رئیس‌جمهور اوزبیکستان در هشتمین نشست مشورتی سران کشورهای آسیای میانه و آذربایجان با اشاره به چالش فزاینده کمبود آب و تغییرات اقلیمی در منطقه، برقراری یک گفت‌وگوی مداوم و ساختاریافته با طالبان پیرامون مدیریت منابع آبی را ضروری خواند.
شوکت میرضیایف گفت این تعاملات باید با در نظر گرفتن منافع تمامی کشورهای منطقه دنبال شود.
او روز گذشته پنجشنبه ۱۶ میزان در جریان سخنرانی خود در هشتمین نشست مشورتی سران کشورهای آسیای مرکزی و آذربایجان که در منطقه «آوازه» در ترکمنستان برگزار شد، بر ضرورت همکاری‌های همه‌جانبه منطقه‌ای تأکید کرد.
آقای میرضیایف در بخشی از سخنان خود با اشاره به بحران فزاینده کمبود آب و پیامدهای تغییرات اقلیمی بر اقتصاد و کشاورزی کشورهای منطقه، موضوع مدیریت منابع آبی را یکی از جدی‌ترین چالش‌های پیش‌رو دانست.
وی تصریح کرد لازم است گفت‌وگوهای مستمر، منظم و کارشناسی با افغانستان پیرامون نحوه استفاده از منابع آب انجام شود تا منافع تمامی کشورهای منطقه به طور کامل در نظر گرفته شود.
رئیس‌جمهور اوزبیکستان همچنین در این نشست بر لزوم توسعه پیوندهای اقتصادی، ایجاد پلتفرم‌های مشترک سرمایه‌گذاری، یکپارچه‌سازی شبکه‌های ترابری و تقویت همکاری‌ها در حوزه فناوری‌های نوین و انرژی‌های پاک تأکید کرد.
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های اوزبیکستان در سال‌های اخیر، ساخت کانال قوش‌تپه توسط طالبان در شمال افغانستان است. این کانال که آب رودخانه آمودریا را منحرف می‌کند، می‌تواند تا ۱۵ تا ۲۰ درصد از جریان آب این رودخانه را کاهش دهد و تاثیر مستقیمی بر کشاورزی و منابع آبی اوزبیکستان و ترکمنستان داشته باشد.
اوزبیکستان پیش‌تر نیز بارها خواستار مشارکت افغانستان در سازوکارهای منطقه‌ای مدیریت آب شده و حتی پیشنهاد کمک فنی برای کاهش اتلاف آب در این پروژه را مطرح کرده است. با تکمیل مراحل ساخت این کانال، فشار بر منابع آبی پایین‌دست افزایش یافته و گفت‌وگوی ساختاریافته با طالبان برای کشورهای منطقه بیش از پیش ضروری شده است.
گزارش رادیویی طاهر قادری «قوش‌تپه؛ از ادعا طالبان تا میراث غنی و نگرانی همسایه‌ها» را اینجا بشنوید.
کارشناسان می‌گویند نگرانی از حملات بعدی پاکستان، احتمال هدف قرار گرفتن رهبران طالبان و تلاش اسلام‌آباد برای گسترش فشارهای سیاسی و نظامی، طالبان را در برابر پاکستان در موقعیت دشوار و منفعلانه‌ای قرار داده است.
پاکستان در شب ۳۰ سنبله، ولایت‌های کنر و پکتیکا را هدف حملات هوایی قرار داد. در شب دوم میزان، ولایت‌های قندهار، پکتیا و خوست را بمباران کرد و در شب هشتم میزان نیز بار دیگر به کنر و هلمند حمله کرد.
ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، پس از حمله اول میزان گفت که افغان‌ها «پاسخ مناسب» خواهند داد. او پس از حمله سوم میزان نیز بر اتخاذ «موضع قاطع» و دادن «پاسخ مناسب» تأکید کرد.
این رویکرد با واکنش طالبان به حملات هوایی قبلی پاکستان تفاوت آشکاری دارد. در موارد پیشین، طالبان در کنار محکومیت حملات هوایی، درگیری‌های مرزی را تشدید کرد و از حملات پهپادی و عملیات در خاک پاکستان خبر داد.
اما این بار حتی ادعای حمله پهپادی نیز با واکنش متفاوت طالبان روبه‌رو شد.
