چرا چهره معتمد ملا عمر از کابل رانده شد؟
جمشید یما امیری
روزنامهنگار
هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان، خیرالله خیرخواه، وزیر اطلاعات و فرهنگ این گروه را از سمتش کنار زد و بهعنوان والی ولایت میدان وردک معرفی کرد.
روزنامهنگار
هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان، خیرالله خیرخواه، وزیر اطلاعات و فرهنگ این گروه را از سمتش کنار زد و بهعنوان والی ولایت میدان وردک معرفی کرد.
این تصمیم از آن جهت اهمیت دارد که خیرخواه از چهرههای ارشد و از بنیانگذاران رژیم طالبان به شمار میرود و همکاری نزدیکی با ملا محمد عمر، بنیانگذار طالبان داشت.
خیرالله خیرخواه از ولسوالی ارغستان ولایت قندهار است. وی در بلوچستان پاکستان آموزش دینی دیده است. نزدیکی او به ملا عمر باعث شد در سمتهای مهمی چون سخنگوی این گروه، وزیر داخله، رئیس تنظیم حوزه جنوبغرب و سپس والی هرات منصوب شود.
با ورود امریکا به افغانستان، خیرخواه در سال ۲۰۰۲ در پاکستان بازداشت و به نیروهای امریکایی تحویل داده شد. او در اول می همان سال به زندان گوانتانامو در کوبا منتقل شد و سیزده سال در آنجا زندانی بود. او در اول جون ۲۰۱۴، در پی تبادل با یک سرباز امریکایی، همراه با چهار مقام دیگر طالبان آزاد و به قطر منتقل شد.
دفتر دوحه و بازگشت به قدرت
در سال ۲۰۱۸، خیرخواه به عضویت دفتر سیاسی طالبان در دوحه و تیم مذاکرهکننده این گروه با امریکا درآمد. پس از بازگشت طالبان به قدرت در کابل، او بهعنوان وزیر اطلاعات و فرهنگ منصوب شد و همزمان عضویت کمیسیون سیاسی این گروه را نیز بر عهده داشت.
منابع معتبر در کابل گفتهاند که خیرخواه در سالهای اخیر روابط اقتصادی نزدیکی با قطر برقرار کرده بود. به گفته یک منبع نزدیک به طالبان، «پسران خیرخواه در پروژههای قطریها در ولایت فراه همکاری داشتند» و حتی «شیخنشینهای قطر را برای شکار پرندگان کمیاب به این ولایت میبردند.»
علاقه قطریها به شکار در فراه از دوره جمهوریت نیز محل مناقشه سیاسی بود و چهرههای ارشد دولتی با قطریها توافقاتی داشتند و برای دریافت امتیاز مالی و شخصی با یک دیگر رقابت میکردند.
قطر همچنین به دنبال ایجاد شهرکها و فارمهای پرورش پرندگان کمیاب در فراه بوده است. منابع میگویند که احتمال میرود برکناری خیرخواه به این مسئله مرتبط است. شماری از اعضای خانواده خیرخواه و برخی مقامات طالبان همچنان در قطر زندگی میکنند.
این نکته مهم است که کشورها در درون طالبان با مقامهای این گروه ارتباط نزدیک دارند. چنانچه، خیرخواه یکی مقامهای نزدیک به قطر است. آیا او قربانی تردید حلقه هبتالله که رابطه نزدیکتر با ایران دارد، به روابطش با قطر شده است؟
رد پای پاکستان
برکناری خیرخواه در شرایطی صورت گرفت که روابط طالبان با پاکستان بار دیگر به سردی گراییده است. اسلامآباد از یک سو تلاش میکند نفوذ تاریخی خود بر طالبان را حفظ کند و از سوی دیگر، جلو تهدیدها از خاک افغانستان را بگیرد. تهدید ناشی از فعالیت شبهنظامیان برخاسته از افغانستان با گذشت هر روز افزایش مییابد. طوریکه پاکستان بیوقفه شاهد حملات مرگبار داعش خراسان، تحریک طالبان پاکستان و جداییطلبان بلوچ است.
سال گذشته، پس از حملات پاکستان به ولایات شرقی خوست، پکتیا و پکتیکا، خیرخواه شدیدترین واکنش را نشان داد. او در اظهاراتی بیسابقه هشدار داد مردمی که سه امپراتوری را شکست دادهاند، از پاکستان نمیترسند. او افزود: «مورچه وقتی مرگش فرا برسد، بال میکشد.» او به پاکستان طعنه زد که به تاریخ خود ببیند و بعد به افغانستان حمله کند.
