افغان‌ها در تنگنای محدودیت‌های ویزا؛ مسیرهای قانونی سفر یکی پس از دیگری بسته می‌شوند
جمشید یما امیری
روزنامه‌نگار
تقریباً تمام کشورهای همسایه افغانستان صدور ویزا به شهروندان افغان را متوقف یا به‌شدت محدود کرده‌اند.
روزنامه‌نگار
تقریباً تمام کشورهای همسایه افغانستان صدور ویزا به شهروندان افغان را متوقف یا به‌شدت محدود کرده‌اند.
ابهام در روابط با اداره طالبان، نگرانی‌های امنیتی، قاچاق مواد مخدر و سوءاستفاده از پاسپورت‌های افغانستان برای سفر با هویت‌های متعدد، از عوامل اصلی این محدودیت‌ها دانسته می‌شوند.
در نتیجه، راه‌های سفر، تحصیل، درمان و مهاجرت برای بسیاری از افغان‌ها بسته یا دشوار شده است. برخی شهروندان می‌گویند که پس از پنج سال تلاش نتوانسته‌اند ویزای حتی یک کشور خارجی را دریافت کنند. آنان احساس می‌کنند در یک «زندان جغرافیایی» گرفتار شده‌اند.
یک منبع در کابل می‌گوید: «ویزای همه‌جا بند شده است.»
به دلیل شرایط حساس امنیتی در افغانستان، در این گزارش از نامهای مستعار استفاده شده است.
پاکستان یکی از مقصدهای مهم سفرهای درمانی و تجارتی افغان‌ها بوده است. اما با افزایش تنش‌ها در روابط طالبان و پاکستان، دریافت ویزا برای بسیاری از افغان‌ها دشوار شده است.
افغانستان اینترنشنال مدارک دستکم سه عضو یک خانواده افغان را بررسی کرده است که نشان می‌دهد که از جنوری ۲۰۲۵ تاکنون تلاش‌های آنان برای تمدید ویزای پاکستان بی‌نتیجه مانده است. این خانواده افغان که در اسلام‌آباد زندگی می‌کنند، می‌گویند ویزای یکی از آنان دستکم سه بار رد شده اما از دو نفر دیگر بی‌نتیجه در سیستم گیر مانده است.
محمد اسماعیل، یکی از منابع در کابل، می‌گوید در گذشته برخی افغان‌ها با پرداخت پول می‌توانستند ویزای پاکستان را دریافت کنند، اما اکنون این راه نیز تا حد زیادی بسته شده است. به گفته او، «در مواردی برای افرادی که فعالیت نظامی علیه طالبان دارند یا بستگان‌شان در این فعالیت‌ها دخیل‌اند، ویزا صادر می‌شود.»
حتی افغان‌هایی که سال‌ها در پاکستان زندگی کرده‌اند، با مشکل تمدید ویزا روبه‌رو شده‌اند. محمد اسماعیل پس از سقوط جمهوری افغانستان، برای فراهم‌کردن امکان آموزش دخترانش، خانواده خود را به اسلام‌آباد منتقل کرد. اما پس از متوقف‌شدن تمدید ویز، کودکانش مجبور شدند به افغانستان برگردند و از ادامه آموزش در مکتب محروم شوند.
دختران او هنگام بازگشت در صنف دهم بودند و تحصیل‌شان نیمه‌تمام ماند. اکنون آنان در مکتب آنلاین درس می‌خوانند، اما به گفته پدرشان، این مکاتب کیفیت آموزشی مطلوب ندارند و چشم‌انداز روشنی برای آینده دانش‌آموزان فراهم نمی‌کنند.
این خانواده چهار سال در پاکستان زندگی کرد و هدف اصلی انتقال به آن کشور، ادامه تحصیل کودکان بود. محمد اسماعیل می‌گوید به دلیل باقی‌ماندن وسایل خانه در اسلام‌آباد، پس از هشت ماه هنوز برای خانه‌ای که در آن زندگی نمی‌کند، کرایه می‌پردازد.