پس از حملات هوایی پاکستان به قندهار، پکتیا و خوست در ۳ میزان، ارتش پاکستان اعلام کرد که طالبان در واکنش، هشت پهپاد را به سمت پاکستان روان کرده و این پهپادها در نزدیکی تورخم و کوهات سرنگون شده‌اند. طالبان بلافاصله این ادعا را رد کرد. ذبیح‌الله مجاهد گفت: «واقعیت ندارد. از خاک افغانستان هیچ‌گونه حمله درون‌مرزی یا حمله دیگری به طرف پاکستان نشده است.»
او در بیانیه‌ای نیز ادعای عبور پهپاد از خاک افغانستان را «شایعه» خواند که حلقات نظامی پاکستان برای توجیه «تجاوز بی‌باکانه» منتشر کرده‌اند.
این تغییر موضع، به باور ناظران، نشانه‌ای از احتیاط شدید طالبان در برابر پاکستان است.
پاکستان تهدید را افزایش می‌دهد
هم‌زمان، مقام‌های پاکستانی به‌طور پی‌هم هشدار داده‌اند که حملات علیه مواضع گروه‌های مسلح در داخل افغانستان ادامه خواهد یافت.
شریف چودری، سخنگوی ارتش پاکستان، پس از حملات اخیر گفت که اسلام‌آباد بر سر تمامیت ارضی و امنیت خود «مصالحه نمی‌کند» و برای مقابله با تهدیدهایی که از خاک افغانستان سرچشمه می‌گیرند، «هر اقدام لازم» را انجام خواهد داد.
رانا ثناالله، مشاور نخست‌وزیر پاکستان نیز گفت که اسلام‌آباد حق حمله به مواضع گروه‌های تروریستی را برای خود محفوظ می‌داند.
مقام‌های پاکستانی حملات اخیر را محدود توصیف کرده‌اند، اما پیام سیاسی آن روشن است: اسلام‌آباد می‌خواهد به طالبان بفهماند که در صورت ادامه حملات تحریک طالبان پاکستان در داخل پاکستان، آماده است دامنه عملیات خود را در خاک افغانستان گسترش دهد.
مقام‌های پاکستانی پیوسته تاکید دارند که تنها یک خواسته از طالبان دارند: از حمله به پاکستان از خاک افغانستان جلوگیری کند و حمایت از تحریک طالبان پاکستان را متوقف سازد.
اما طالبان تاکنون حاضر نشده است این خواست را به‌طور کامل بپذیرد.
ناتوانی طالبان
مصطفی مدثر، پژوهشگر مسایل منطقه، به افغانستان اینترنشنال گفت که طالبان در شرایط کنونی توانایی دادن پاسخ موثر نظامی به پاکستان را ندارد. او گفت که طالبان در گذشته چند حمله پهپادی انجام داد، اما این حملات بیشتر مصرف تبلیغاتی و داخلی داشت و نتوانست آسیبی به پاکستان وارد کند.
به گفته مدثر، هرگونه واکنش نظامی طالبان می‌تواند پاکستان را به افزایش حملات ترغیب کند.
او گفت: «به هر میزانی که طالبان پاسخ بدهد، پاکستان حساس‌تر می‌شود، مرزها را بیشتر می‌شکند و ضربه شدیدتری به طالبان وارد می‌کند.»
مدثر معتقد است که طالبان اکنون نگران است پاسخ نظامی به حملات پاکستان، مرحله تازه‌ای از درگیری را آغاز کند، مرحله‌ای که ممکن است این بار رهبران طالبان را نیز در معرض حملات مستقیم قرار دهد.
او گفت حملات اخیر پاکستان، به‌ویژه در قندهار و هلمند، برای طالبان دارای پیامی «خطرناک و حساب‌شده» بوده است.
برخی منابع نیز گفته‌اند که در حمله به قندهار، قطعه محافظان ملا هبت‌الله، رهبر طالبان، هدف قرار گرفته است.
حملات مرزی طالبان نیز با واکنش گسترده پاکستان روبرو شده است. در این حملات، ده‌ها نیروی طالبان کشته شده‌اند. پاکستان ادعا می‌کند که در عملیات «غضب للحق» بیش از ۷۰۰ نیروی طالبان را کشته است. طالبان این ادعا را رد می‌کند.
این را نیز باید افزود که کشورهای منطقه مانند ترکیه، قطر و چین خواهان افزایش تنش میان طالبان و پاکستان نیستند. از این رو، خودداری طالبان از افزایش تنش، حاوی این پیام است که این گروه خواهان درگیری و تنش نیست، برعکس پاکستان به دنبال جنگ و تنش است.