خیرخواه نخستین مقام طالبان بود که آشکارا از تحریک طالبان پاکستان حمایت کرد. او در پاسخ به اتهامات مقامات پاکستانی مبنی بر استفاده شبهنظامیان از خاک افغانستان گفت: «مهمانان ما مصونیت و امنیت میخواهند.»
این موضع در تضاد با سایر مقامات طالبان بود که حضور تحریک طالبان پاکستان در افغانستان را انکار میکردند. حمایت صریح خیرخواه نشانهای از بی اعتمادی و عدم همکاری طالبان با اسلام آباد در مهار شبهنظامیان پاکستانی است که این موضوع روابط دو طرف را بیش از پیش تیره کرده است. پاکستان چندی پیش بار دیگر خاک افغانستان را بمباران کرد و طالبان برخلاف گذشته، واکنش تندی نشان نداد و حتی از انتشار بیانیههای شدیدالحن نیز خودداری کرد.
عناصر خطرناک
چندی پس از اظهارات خیرخواه، آصف درانی، نماینده پیشین پاکستان، در مصاحبهای یادآوری کرد که پس از ورود نیروهای بینالمللی به افغانستان، شماری از رهبران طالبان در پاکستان بازداشت و به گوانتانامو منتقل شدند. به گفته او، «این افراد برای پاکستان بسیار خطرناک هستند.»
در میان این افراد میتوان به عبدالسلام ضعیف، ملا فاضل، خیرالله خیرخواه، نورالله نوری، عبدالحکیم حقانی و عبدالروف خادم اشاره کرد. همچنین، عبدالغنی برادر، معاون کنونی اداره طالبان نیز در سال ۲۰۱۰ در کراچی بازداشت شد و تا ۲۰۱۸ در زندان ماند. او پس از آزادی با میانجیگری امریکا به تیم مذاکرهکننده این گروه در دوحه پیوست.
بعید نیست که برکناری این چهره طالبان نیز زیر فشار پاکستان صورت گرفته باشد. علیرغم تنش در روابط طالبان با پاکستان، اسلامآباد همچنان با نفوذترین کشور در درون طالبان است. خانوادههای بسیاری از مقامات ارشد طالبان همچنان در پاکستان زندگی میکنند.
استراتژی هبتالله
چهار سال پس از حاکمیت طالبان، هبتالله به طور مرتب میکوشد با جابهجایی مقامهای ارشد حکومت خود، جایگاه خود را مستحکمتر سازد. برکناری چهرههای باسابقه و بانفوذی چون خیرخواه، این پیام را دارد که هیچ مقام طالبان مصونیت شغلی ندارد و تصمیم نهایی همواره با رهبر این گروه است.
البته، مقامهای ارشد طالبان ظاهراً به گرمی از کنار رفتن خود از یک منصب عالی مانند وزارت و کار در پستهای پایینتر استقبال میکنند. آنها با توجه به تجربه جنگهای خونین فرماندهان احزاب جهادی در دهه نود برسر قدرت، وحدت و اطاعت مطلق از رهبر را در مرحله کنونی ترجیح میدهند.
خیرخواه در مراسم خداحافظی از وزارت فرهنگ گفت: «در گوانتانامو تنها آرزویم این بود که امارت اسلامی دوباره به قدرت برسد، حتی اگر خودم در خانه باشم.»
طالبان تلاش دارند این جابهجاییها را امری عادی نشان دهند. اما تجربه نشان داده که چنین تغییراتی همیشه ساده نیست. برای نمونه، وقتی عبدالکبیر از معاونیت سیاسی ریاستالوزرا برکنار و به وزارت مهاجرین فرستاده شد، ابتدا مقاومت کرد و حاضر به پذیرش وظیفه جدید نبود؛ هرچند در نهایت ناچار به پذیرش تنزیل جایگاه شد. با این حال، او همچنان دفتر خود در کاخ سپیدار را حفظ کرده است.
هبتالله کوشیده است سیستمی چرخشی در ادارههای طالبان ایجاد کند تا مقامات برای مدت طولانی در یک سمت باقی نمانند. با این حال، هنوز نتوانسته تغییرات مشابهی در وزارتخانههای کلیدی از جمله داخله، دفاع، خارجه و ریاست استخبارات اعمال کند.
