده‌اند که نه استقلال سیاسی و اقتصادی از اتحادیه اروپا که نایجل فراژ وعده می‌داد و نه شعار «بیایید برگزیت را به انجام برسانیم» بوریس جانسن توانست شرایط کشورشان را بهبود بخشد.
بر عکس بریتانیا، کشورهایی که در اتحادیه اروپا مانده‌اند، در مقایسه با بریتانیا، هم از نظر اقتصادی رشد بیشتری داشته‌اند و هم از نگاه سیاسی، ثبات بیشتری داشته و مجبور نشده‌اند در ۱۰ سال ۷ بار رهبر عوض کنند.
دقیقا سی سال پیش، در چنین روزی طالبان وارد کابل شدند. داکتر نجیب‌الله را از محوطه سازمان ملل بیرون کشیدند، او و برادرش را به قتل رساندند و اجسادشان را در کابل به دار آویختند.
نخستین حکومت طالبان، افغانستان را به‌شدت منزوی کرد و کشور را از روند توسعه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دور نگهداشت. سرانجام مسئله القاعده و اسامه بن‌لادن، رهبر پیشین القاعده، افغانستان را یک‌بار دیگر به میدان جنگ خونین تبدیل کرد.
در ۲۰ سال جنگ دولت و طالبان، یک افغان هم نفس راحت نکشید. حملات انتحاری، ماین‌های کنار جاده، ترورهای هدفمند، انفجارها و درگیری‌های مسلحانه به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شد. طالبان در این جنگ بارها به مسجد، مکتب، شفاخانه و دیگر اماکن غیرنظامی حمله کردند و مسئولیت مستقیم بخشی از تلفات هزاران افغان را بر عهده داشتند.
با این حال، شماری از سیاستمداران، چهره‌ها و رسانه‌های متزلزل، تصویر «طالب تغییرکرده» را به جامعه افغانستان فروختند. آنان کوشیدند طالبان را با چهره‌ای تازه معرفی کرده و گذشته این گروه را کمرنگ کنند. سرانجام، توافق دوحه و روند سیاسی پس از آن راه بازگشت طالبان به قدرت را هموار کرد.
معامله دوحه میان امریکا و طالبان، یکی از نابخشودنی‌ترین فصل‌های تاریخ سیاسی معاصر افغانستان است.
در سه دهه گذشته، با این که طالبان دو بار بر افغانستان حاکم شده است اما هنوز نتوانسته‌ایم طالبان و تفکر طالبانی را به‌روشنی تعریف کنیم و در برابر آن به یک موضع ملی و ثابت برسیم.
گاهی طالبان را «برادر» و «برادر ناراضی» خواندیم، گاهی آن را نماینده یک قوم دانستیم و گاهی قربانی سیاست‌های منطقه‌ای معرفی کردیم. در مواردی هم اختلاف‌ها و عقده‌های شخصی، قومی و سیاسی ما سبب شد برای رفتار و عملکرد طالبان توجیه بتراشیم.
می‌گویند ملتی که از تاریخ خود درس نگیرد، در معرض تکرار آن قرار دارد. مشکل ما فقط فراموش کردن تاریخ نیست. ما یک تجربه تلخ را چند بار تکرار کرده‌ایم و هنوز هم نتوانسته‌ایم از آن درس بگیریم.
طالبان بار دیگر به قدرت رسیده، اما آشفتگی در تفکر سیاسی ما همچنان پابرجاست. هنوز مرز میان مخالف سیاسی و تهدید استراتژیک برای کشور را به‌روشنی مشخص نکرده‌ایم. هنوز نمی‌دانیم کدام موضع به سود افغانستان است و کدام سخن، آگاهانه یا ناآگاهانه، به تقویت موضع سیاسی طالبان کمک می‌کند.
مخالف سیاسی و تهدید استراتژیک افغانستان یک چیز نیستند. ما می‌توانیم با یکدیگر اختلاف سیاسی جدی داشته باشیم. درباره نظام، افراد، حکومت گذشته، نظام آینده و حتی ساختار آینده افغانستان دیدگاه‌های متفاوتی داشته باشیم. این بخشی از سیاست است. اختلاف، بحث و نقد باید وجود داشته باشد، اما اختلاف سیاسی نباید به دشمنی شخصی، تخریب متقابل و تلاش برای تضعیف یکدیگر تبدیل شود.
بخش بزرگی از گفت‌وگوی واقعی سیاسی ما به شبکه‌های اجتماعی منتقل شده است. کمتر رو در رو با یکدیگر حرف می‌زنیم، اما در فضای مجازی یکدیگر را تحقیر، تمسخر و تخریب می‌کنیم. خود را بی‌گناه و دیگری را مقصر نشان می‌دهیم، حساب‌های گذشته را تصفیه می‌کنیم و گاهی عقده‌های قومی و شخصی را در پوشش سیاست دنبال می‌کنیم.