هراس از هدف قرار گرفتن رهبران طالبان
یک تحلیلگر آشنا با مناسبات درونی طالبان در کابل نیز به افغانستان اینترنشنال گفت که طالبان از آغاز بحران با پاکستان تمایل نداشت وارد یک رویارویی مستقیم شود، زیرا سرنوشت این گروه همچنان با پاکستان پیوندهای عمیق دارد.
به گفته این ناظر که به دلیل حساسیت زندگی در کابل مایل نیست نامش برده شود، طالبان اکنون با یک محاسبه دشوار روبه‌رو است: پاسخ نظامی ندادن، نشانه ضعف تلقی می‌شود، اما پاسخ دادن می‌تواند زمینه را برای حملات گسترده‌تر پاکستان فراهم کند.
او گفت طالبان نگران است که اگر به حملات اخیر پاسخ نظامی بدهد، پاکستان این بار رهبران طالبان را هدف قرار دهد.
این نگرانی در شرایطی مطرح می‌شود که پاکستان در ماه‌های اخیر تلاش کرده است فشار خود بر طالبان را در چند سطح افزایش دهد، از فشار دیپلوماتیک و منطقه‌ای گرفته تا اقدامات نظامی و تلاش برای تقویت مخالفان طالبان.
به گفته او، طالبان بخشی از مشکل را نه در اسلام‌آباد بلکه در واشنگتن می‌بیند. طالبان معتقد است پاکستان در بسیاری از موارد بر اساس منافع امریکا حرکت می‌کند و موضوعاتی مانند سرنوشت زندانیان، بازگشت احتمالی امریکا به بگرام و روابط واشنگتن با منطقه، در محاسبات کابل نقش دارد.
او گفت: «طالبان بیشتر مصروف چانه‌زنی با امریکا است، اما امریکا مصروف ایران است.»
از این منظر، طالبان تلاش می‌کند از طریق تعامل با امریکا از فشار پاکستان بکاهد، در حالی که واشنگتن در حال حاضر اولویت‌های دیگری در منطقه دارد.
چرا طالبان با تی‌تی‌پی برخورد نمی‌کند؟
یکی از مهم‌ترین اختلاف‌های کابل و اسلام‌آباد، موضوع تحریک طالبان پاکستان است.
پاکستان می‌گوید طالبان باید مانع استفاده از خاک افغانستان برای حمله به پاکستان شود. طالبان نیز به‌طور رسمی می‌گوید اجازه نمی‌دهد از خاک افغانستان علیه کشورهای دیگر استفاده شود، اما حاضر نشده است برای سرکوب تی‌تی‌پی وارد یک رویارویی مستقیم شود.
هرچند برخی منابع می‌گویند رهبر طالبان بارها به تی‌تی‌پی هشدار داده است که از حمله به پاکستان خودداری کند. همچنین طالبان شماری از اعضای تی‌تی‌پی را از مناطق مرزی به شمال و مناطق مرکزی افغانستان منتقل کرده و حتی در برابر حمله به پاکستان موضع شرعی گرفته است.
اما این اقدامات نتوانسته است پاکستان را قانع کند.
اسلام‌آباد می‌خواهد طالبان به‌صورت عملی و ملموس تضمین کند که از خاک افغانستان علیه پاکستان استفاده نخواهد شد. به همین دلیل، اختلاف دو طرف تنها بر سر اظهارات سیاسی نیست، بلکه بر سر نوع و میزان اقدام عملی طالبان علیه تی‌تی‌پی است.
تحلیلگر نزدیک به طالبان گفت که این موضوع برای طالبان بسیار پیچیده‌تر از آن است که صرفاً با بازداشت یا سرکوب تی‌تی‌پی حل شود.
به گفته او، «اگر طالبان با تی‌تی‌پی وارد تنش شود، این اقدام می‌تواند به رویارویی با مجموعه‌ای از گروه‌های مسلح مستقر در افغانستان منجر شود، از جمله با اویغورها، چچنی‌ها، القاعده و جنگجویان اوزبیک.»
او گفت: «دشمنی با یکی، دشمنی با همه است.» به گفته این کارشناس، طالبان نه توانایی مقابله هم‌زمان با همه این گروه‌ها را دارد و نه اراده سیاسی چنین کاری را.