وزارت اطلاعات و فرهنگ در ساختار طالبان اهمیت چندانی ندارد؛ همانطور که در حکومت پیشین نیز چنین بود. بسیاری از وظایف این وزارتخانه عملاً در دست اداره امر به معروف و نیروهای استخبارات طالبان است. حتی نظارت بر رسانهها، دسترسی به اطلاعات و بازجویی از خبرنگاران بهطور مستقیم توسط این نهادها صورت میگیرد. اما، کنار زدن چهره سابقهداری چون خیرخواه از این مقام پیام سیاسی مشخص به اعضای این گروه دارد.
برخورد صمیمانه رهبران چین، روسیه و هند نظر تحلیلگران امریکایی و البته رئیس جمهور نامتعارف امریکا را به خود جلب کرد. دونالد ترامپ روز سه شنبه در مصاحبهای در واکنش به نشست «شانگهای» در شهر تیانجین چین گفت «اصلا نگران نیست» که ائتلافی علیه ایالات متحده میان چین و روسیه شکل بگیرد. او ارتش امریکا را قویتر از این کشورها توصیف کرد.
روزنامه فرانسوی لوموند در شماره روز سهشنبه خود درباره این نشست نوشت که شی جینپینگ روز یکشنبه از رهبران ۲۰ کشوری میزبانی کرد که ۴۰ درصد جمعیت جهان را تشکیل میدهند. او در سخنرانی خود از «ذهنیت جنگ سرد» در امریکا و کشورهای متحد آن انتقاد کرد.
سیاست ترامپ برخی از کشورها به خصوص هند را به چین نزدیک کرده است. این در حالیست که حکومت های قبلی امریکا به هند به عنوان قدرت متوزان کننده چین در آسیا می نگریستند و هوای حکومت ناسیونالیست نارندرا مودی را داشتند. با این که ملی گراهای تندرو هندوی حامی حکومت مودی از کمپ ترامپ حمایت کرده اند اما ترامپ اهمیتی به این رابطه نداد و ۵۰ درصد تعرفه بر کالاهای هند وضع کرد. این اقدام باعث ناخرسندی شدید هند شده است.
ترامپ میخواست که با تعرفه سنگین، هند را از خرید نفت روسیه، روغن اصلی ماشین جنگ پوتین در اوکراین، منصرف کند اما در عوض هند به چین و روسیه نزدیک شده است و نارندرا مودی بدون توجه به فشارهای امریکایی برخورد خیلی صمیمانه با پوتین در جریان نشست شانگهای داشت.
لوموند نوشت که هیچگاه پیش از این، مانند این دور، شمار زیادی از کشورهای عضو و ناظر، از مصر تا مالیزیا در نشستهای سازمان شانگهای حضور نیافته بودند. شی از این فرصت برای ارسال پیامی گستردهتر استفاده کرد: فاصله گرفتن از هنجارها و ارزشهای غربی و معرفی چین به عنوان ستون ثبات در جهانی نامطمئن. این جهانی است که ترامپ قصد دارد تمام مناسبات و هنجارهای جاافتاده بین المللی بعد از جنگ جهانی دوم را به شیوه خود برهم بزند و تابع آجندای سیاسی و مالی خود گرداند.
رهبر چین در ضیافت شام افتتاحیه گفت: «دگرگونیهای سرنوشتساز قرن در سراسر جهان شتاب گرفتهاند و عوامل بیثباتی، عدم اطمینان و پیشبینیناپذیری رو به افزایش است.» او افزود: «چنانکه یک ضربالمثل چینی میگوید، در مسابقه صد قایق، آنانی پیشتازند که محکمتر پارو میزنند.»
شی تاکید کرد که هدفش «ترویج توسعه، بهبود مدیریت جهانی و همافزایی توانمندیهای کشورهای جنوب جهانی» است. او صبح دوشنبه نیز آشکارا «ذهنیت جنگ سرد» و «رفتار زورگویانه» غرب را محکوم کرد.
جهانی بدیل
به نوشته این روزنامه، نشست تیانجین تنها آغاز رویدادهای سیاسی بزرگ در چین بود که مهمترین آن رژه نظامی ۳ سپتامبر به مناسبت هشتادمین سالگرد پایان جنگ جهانی دوم خواهد بود؛ نمایشی از قدرت ارتش و بازتعریف تاریخی که به باور بیجینگ تاکنون در انحصار غرب بوده است.