احمد، منبع دیگری در کابل، می‌گوید پاکستان صدور ویزای سیاحتی و تجارتی را متوقف کرده است، هرچند ویزای درمانی همچنان صادر می‌شود. به گفته او، دریافت این ویزا ممکن است حدود دو هزار دالر هزینه داشته باشد و به اسناد کامل پزشکی و طی مراحل طولانی نیاز دارد.
بیماران باید با هواپیما به پاکستان سفر کنند. در میدان هوایی اسلام‌آباد، داکتران اسناد پزشکی مسافران را بررسی می‌کنند؛ روندی که به گفته احمد، گاهی سلیقه‌ای است. او می‌گوید: «در هر پرواز حدود پنج تا شش نفر به دلیل مشکلات مربوط به اسناد از میدان هوایی بازگردانده می‌شوند.»
با وجود این محدودیت‌ها، محمد اسماعیل می‌گوید بازگشت شماری از داکتران افغان از پاکستان پیامد مثبتی نیز داشته است. این داکتران پس از اخراج از پاکستان در داخل افغانستان مشغول کار شده‌اند و خدمات مهمی به بیماران و شفاخانه‌ها ارائه کرده‌اند.
ایران
ایران نیز صدور ویزا به افغان‌ها را به‌شدت محدود کرده است. محمد اسماعیل می‌گوید بسیاری از افغان‌هایی که به ایران می‌روند، بازنمی‌گردند و همین موضوع از عواملی است که بر سیاست‌های صدور ویزا تاثیر گذاشته است. به گفته او، قیمت ویزای ایران افزایش یافته و شمار ویزاهای صادرشده نیز به‌شدت کاهش یافته است.
احمد می‌گوید ایران تا چندی پیش صدور ویزا را متوقف کرده بود، اما اکنون دوباره صادر می‌کند؛ با این تفاوت که شمار آن محدود است. به گفته او، ویزاهای تجارتی همچنان فعال‌اند و برخی افراد نیز با استفاده از روابط و شناخت شخصی می‌توانند ویزا بگیرند.
فریدون، یک تاجر افغان در آسیای میانه، می‌گوید در گذشته دریافت ویزای ایران روندی عادی و کم‌هزینه بود. به گفته او، پیش‌تر با پرداخت حدود ۸۰ دالر هزینه‌های مربوط و ۱۰۰ دالر برای ویزا می‌شد این روند را تکمیل کرد، اما اکنون شرایط تغییر کرده است.
آسیای میانه
در کشورهای آسیای میانه نیز امکان سفر برای بسیاری از افغان‌ها محدود و گاهی ناممکن شده است. برخی کشورها عمدتاً به شمار اندکی از تجار ویزا می‌دهند و در مواردی، دریافت ویزا به معرفی‌نامه نهادهای دولتی یا سفارش‌های مشخص وابسته است.
سفارت تاجیکستان در کابل هرچند فعال است اما منابع می‌گویند این کشور برای شهروندان افغانستان ویزای سیاحتی صادر نمی‌کند. با این حال، برخی شرکت‌ها در بدل حدود سه هزار دالر برای متقاضیان ویزا فراهم می‌کنند. این ویزاها قابل تمدید نیستند.
اوزبیکستان ویزای تجارتی صادر می‌کند، اما متقاضیان باید در فهرست مشخصی قرار داشته باشند و معمولاً معرفی یا سفارش نهادهای دولتی برای دریافت ویزل اهمیت دارد.
با این حال، بررسی افغانستان اینترنشنال نشان می‌دهد که نام افغانستان در فهرست کشورهای سامانه درخواست ویزای الکترونیکی اوزبیکستان دیده نمی‌شود.
در این سامانه، متقاضیان برای ثبت درخواست ویزا باید کشور تابعیت خود را از فهرست موجود انتخاب کنند، اما نام افغانستان در میان گزینه‌ها وجود ندارد.