این کارشناس معتقد است اسلام‌آباد نیز این وضعیت را به‌خوبی درک کرده و فشار بر طالبان را صرفاً به مسئله تی‌تی‌پی محدود نکرده است. او گفت: «پاکستان موضوعات گسترده‌تری مانند گروه‌های بلوچ، خط دیورند، ترانزیت و روابط افغانستان با هند را در محاسبات خود در نظر دارد.»
به گفته او، «پاکستان در هشت دهه گذشته شاید برای نخستین بار خود را در یک موقعیت بسیار مناسب استراتژیک و منطقه‌ای در برابر افغانستان می‌بیند و تصور می‌کند می‌تواند از این موقعیت برای گرفتن امتیازات بیشتر استفاده کند.»
او وضعیت طالبان را چنین توصیف کرد: «طالبان در دوراهی عجیبی گرفتار مانده است.» این کارشناس با یادآوری یک ضرب‌المثل گفت: «گنجشک هوشیار در دو دام می‌افتد.»
شکاف در داخل افغانستان
مصطفی مدثر، پژوهشگر مسایل منطقه، می‌گوید طالبان در داخل افغانستان نیز نتوانسته است حمایت یکپارچه‌ای در برابر حملات پاکستان ایجاد کند.
به گفته او، جامعه افغانستان در برابر حملات پاکستان دوپارچه شده است و بخشی از غیرپشتون‌ها حتی از حملات پاکستان علیه مواضع طالبان حمایت می‌کنند.
مدثر می‌گوید تلاش طالبان برای ایجاد بسیج عمومی علیه پاکستان تاکنون موفق نبوده است.
به باور او، پاکستان احتمالاً حملات خود را با شدت بیشتری ادامه خواهد داد و هم‌زمان حمایت از مخالفان طالبان را افزایش خواهد داد.
در کنار فشار پاکستان، طالبان با افزایش فعالیت مخالفان مسلح نیز روبه‌رو است.
جبهات مخالف طالبان در بخش‌های مختلف کشور فعال‌تر شده‌اند و هم‌زمان گزارش‌هایی از تلاش پاکستان برای تقویت و بسیج جریان‌های سیاسی مخالف طالبان وجود دارد. فعال شدن دوباره حزب اسلامی گلبدین حکمتیار و تلاش برای سازمان‌دهی نیروهای سیاسی در بیرون از ساختار طالبان، از نمونه‌هایی است که در این چارچوب مطرح می‌شود.
از سوی دیگر، برخی مخالفان طالبان تلاش دارند از همان مسیرهایی استفاده کنند که طالبان در گذشته برای گسترش نفوذ خود استفاده کرده بود.
هشدارهایی که هنوز عملی نشده‌اند
در میان مقام‌های طالبان، نورالله نوری، وزیر سرحدات و قبایل، از جمله مقام‌هایی است که به‌طور پی‌هم به پاکستان هشدار داده است. اما در سطح رهبری طالبان، واکنش‌ها محتاطانه‌تر بوده و بسیاری از مقام‌های ارشد این گروه در برابر حملات اخیر سکوت کرده‌اند.
امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، نیز در نشست مسکو گفت که مشکل با پاکستان می‌تواند از طریق مذاکره حل شود.
این موضع در کنار رد ادعای حملات پهپادی علیه پاکستان، یک پیام روشن دارد: طالبان در شرایط کنونی نمی‌خواهد وارد مرحله‌ای شود که کنترول آن برایش دشوار باشد. اما، واقعیت این است که روابط از مرحله‌ای عبور کرده که دوباره به حالت عادی برگردد.
طالبان در آغاز بحران از پاسخ شدید، پیشروی تا پیشاور و حتی تصرف پنجاب سخن می‌گفت. اما اکنون، به جای عملی کردن این تهدیدها، تلاش می‌کند از تشدید رویارویی جلوگیری کند.
به همین دلیل، آنچه امروز در برابر پاکستان دیده می‌شود، بیش از آن‌که یک سیاست تهاجمی باشد، نوعی عقب‌نشینی حساب‌شده است؛ عقب‌نشینی‌ای که از ناتوانی نظامی طالبان، نگرانی از هدف قرار گرفتن رهبران این گروه، اختلاف بر سر تی‌تی‌پی و فشارهای هم‌زمان سیاسی و نظامی پاکستان ناشی می‌شود.