برخی رهبران، مانند مودی و رجب طیب اردوغان، پیش از رژه، بیجینگ را ترک میکنند. اما کیم جونگاون، رهبر کوریای شمالی، در کنار حامیانش – چین و روسیه – حضور خواهد یافت تا نمایش وحدت آنها تکمیل شود.
هرچند هر کشور روابط خاص خود را با واشنگتن و بیجینگ دارد، اما حضور همه آنها پیامی واحد داشت: چین در مرکز نظم نوین جهانی مورد نظر کشورهای مخالف تفوق طلبی امریکا است. شی در دیدارهای دوجانبه با رهبران کشورهای عضو نیز کوشید خود را بازیگر قابل اعتماد در چارچوب مناسبات حاکم بین المللی و حافظ نظم و مقررات موجود معرفی کند. او از الکساندر لوکاشنکو، رهبر بلاروس، و مین آونگ هلاینگ، رهبر نظامی میانمار، استقبال گرمی کرد.
یون سون، رئیس برنامه چین در مرکز استیمسون در واشنگتن، گفت: «این لحظه مهمی است برای نشان دادن اینکه چین، روسیه، ایران و کوریای شمالی در شرایط کنونی بیشتر از غرب منسجمتر اند. پیام آنها روشن است: جنوب جهانی در حال متحد شدن است و صدای جمعیاش میتواند از غرب قویتر باشد.»
روابط نزدیک و انعطافپذیر پوتین که چهار روز در چین خواهد ماند، بار دیگر نزدیکی روابط او با شی را به نمایش گذاشت. دو رهبر در یک دهه گذشته بیش از ۴۰ بار دیدار کردهاند. پوتین با حضور در رژه نظامی بیجینگ، دین سفر شی جینپینگ به مسکو در ۹ می را ادا میکند.
لوموند در ادامه نوشت که شی و پوتین میخواهند نشان دهند که دیدار ترامپ با پوتین در آلاسکا تاثیری بر روابط چین–روسیه نداشته است. برعکس، بیجینگ حمایت دیپلوماتیک و صنعتی از مسکو را مشروع میداند، بهویژه حالا که خود ترامپ به پوتین خوشآمد گفته است.
سازمان همکاری شانگهای که در ۲۰۰۱ با شش عضو تاسیس شد، بعدها هند، پاکستان و ایران را نیز پذیرفت. امروز، چین از «حلقه وسیع دوستان» در چارچوب آن سخن میگوید. این سازمان، در کنار بریکس و ابتکار «یک کمربند – یک راه» تنها یکی از ابزارهای گسترش نفوذ جهانی بیجینگ است.
روابط چین با کشورها انعطافپذیر است. در روابط با چین برای هند وزنه تعادل، برای آفریقا و جزایر اقیانوس آرام کمک مالی و بهرسمیتشناسی، و برای ایران، کوریای شمالی و میانمار پوشش دیپلوماتیک و بقای اقتصادی هم است. برخلاف دیپلوماسی امریکا که به کاهش هزینهها و خروج از سازمانهای بینالمللی متمرکز است، چین دیدارهای منظمی با رهبران قارههای مختلف برگزار میکند.
آلفرد وو، استاد دانشگاه ملی سنگاپور، گفت: «چین میخواهد رهبری جهان را برعهده بگیرد و عقبنشینی امریکا این فرصت را برایش فراهم کرده است. این نشستها نشان میدهد که چین شبکهای از شرکا دارد که بخش بزرگی از جمعیت جهان را نمایندگی میکنند. این یک ائتلاف نیست، بلکه یک پلتفرم است. هر کشور منافع خودش را دنبال میکند و چین پختهتر از گذشته با این واقعیت کنار آمده است.»
این اقدام در شرایطی صورت میگیرد که افغانستان یکی از پنج فقیرترین کشورهای جهان بهشمار میرود و بنا بر گزارش بانک جهانی و سازمان ملل، بیش از ۲۳ میلیون نفر از جمعیت کشور به کمکهای بشردوستانه وابستهاند و حدود پنج میلیون کودک با خطر جدی سوءتغذیه مواجه هستند.