اگر تفکر طالبانی را تهدیدی استراتژیک برای افغانستان می‌دانیم، باید به این نیز توجه کنیم که درگیری‌های داخلی، خصومت‌های شخصی و تخریب علنی یکدیگر چه تصویری به مردم به دست می‌دهد. مردم فضای سیاسی‌ای را می‌بینند که در آن مخالفان طالبان گاهی بیش از آنکه بر مسئله اصلی تمرکز کنند، سرگرم درگیری با یکدیگرند.
طالبان نیز از همین تفرقه، بی‌اعتمادی و آشفتگی سود می‌برد.
این به معنای پنهان کردن اختلاف‌ها، کنار گذاشتن انتقاد یا یک‌دست شدن فکری نیست. برعکس، بلوغ سیاسی ایجاب می‌کند که اختلافات را مدیریت کنیم، با یکدیگر گفت‌وگو کنیم و در موضوعات مشترک ملی زمینه همکاری پیدا کنیم، بدون آنکه مخالف سیاسی خود را یک تهدید استراتژیک حساب کنیم.
موضع در برابر تفکر طالبانی نیز باید روشن باشد. از نگاه ما، این تفکر یک ایدئولوژی افراطی است و افغانستان باید از سلطه آن رهایی یابد. این موضع به معنای انتقام‌گیری یا دشمنی شخصی نیست، بلکه بحث بر سر نوع نظام سیاسی و آینده کشور است.
این به معنای آن است که تفکر طالبانی باید از نظر فکری و سیاسی شکست بخورد، قدرت سیاسی از آن گرفته شود، منابع بازتولید افراط‌گرایی مذهبی خشک شود تا افغانستان به نظامی دست یابد که در آن هیچ گروه مسلح مذهبی نتواند بار دیگر به نام دین اراده خود را بر تمام ملت تحمیل کند.
پنج سال گذشته باید روشن کرده باشد که سیاستی مبتنی بر نصیحت، اعلامیه، خواهش و بحث‌های فیسبوکی در برابر طالبان نتیجه نمی‌دهد. فشار بر طالبان باید جدی، منظم و چندجانبه باشد و ابعاد سیاسی، اقتصادی، حقوقی و بین‌المللی را در بر بگیرد.
فشار نظامی نیز می‌تواند بخشی از این معادله باشد، اما هر اقدامی باید بر پایه مشروعیت، حفاظت از غیرنظامیان و منافع ملی افغانستان سنجیده شود.
معیار باید ساده باشد. افغانستان باید بر هر ملاحظه دیگری مقدم باشد. نه قوم، نه شخص، نه حزب، نه حکومت پیشین و نه عقده‌های شخصی نباید در جایگاهی بالاتر از منافع کشور قرار گیرد.
اگر اختلاف‌های شخصی و سیاسی ما آن‌قدر بزرگ شود که منفعت اساسی افغانستان، خطر افراط‌گرایی و مسئله طالبان را از دید ما پنهان کند، مبارزه سیاسی ما عملاً در جهت خلاف هدف خود حرکت خواهد کرد.
موضع ما در برابر هر فکر، حرکت و سیاستی که افغانستان را دوباره به سوی افراط‌گرایی، انزوا، استبداد و عقب‌ماندگی ببرد، باید روشن، ثابت و مستقل از مصلحت‌های مقطعی باشد.
پس از سه دهه، به‌ویژه پنج سال گذشته، باید به یک واقعیت رسیده باشیم که طالبان تنها زبان فشار جدی، منظم و پایدار را جدی می‌گیرد.
طالبان با موضع‌های متزلزل، اعلامیه‌های خالی و خواهش تغییر نمی‌کند.
اگر می‌خواهیم تفکر طالبانی را به‌عنوان تفکر حاکم بر آینده افغانستان برای همیشه کنار بزنیم، باید از سیاست پوپولیستی فاصله بگیریم، عقده‌های شخصی و قومی را از سیاست ملی جدا کنیم، پیامد هر سخن و موضع را بسنجیم و سیاست را از جنجال‌های فیسبوکی به عمل سیاسی واقعی، منظم و هدفمند منتقل کنیم.
پایان دادن به سلطه تفکر طالبانی تنها با شعار ممکن نیست. این کار به فهم عمیق سیاسی، اندیشه روشن، سازمان‌یافتگی، بدیل ملی و مبارزه قاطع و هدفمند نیاز دارد.