نبود نام افغانستان در سامانه رسمی ویزای آنلاین اوزبیکستان یک مانع مهم است؛ شهروند افغانستان نمی‌تواند از همان مسیر معمول، کشورش را انتخاب و درخواست را تکمیل کند. این اگر به معنای بستن راه دریافت ویزا نباشد، نشان‌دهنده محدودتر شدن آن است.
فریدون می‌گوید قزاقستان نیز که در گذشته صدور ویزا برای افغان‌ها در آن آسان‌تر بود، اکنون به مقصدی دشوار برای سفر تبدیل شده است. او می‌گوید پیش‌تر متقاضیان می‌توانستند گاهی ظرف یک ساعت ویزا خود را از سفارت دریافت کنند، اما اکنون دریافت ویزا تقریباً ناممکن شده است، مگر این‌که فرد برای شرکت در نشست‌های رسمی معرفی شود.
فریدون می‌گوید ماه‌ها برای دریافت ویزا اعضای خانواده‌اش تلاش کرده، اما موفق نشده است. به گفته او، صدور اجازه اقامت برای افغان‌ها در قزاقستان نیز متوقف شده است.
او می‌افزاید که روسیه نیز صدور ویزا برای افغان‌ها را به‌شدت محدود کرده و حتی ویزاهای تحصیلی و بورسیه‌ها نیز متوقف شده‌اند.
نمایشگاه فناوری‌های انرژی سبز آسیای میانه در بخش افغانستان صراحتاً نوشته است: در حال حاضر، محدودیت‌های موقتی در صدور ویزا و ورود به جمهوری اوزبیکستان برای شهروندان افغانستان اعمال شده است.
هند
هند که در گذشته یکی از مقصدهای اصلی سفرهای سیاحتی و درمانی افغان‌ها بود، اکنون به گفته منابع، صدور ویزاهای سیاحتی و تحصیلی را متوقف کرده است. دهلی نو ویزای درمانی هم برای افغان‌ها به ندرت صادر می‌کند.
به گفته احمد، صدور ویزا هند در مواردی به سفارش اداره طالبان انجام می‌شود، به‌ویژه برای خانواده‌های اعضای این گروه. شماری از ویزاهای تجارتی نیز از همین طریق صادر می‌شوند. اما به گفته منابع، صدور ویزاهای سیاحتی و تحصیلی به‌طور کامل متوقف شده است.
در ماه جوزای سال جاری، خبرنگار افغانستان اینترنشنال در دهلی نو دو عضو طالبان را ملاقات کرد که یکی از آنها در درگیری مرزی با پاکستان در اسپین‌بولدک زخمی شده بود و برای درمان به هند سفر کرده بود. او گفت به دستور مستقیم محمد یعقوب مجاهد، وزیر دفاع طالبان زمینه سفرش به هند میسر شد و سفارت هند در کابل در زمینه صدور ویزا همکاری کرده است.
هند در گذشته یکی از مقصدهای اصلی سفرهای تفریحی و درمانی افغان‌ها بود. اما با بازگشت طالبان به قدرت، این کشور قنسلگری‌های خود را بست و روند صدور ویزا را متوقف کرد. با این حال، دهلی نو روابط خود با طالبان را تقویت کرده و در ماه‌های گذشته از چند وزیر این گروه در هند پذیرایی کرده است.
هند همچنین ویزای افغان‌هایی را که در هند مانده‌اند، تمدید نمی‌کند و شماری از شهروندان به ویژه دانشجویان، با چالش‌های فراوان مواجه‌اند. علاوه بر این، هند اخیرا روند اخراج شهروندان افغانستان را که مدرک معتبر اقامت ندارند، آغاز کرده است.
ترکیه
ترکیه نیز از مقصدهایی است که دریافت ویزا آن برای افغان‌ها دشوار شده است. به گفته منابع، «در برخی موارد از متقاضیان بین ۱۰ تا ۱۵ هزار دالر برای دریافت ویزا پول گرفته شده است.»
تمدید ویزا نیز برای شماری از افغان‌ها ممکن نشده است. یک شهروند افغان که به‌سختی توانسته بود ویزای ترکیه را دریافت کند، می‌گوید پس از پایان اعتبار ویزا نتوانسته است آن را تمدید کند و مجبور به بازگشت به افغانستان شده است.