رشد اقتصادی پس از سقوط آزاد منفی ۳۰ درصدی در سال ۲۰۲۱، اکنون رشدی شکننده نزدیک به ۲.۳ درصد را تجربه میکند، اما این رشد با توجه به ساختارهای نهادی و سیاسی موجود پایدار نیست. برای کشوری در این وضعیت، داشتن یک نقشه راه علمی و واقعبینانه برای توسعه حیاتی است. اما جدا از ابهامات زیادی که در مورد این استراتژی وجود دارد پرسش اساسی این است که آیا در حاکمیت طالبان اصولا توسعه ممکن است یا خیر؟
توسعه اقتصادی
توسعه اقتصادی مفهومی چندبعدی است که حوزه فراتر از رشد اقتصادی را در بر میگیرد. تقریبا میان اقتصاددانان اجماعی وجود دارد که توسعه اقتصادی یعنی بهبود پایدار شرایط زندگی انسانها از رهگذر تغییرات نهادی، گسترش فرصتهای برابر، کاهش فقر و نابرابری، ارتقای آموزش و سلامت، و فراهم ساختن زمینه مشارکت گستردهتر مردم در حیات اجتماعی و اقتصادی. تجربه تاریخی نشان میدهد که کشورها ممکن است رشد تولید ناخالص داخلی بالایی داشته باشند، اما این رشد لزوما به توسعه منجر نشود. به همین دلیل است که در نیمقرن اخیر، رویکرد علمی توسعه به سمت عوامل کیفی مانند سرمایه انسانی، نهادهای کارآمد و آزادیهای فردی سوق یافته است. اقتصاددانانی چون آمارتیا سن، تأکید دارند که توسعه واقعی زمانی معنا دارد که رشد اقتصادی همراه با گسترش توانمندیهای انسانی، توزیع عادلانهتر ثروت و تضمین آزادیها باشد. از این منظر، توسعه فرآیندی پویا و مستمر است که ترکیب سرمایهگذاری در انسان، نوآوری فناورانه، نهادهای سیاسی فراگیر و سیاستهای پایدار را میطلبد.
نهادها؛ قواعد بازی و سرنوشت ملتها
در این چارچوب، کیفیت نهادهای سیاسی و اقتصادی تعیینکننده مسیر آینده کشورهاست. دارون اعجماوغلو و جیمز رابینسون (برندگان نوبل اقتصاد در سال ۲۰۲۴) در پژوهشهای گسترده خود نشان دادهاند که ملتها زمانی به توسعه دست مییابند که نهادهای سیاسی و اقتصادیشان ماهیت فراگیر داشته باشد. نهادهای فراگیر با تضمین حقوق مالکیت، تقویت رقابت سالم و فراهم ساختن امکان مشارکت همگانی سیاسی، انگیزه برای سرمایهگذاری و نوآوری ایجاد و رفاه را بهشکل گسترده توزیع میکنند. در مقابل، نهادهای استثماری که قدرت و منابع را در انحصار اقلیتی محدود متمرکز میسازند، به فساد، رکود و نهایتا فروپاشی میانجامند. بر اساس این دیدگاه، نهادهای اقتصادی فراگیر و توسعه تنها در چارچوب نهادهای سیاسی فراگیر دوام میآورند.
نمونههای زیادی از این فروپاشیها در تاریخ به ثبت رسیدهاست از امپراتوری مایا در امریکای لاتین تا بنبست توسعهنیافتگی در کشورهای افریقایی و امریکای مرکزی به دلیل میراث نهادهای استعماری و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی.
نظریه نهادها، نقش فرهنگ و جغرافیا در توسعه اقتصادی را به چالش کشیده و نشان داد که نهادها، عامل کلیدی شکوفایی و عقبماندگیاند. نمونههای زیادی از کشورها و مناطقی که دارای فرهنگ و جغرافیایی یکسان بودند اما مسیرهای متفاوت و گاهی متضادی را به دلیل تفاوت در نهادهایشان طی کردند، وجود دارد؛ مانند کوریای شمالی و کوریای جنوبی. بررسی تاریخی صدها سال گذشته نشان داده است که هیچ کشوری با وجود نهادهای استثماری سیاسی و اقتصادی به توسعه پایدار نرسیده است.