یک متقاضی افغان ویزا تحصیلی ترکیه به افغانستان اینترنشنال گفت صدها متقاضی افغان با گذشت بیش از سه ماه از سپردن اسناد و پاسپورت‌های‌شان، هنوز درباره نتیجه درخواست‌های خود پاسخی دریافت نکرده‌اند.
او می‌گوید این تأخیر طولانی باعث بلاتکلیفی، فشار روحی و خسارت مالی متقاضیان شده و فرصت‌های تحصیلی آنان را با خطر روبه‌رو کرده است.
این متقاضی می‌گوید: «نه رد، نه قبول و نه حتی زمان مشخصی برای اعلام نتیجه؛ ما نمی‌دانیم سرنوشت پرونده‌های‌مان چه خواهد شد.»
او از قونسلگری ترکیه، وزارت امور خارجه و نهادهای مسئول خواسته است که به این وضعیت رسیدگی کنند و دستکم درباره نتیجه پرونده‌ها و زمان اعلام آن، پاسخ روشنی بدهند.
به گفته او، خانواده‌های بسیاری با امید به ادامه تحصیل فرزندان‌شان هزینه‌های سنگینی پرداخته‌اند، اما اکنون ماه‌ها در انتظار و بلاتکلیفی به سر می‌برند.
راه‌های قاچاق
با بسته‌شدن راه‌های قانونی، برخی افغان‌ها برای رسیدن به پاکستان به مسیرهای قاچاق روی آورده‌اند.
به گفته محمد اسماعیل، هزینه این سفرها حدود ۸۰۰ دالر است. شرکت‌هایی وجود دارند که مسافران را از پشت خانه‌های‌شان سوار می‌کنند و از مسیر اسپین بولدک به سوی پاکستان می‌برند. مسافران با ویزاهای جعلی سفر می‌کنند و گاهی سه روز را در بیابان سپری می‌کنند.
این مسیرها، افزون بر هزینه سنگین، خطرهای جدی امنیتی و انسانی برای مسافران به همراه دارند.
همچنین، سفرهای قاچاقی به ایران گاهی به جان‌باختن ده‌ها مسافر انجامیده است. برخی مسافران در نتیجه تیراندازی مرزبانان ایرانی و برخی دیگر بر اثر سرما و گرمای شدید جان خود را از دست داده‌اند. به گفته منابع، ایران پس از تنش با امریکا، حفاظت از مرزهای خود را تشدید کرده است.
پاسپورت‌های طالبان
منابع آگاه می‌گویند یکی از عوامل مهم محدودیت‌های ویزا، نگرانی کشورها از توزیع پاسپورت افغانستان به افراد وابسته به گروه‌های مسلح و استفاده از هویت‌های متعدد برای سفرهای خارجی است.
به گفته یکی از این منابع، اداره طالبان برای شماری از افراد وابسته به گروه‌های رادیکال منطقه‌ای، از جمله اویغورها، چچنی‌ها، ازبیک‌ها، قزاق‌ها، سوری‌ها، ترک‌ها و عرب‌ها، پاسپورت افغانستان صادر کرده است. او همچنین از صدور پاسپورت برای هزاران بلوچ و اعضای تحریک طالبان پاکستان خبر می‌دهد.
به گفته این منبع، برخی از این افراد با استفاده از پاسپورت‌ها و هویت‌های متفاوت به کشورهایی چون ایران، امارات متحده عربی، اوزبیکستان، ترکیه و حتی چین سفر کرده‌اند. این وضعیت، به گفته او، به یک معضل امنیتی برای کشورهای منطقه تبدیل شده است.
این منبع می‌گوید شماری از دارندگان این پاسپورت‌ها هنگام سفر برای عمره و حج نیز شناسایی و گرفتار شده‌اند. به گفته او، هر سال بیش از صد حاجی به اتهام جعل اسناد و هویت گرفتار می‌شوند.
هم‌زمان، عربستان سعودی مدارک متقاضیان حج از افغانستان را به‌شدت بررسی می‌کند و سالانه هزاران نفر رد می‌شوند. به گفته این منبع، برخی افراد، از جمله مقام‌های طالبان، در فهرست‌های سیاه و تحریمی عربستان قرار گرفته‌اند.
به گفته این منبع، نگرانی‌های امنیتی بر سفرهای رسمی مقام‌های طالبان نیز تاثیر گذاشته است. در مواردی، کشورهای میزبان از صدور ویزا برای هیئت‌های طالبان خودداری کرده‌اند یا نام افراد معرفی‌شده برای سفر تغییر کرده است تا فردی بتواند از بررسی‌های امنیتی عبور کند.
این منبع می‌گوید قطر، امارات متحده عربی، هند و روسیه در مقاطع مختلف تلاش کرده‌اند برای سفرهای رسمی و نیمه‌رسمی افغان‌ها، به‌ویژه مقام‌های طالبان، تسهیلاتی فراهم کنند؛ اما استفاده از چندین پاسپورت، نام، نام پدر و شناسنامه از سوی برخی افراد، این تلاش‌ها را با مشکل روبه‌رو کرده است. به گفته او، در برخی موارد حتی برای دارندگان پاسپورت‌های دیپلوماتیک طالبان نیز ویزا صادر نمی‌شود.
قاچاق مواد مخدر
به گفته منابع آگاه، تغییر در شیوه قاچاق مواد مخدر نیز به نگرانی‌های کشورهای منطقه افزوده است. آنان می‌گویند مواد مخدر صنعتی و مواد شیمیایی پیشرفته، از جمله به شکل مایعات، قرص‌ها و پودرها، جای بخشی از مواد مخدر سنتی را گرفته‌اند.
به گفته این منابع، افغان‌ها در جریان سفرهای خارجی بارها به اتهام حمل این مواد گرفتار می‌شوند و این موضوع به پیچیده‌ترشدن روند صدور ویزا برای شهروندان افغانستان کمک کرده است.
منابع می‌گویند کشورهای منطقه به دلیل نبود اعتماد به اداره طالبان، نگرانی‌های امنیتی و بازنگشتن برخی مسافران، در صدور ویزا احتیاط بیشتری به خرج می‌دهند. آنان همچنین به به‌رسمیت‌شناخته‌نشدن اداره طالبان از سوی بسیاری از کشورها و ابهام در روابط دیپلوماتیک اشاره می‌کنند.
با این حال، پیامد این محدودیت‌ها بیش از همه بر تجار، دانشجویان، بیماران و خانواده‌هایی تاثیر گذاشته است که برای آموزش فرزندان‌شان به ویزا کشورهای همسایه و منطقه نیاز دارند.
کشورهای غربی
محدودیت‌ها به کشورهای همسایه افغانستان محدود نمانده است. روند تخلیه و انتقال افغان‌های در معرض خطر به کشورهای غربی نیز متوقف یا به‌شدت محدود شده است.
ایالات متحده روند انتقال افغان‌ها را متوقف کرده و حتی برنامه ویزای ویژه مهاجرتی یا «اس‌آی‌وی» نیز متوقف شده است. آلمان و بریتانیا نیز برنامه‌های انتقال را متوقف کرده‌اند. به گفته منابع، فرانسه از معدود کشورهایی است که هنوز به شماری محدود از فعالان حقوق بشر و روزنامه‌نگاران ویزا می‌دهد.
یک همکار پیشین نیروهای امریکایی می‌گوید پنج سال است که تلاش می‌کند ویزای یکی از کشورهای خارجی را دریافت کند، اما موفق نشده است.
او می‌گوید: «هیچ کشوری نیست که به افغان‌ها به‌راحتی ویزا بدهد.»
منابع محلی گفتند مراسم تجلیل از روز ملی زبان اوزبیکی قرار بود جمعه، اول عقرب در هوتل بام دنیا در فیض‌آباد برگزار شود. به گفته منابع، رحمت‌الله نجیب، والی طالبان در بدخشان پنجشنبه‌شب به برگزارکنندگان پیام فرستاده و تهدید کرده که در صورت برگزاری مورد پیگرد قرار می‌گیرند.