افغانستان همواره گرفتار چرخهای از نهادهای استثماری بوده و اکنون طالبان در حال بازتولید بدترین شکل این نهادها هستند. طالبان قدرت را در حلقهای محدود متمرکز کردهاند، مشارکت سیاسی از میان برداشته شده، شفافیت و پاسخگویی وجود ندارد، کمکهای بینالمللی به انحصار شبکههای قومی و امنیتی درآمده، تبعیض و سرکوب به سیاست رسمی تبدیل شده، حق مالکیت افراد بر دارایی و سرزمینشان مصون نیست، منابع ملی بیش از آنکه برای رفاه عمومی هزینه شود، صرف تثبیت سلطه سیاسی و تقویت ماشین سرکوب میشود.
گزارش شفافیت بینالملل (۲۰۲۴) افغانستان را همچنان در میان فاسدترین کشورها قرار میدهد و شورای امنیت سازمان ملل تأکید دارد که تا زمانی که طالبان سیاستهای کنونی را ادامه دهند، هیچ چشماندازی برای توسعه و ثبات پایدار وجود ندارد. اینها نمونههای کوچکی از تلاش سیستماتیک طالبان برای تقویت و بازتولید نهادهای استثماری اند. نهادهای که بهجای توسعه، بنبست عقبماندگی افغانستان را تشدید میکند.
نقش محوری زنان در توسعه
یکی از مهمترین نمودهای نهادهای استثماری در افغانستان حذف سیستماتیک زنان است. بنا بر گزارش سال ۲۰۲۴ مجمع جهانی اقتصاد، افغانستان بدترین کشور جهان از نظر نابرابری جنسیتی است و بیش از ۷۵ درصد شکاف جنسیتی در حوزههای آموزش، سلامت، اشتغال و مشارکت سیاسی باقی است. زنان و دختران از آموزش متوسطه و عالی بهطور کامل محروم شدهاند، اشتغال زنان تقریبا از میان رفته، حق مالکیت و حضور آنها در عرصههای اجتماعی و عمومی سلب و حتی دسترسی زنان به خدمات بهداشتی محدود شده است. شورای امنیت سازمان ملل در گزارش سال ۲۰۲۵ خود تصریح کرده است که هیچ چشمانداز روشنی از صلح و رفاه در افغانستان وجود ندارد مگر آنکه طالبان ممنوعیتها علیه زنان و دختران را لغو کنند و به اصول اساسی حقوق بشر پایبند شوند.
تحقیقات اقتصادی نشان داده است که مشارکت زنان در بازار کار و آموزش میتواند در کشورهای فقیر تولید ناخالص داخلی را تا ۳۰ درصد افزایش دهد و تجربه کشورهایی چون بنگلادش و اندونزیا نشان داده که سرمایهگذاری بر توانمندسازی زنان، نه تنها موجب رشد اقتصادی بلکه باعث کاهش مرگومیر مادران و کودکان، افزایش سطح سواد و گسترش طبقه متوسط میشود. تجربههای موفق جهانی نیز حاکی از آن است که توانمندسازی زنان نه تنها بهرهوری و سرمایه انسانی را ارتقا میدهد بلکه منجر به استقلال اقتصادی، کاهش خشونت خانوادگی و گسترش مشارکت اجتماعی میشود. از همین روست که بسیاری از اقتصاددانان توسعه تأکید دارند که توسعه بدون مشارکت واقعی زنان ناممکن است. حذف کامل زنان در افغانستان، چنانکه آمارتیا سن تصریح میکند، به معنای حذف یک رکن بنیادی توسعه است؛ هیچ کشوری در جهان بدون مشارکت فعال زنان به توسعه پایدار دست نیافته است.
آموزش؛ رکن بنیادین توسعه پایدار
آموزش و سرمایه انسانی بهعنوان یکی دیگر از ارکانهای بنیادین توسعه در افغانستان تحت حاکمیت طالبان به شدت آسیب دیده است. بر اساس آمارها، بیش از ۲.۵ میلیون دختر از رفتن به مکتب محروماند، نزدیک به ۱۰۳ هزار دختر پس از فرمان طالبان از ادامه تحصیل در دانشگاهها بازماندهاند و بیش از ۴ هزار استاد دانشگاه و هزاران نیروی متخصص آموزشی یا از کار برکنار شدهاند یا کشور را ترک کردهاند. این وضعیت بزرگترین موج فرار مغزها در تاریخ افغانستان را رقم زده است. طالبان با تغییر بنیادین نصاب آموزشی، آموزش را به ابزار تحکیم سلطه ایدئولوژیک خویش بدل کردهاند. مضامین اساسی از برنامه آموزشی حذف شده، افراد بیسواد و غیرمتخصص به عنوان استاد در دانشگاهها استخدام شدهاند، سانسور کتابها و سرکوب تفکر انتقادی به شکلی گسترده اعمال میشود و دانشگاهها به مدارس بزرگ دینی تبدیل شدهاند که هدف اصلی آنها تربیت پیروان ایدئولوژی بنیادگرایانه است.