بربنیاد اطلاعات، والی طالبان در بدخشان برای ممانعت از برگزاری این مراسم دلیل خاصی نیاورده است.
یک منبع مطلع گفت ریاست اطلاعات و فرهنگ طالبان در بدخشان قبلا به‌طور رسمی اجازه داده بود این مراسم برگزار شود، اما والی طالبان بعدا با آن مخالفت کرد.
حکومت پیشین افغانستان ۲۹ میزان را روز ملی زبان اوزبیکی نام‌گذاری کرده بود. پیش از بازگشت طالبان از این روز در مقر ریاست‌جمهوری، شماری از نهادهای دولتی، خصوصی و ولایات افغانستان تجلیل می‌شد.
گرامی‌داشت از روز ملی زبان اوزبیکی در بدخشان قرار بود از سوی شماری از فعالان فرهنگی در این ولایت برگزار شود. قرار بود شماری از مهمانان از ولایت‌های همجوار نیز در این مراسم شرکت کنند.
یک فعال فرهنگی اوزبیک از تخار که در این نشست دعوت شده بود به افغانستان اینترنشنال گفت: «یک شب قبل از مراسم به ما خبر دادند که برنامه برگزار نمی‌شود.» او افزود که سفرش به بدخشان را در آخرین لحظات لغو کرده است.
طالبان در پنج سال سلطه بر افغانستان بارها مانع برگزاری مراسم، فرهنگی، مذهبی و تجلیل از مناسبت‌های سنتی و فرهنگی بسیاری از گروه‌های قومی، مذهبی و زبانی شده است. این گروه بارها مانع برگزاری مراسم عزاداری شیعیان در ماه محرم شده و تابلوهای شماری از نهادهای دولتی به زبان فارسی و اوزبیکی را حذف کرده است.
فعالان افغان در پی این اقدامات، طالبان را به دامن زدن به تبعیض قومی و زبانی متهم کرده‌اند.
عبدالباری جهانی، وزیر اطلاعات و فرهنگ سابق و شاعر شناخته‌شده زبان پشتو در ۲۹ ثور با انتقاد شدید از اقدامات طالبان علیه شیعیان و نحوه حکومتداری این گروه گفت مخالفت برخی گروه‌های قومی و مذهبی، به ویژه شیعیان با طالبان اکنون «به نفرت» تبدیل شده است.
از سویی هم، نصیر فایق، سرپرست نمایندگی افغانستان در سازمان ملل در ۲۹ میزان در نشست کمیته سوم جمع سازمان ملل درباره حقوق فرهنگی طالبان را به سرکوب نظام‌مند فرهنگی متهم کرد. او گفت هیچ «رژیم نامشروعی» حق ندارد تنوع فرهنگی افغانستان را نابود کند یا عقاید خود را بر همه شهروندان تحمیل کند.
این نخستین بار نیست که طالبان با زبان اوزبیکی آشکارا مخالفت می‌کند. این گروه قبل از این زبان اوزبیکی را از تابلوهای دانشگاه‌های جوزجان و سمنگان حذف کرده بود. طالبان همچنین در ماه‌های گذشته در فاریاب به فارغان رشته‌های اوزبیکی و ترکمنی اجازهٔ شرکت در آزمون استخدام بست‌های دولتی را نداد.
حذف زبان اوزبیکی از تابلوی دانشگاه سمنگان و تخریب تندیس علی‌شیر نوایی در مزارشریف در اسد سال گذشته با واکنش تند وزارت خارجه اوزبیکستان مواجه شد. طالبان پس از تماس مقامات اوزبیکستان زبان اوزبیکی را به تابلوی دانشگاه بازگرداند و درباره تندیس علی‌شیرنوایی هم متعهد شد که در آن محل یک مجتمع فرهنگی می‌سازد. اما با گذشت یک سال تاکنون طالبان اقدامی برای ساخت این مجتمع نکرده است.