در چنین سیستمی، آموزش نه برای تقویت مهارت و ظرفیتهای توسعه، بلکه برای بازتولید خشونت و اطاعت ایدئولوژیک به کار گرفته میشود. حال آنکه آموزش مدرن ستون اصلی توسعه است و علاوه بر ارتقای مهارتهای نیروی کار، ارزشهای حیاتی همچون مدارا، پرسشگری و خلاقیت را نهادینه میسازد. اما نظام آموزشی طالبان دقیقا در مسیر معکوس حرکت میکند و با از بین بردن ظرفیتهای علمی و فنی، نابودی بنیانهای فرهنگی توسعه و بازتولید خشونت ایدئولوژیک، آینده کشور را تهدید میکند. علاوه بر نهادهای رسمی آموزشی، دهها هزار دانشآموز مدارس دینی نیز، در چرخهای بسته از آموزههای بنیادگرایانه محصور ماندهاند و این خود تهدید فوری برای توسعه و ثبات افغانستان است.
سرمایه اجتماعی؛ اعتماد فروپاشیده
سرمایه اجتماعی نیز یکی از ستونهای اساسی توسعه است که به تعبیر محققان، مجموعهای از اعتمادها، هنجارها و شبکههایی است که همکاری جمعی را امکانپذیر میسازد. جوامعی که از سطح بالای اعتماد اجتماعی برخوردارند، هزینه مبادلات را کاهش داده، اعتماد و همبستگی بالایی دارند و محیطی مساعد برای سرمایهگذاری و نوآوری فراهم میکنند.
چهار سال حاکمیت طالبان اعتماد عمومی را بهشدت تخریب کرده است. تبعیض سیستماتیک علیه زنان و اقلیتهای قومی و مذهبی، توزیع ناعادلانه کمکها، انحصار کامل قدرت و ثروت، کشتار و شکنجه در زندانهای طالبان، سرکوب اعتراضات مدنی، تداوم سیاست غصب سرزمین، و مجازاتهای جمعی در ملاء عام همه موجب تضعیف هنجارهای همکاری و فروپاشی شبکههای اعتماد شدهاند. به عبارت دیگر، عملکرد چهار ساله طالبان با فرسایش سرمایه اجتماعی به عنوان یکی از مهمترین ارکان توسعه پایدار، بدترین بحران اعتماد عمومی را شکل داده است. این بحران با تضعیف سازوکارهای جمعی همکاری و همبستگی به یکی از موانع جدی در برابر ثبات و توسعه تبدیل شدهاست.
در کنار این عوامل، فساد ساختاری، عدم مشروعیت سیاسی طالبان، محدودیت سرمایه مالی و تحریمهای بینالمللی، نبود شفافیت مالی و گسترش فعالیتهای تروریستی در قلمرو افغانستان موانعی دیگری در مسیر دست یافتن به توسعه است.
با توجه به تحلیل انجامشده میتوان جمعبندی کرد که تفکر طالبان در تضاد بنیادین با اصول توسعه قرار دارد. چه بر اساس نظریههای علمی توسعه و چه بر پایه تجربههای تاریخی، طالبان یکی از ضدتوسعهترین گروههایی است که تاکنون در جهان به قدرت رسیده است. اگرچه ممکن است برخی اقدامات این گروه در حوزه اقتصاد در کوتاهمدت به رشد تولید ناخالص داخلی منجر شود، اما این رشد فاقد پایداری است و بر زیرساختهای واقعی توسعه استوار نیست. توسعه نیازمند آموزش فراگیر، مشارکت اجتماعی، عدالت جنسیتی و تقویت ظرفیتهای انسانی است، در حالیکه نظام فکری و ایدئولوژیک طالبان تمام این ارکان را سرکوب میکند. بنابراین در چارچوب ایدئولوژی طالبان، تحقق توسعه نهتنها دشوار بلکه ناممکن است.
